درخت تناور امسال چه میوه خواهد داد تا پرندگان را به قفس نیاز نماند؟*
کمال اطهاری . کارشناس اقتصادی
ملت ایران چندين سال را قهرمانانه و بزرگمنشانه در تنگنای قفس بیکفایتی در مدیریت اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی، بیداد تورم و بیکاری و تحریم اقتصادی سپري كرد و سربلند، اما رنجور، آنها را از سر گذراند. در این تنگنا چه بسیار برگهای سبز و میوههای زندگیبخش درخت تناور ایران زرد و خشک شد و بر خاک افتاد، اما این درخت تناور، بهویژه از زمانی که بهار آزادی را با انقلاب مشروطه چشید، چنان برومند شده بود که دیگر در مقابل بیگانه و آن به اصطلاح دوستاني که با زخم تبر جهالت، با او بدتر از بیگانه رفتار کردند، سر فرود نیاورد.
در آن سالها با وجود درآمد بیسابقه نفتی، تحت فشار انحصارطلبی سیاسی (که برای مثال به انحلال سازمان مدیریت و برنامهریزی انجامید) نهادهای اقتصادی، کژکارکردتر (dysfunctional) شدند، فساد سیستماتیک و رانتجویی تثبیت شد و اندک رقابت و نوآوری موجود را از میان برد، با دمیدن در حباب بانکی- مالی - مسکن (همگی برآمده از رانتجویی)، بخش مولد (بهویژه صنعت) از پا افتاد و با جریان نقدینگی ناشی از یارانه نقدی، به همراه انبوهی از پروژههای نیمهتمام عمرانی (از آن جمله مصیبتی به نام مسکن مهر)، رکود تورمی، اقتصاد را فراگرفت. بر اینها رفتار دشمن شادکن خارجی افزوده شد تا هردم، بندِ تحریم بر پای اقتصاد ایران محکمتر و هزینهها و بازدارندگیهای آن بیشتر شود. این کژکارکردی نهادی از یک سو به کژاندامی (dysmorphia) شهرها انجامید؛ یعنی فضایی در آنها به وجود آمد که دیگر نه زندگیپذیر است و نه فعالیتپذیر و از سوی دیگر طبیعت را نیز کژتَن (dysplasia) کرد؛ یعنی فعالیتهای بهاصطلاح عمرانی و تولیدی و مصرف ناسنجیده کالاهایی، مانند خودرو در هنگام کنارگذاشتن برنامههای آمایشی و بومزیستی، مانند رشد شوم سلولی سرطانی بر تن طبیعت، به
پدیدههایی چون خشکشدن دریاچه ارومیه و سفرههای زیرزمینی و تالابها، انتشار ریزگردها، نابودی جنگلها و آلودگی فزاینده آب و خاک و هوا انجامید. بهاینترتیب در این دهه، حق توسعه (right to development) مردم ایران نهتنها تحقق نیافت، بلکه برباد رفت، اما در این دوره خشکسالِ پُرآفت و توفان، ریشههای بلندِ در ژرفای تاریخ دویده این درخت برومند، با تغذیه از عمق فرهنگ و تمدنش مانع از فروافتادن خود شد و کوشید تبرزنان جهل را از خود دور کند.
آیا در سال 1395، با درخت تناور و سربلند مردم ایران چنان رفتار خواهد شد که بار توسعه دهد تا پرندگان ازقفسرهیدهاش بار دیگر اوجنشین تاریخ شوند؟ هرچند در کوتاهمدت این امکان وجود ندارد، اما مقابل بالندگی این درخت و باردهی آن، کاستیها و چالشهایی است که اگر در این سال برای رفع آنها برنامه و نقشه راهی تدوین نشود و در نتیجه، کژکارکردیهای گذشته ادامه یابد، در بلندمدت نیز این وظیفه دولت و نظام محقق نخواهد شد و چهبسا شرايطي در آن به وجود آید كه ثمره سالها تلاش فداکارانه مردم را برباد دهد. برخی از این کاستیها و چالشها عبارتاند از:
شیوه انتظامبخش باید پنج نهاد اصلی را (در چارچوب اقتصاد دارای بازار) ساماندهیِ سنجیده کند: یک، شکل دولت یا چگونگی بودجهریزی عمومی، برنامهریزی و
مقررات گذاری؛ دو، شکل رقابت یا میزان تخصیص منابع از سوی بازار (در مقابل میزان اجتماعیبودن آن)؛ سه، شکل جهانیشدن که قواعد رابطه دولت ملی را با جهان سامان میدهد؛ چهار، شکل پول که رابطه بین مراکز انباشت سرمایه را با مراکز تولید، مبادله و مردم برقرار میکند؛ پنج، شکل مزد یا شکل جبران و پرداخت به نیروی کار که شامل شیوه بازتوزیع (تأمین اجتماعی) نیز میشود.
شیوه انتظام در هر رژیم اقتصادی باید حداقل در دورهای طولانی (چند دهه) رابطهای پویا و بالنده بین تولید و توزیع به وجود آورد تا بازتولید گسترده یا انباشت مستمر، ممکن شود. در ایران چند دهه است که چنین رابطهای برپا نشده و بهویژه در دو دهه اخیر پس از قربانیکردن عدالت به اسم و خیال ازدیاد تولید و پس از آن قربانیکردن تولید به اسم و خیال عدالت، رانتجویی و فساد جای آنها را گرفت. همه کشورهای توسعهیافته (مرکزی) کنونی و همه کشورهای کمترتوسعهیافته (پیرامونی) که راه رشد اقتصادی را یافتهاند (مانند برزیل، چین و کره جنوبی)، دارای شیوه انتظام خاص خودند. البته در این کشورها بحرانها یا نوسانات ضعیف و شدید اقتصادی رخ میدهد و بهویژه پس از هر بحران شدید، شیوه انتظامی جدیدی برپا میشود که رشدی کمابیش مستمر را برای آنها به ارمغان میآورد یا بحران اقتصادی جنبه مغلوب و موقت دارد، اما در ایران، در نبود شیوه انتظامبخش مخصوص خود، نوسانات اقتصادی غالب و دائم است. در نتیجه، حداقل رشد اقتصادی لازم برای توسعه هم در ایران رخ نمیدهد و روزبهروز سرمایههای طبیعی، مالی، فیزیکی، انسانی، اجتماعی و نمادین بیشتری به هدر
میرود.
یک چالش مهم، کژکارکردی بخش
پولی-مالی بانکی ایران است که مانند مرداب، نقدینگی را در خود نگاه داشته و منابع آن به جای آنکه صرف تولید و رونق اقتصاد کشور شود، سر از بنگاهها و شرکتهای تابعه (بنگاهداری) درمیآورد و رانتخواری و فساد را بازتولید میکند. این کژکارکردی از ابتدای دهه 1370 با انحلال شتابزده بانکهای تخصصی و کشاندن بانکهای تجاری به ساخت اتوبان و... ، پایینآوردن سود بانکی هنگام تورم بالا، دمیدن در حباب مسکن و کشیدهشدن شرکتهای سرمایهگذاری بانکها به رانتجویی در این بخش برای حفظ خود و... به وجود آمد. در واقع در ایران، خلاف کشورهای مرکزی، این سرمایه مالی برآمده از انباشت سرمایه، با کسب ارزش اضافی نبود که بر اقتصاد فائق شد، بلکه در فقدان شیوه انتظامبخش به اقتصاد، در کنار مؤسسات مالی غیرمجاز، بانکها هم بهتدریج مجبور شدند در خدمت بازتولید رانت و فساد درآیند.
در دو دهه اخیر، بورژوازی مستغلات رانتجوی دولتی، شبهدولتی و خصوصی، شیره جان اقتصاد را مکیده و فضای شهرها را ناکارآمد و ارزشمندترین جلوههای طبیعی ایران را نابود کرده است؛ برای مثال پروانههای صادره شهرداری تهران، تاکنون ظرفیت جمعیتی 12میلیوننفری برای آن به وجود آورده که سه میلیون نفر از ظرفیتِ جمعیتیِ آن بیشتر است. این در حالی است که برآورد میشود هماکنون 800 هزار واحد مسکونی تمامشده و در حال اتمامِ خالی در تهران وجود دارد، اما هر سال تقاضای واقعی برای آن از 50 تا 80 هزار واحد بیشتر نیست. این مازاد عظیم مسکن (و نیز مگامالها و...) شهرداری تهران را به آستانه ورشکستگی کشانده است. این سرنوشت محتوم شهرداری همه کلانشهرهای ایران، در غیاب شیوه انتظامبخشی است که بتواند برای آنها درآمدی پایدار تأمین کند. به عبارت دیگر، اگر هم دولت بتواند پس از عملیشدن برجام با دریافت رانت نفتی از ورشكستگی بیرون آید، برای شهرداریهای معتاد به رانت ساختمان، دیگر حتی امیدی وجود ندارد و این چالشی بزرگ برای اقتصاد ایران است؛ یعنی از یک سو فروپاشی حباب مسکن بحرانی بزرگ به وجود خواهد آورد و از سوی دیگر ورشکستگی شهرداریها، دولت
را حداقل در کوتاهمدت مجبور به کمک نجاتبخش بسیار کلان به آنها خواهد کرد که معلوم نیست بتواند از عهده آن برآید.
درباره چالشها، گفتنی بسیار است و باید هم به هزار زبان گفته شود تا دولت شیوهای درخور را بیاموزد که درخت تناور ملت ایران سایهاش را از وی دریغ نکند.
*احمد شاملو: از کتاب ابراهیم در آتش
ملت ایران چندين سال را قهرمانانه و بزرگمنشانه در تنگنای قفس بیکفایتی در مدیریت اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی، بیداد تورم و بیکاری و تحریم اقتصادی سپري كرد و سربلند، اما رنجور، آنها را از سر گذراند. در این تنگنا چه بسیار برگهای سبز و میوههای زندگیبخش درخت تناور ایران زرد و خشک شد و بر خاک افتاد، اما این درخت تناور، بهویژه از زمانی که بهار آزادی را با انقلاب مشروطه چشید، چنان برومند شده بود که دیگر در مقابل بیگانه و آن به اصطلاح دوستاني که با زخم تبر جهالت، با او بدتر از بیگانه رفتار کردند، سر فرود نیاورد.
در آن سالها با وجود درآمد بیسابقه نفتی، تحت فشار انحصارطلبی سیاسی (که برای مثال به انحلال سازمان مدیریت و برنامهریزی انجامید) نهادهای اقتصادی، کژکارکردتر (dysfunctional) شدند، فساد سیستماتیک و رانتجویی تثبیت شد و اندک رقابت و نوآوری موجود را از میان برد، با دمیدن در حباب بانکی- مالی - مسکن (همگی برآمده از رانتجویی)، بخش مولد (بهویژه صنعت) از پا افتاد و با جریان نقدینگی ناشی از یارانه نقدی، به همراه انبوهی از پروژههای نیمهتمام عمرانی (از آن جمله مصیبتی به نام مسکن مهر)، رکود تورمی، اقتصاد را فراگرفت. بر اینها رفتار دشمن شادکن خارجی افزوده شد تا هردم، بندِ تحریم بر پای اقتصاد ایران محکمتر و هزینهها و بازدارندگیهای آن بیشتر شود. این کژکارکردی نهادی از یک سو به کژاندامی (dysmorphia) شهرها انجامید؛ یعنی فضایی در آنها به وجود آمد که دیگر نه زندگیپذیر است و نه فعالیتپذیر و از سوی دیگر طبیعت را نیز کژتَن (dysplasia) کرد؛ یعنی فعالیتهای بهاصطلاح عمرانی و تولیدی و مصرف ناسنجیده کالاهایی، مانند خودرو در هنگام کنارگذاشتن برنامههای آمایشی و بومزیستی، مانند رشد شوم سلولی سرطانی بر تن طبیعت، به
پدیدههایی چون خشکشدن دریاچه ارومیه و سفرههای زیرزمینی و تالابها، انتشار ریزگردها، نابودی جنگلها و آلودگی فزاینده آب و خاک و هوا انجامید. بهاینترتیب در این دهه، حق توسعه (right to development) مردم ایران نهتنها تحقق نیافت، بلکه برباد رفت، اما در این دوره خشکسالِ پُرآفت و توفان، ریشههای بلندِ در ژرفای تاریخ دویده این درخت برومند، با تغذیه از عمق فرهنگ و تمدنش مانع از فروافتادن خود شد و کوشید تبرزنان جهل را از خود دور کند.
آیا در سال 1395، با درخت تناور و سربلند مردم ایران چنان رفتار خواهد شد که بار توسعه دهد تا پرندگان ازقفسرهیدهاش بار دیگر اوجنشین تاریخ شوند؟ هرچند در کوتاهمدت این امکان وجود ندارد، اما مقابل بالندگی این درخت و باردهی آن، کاستیها و چالشهایی است که اگر در این سال برای رفع آنها برنامه و نقشه راهی تدوین نشود و در نتیجه، کژکارکردیهای گذشته ادامه یابد، در بلندمدت نیز این وظیفه دولت و نظام محقق نخواهد شد و چهبسا شرايطي در آن به وجود آید كه ثمره سالها تلاش فداکارانه مردم را برباد دهد. برخی از این کاستیها و چالشها عبارتاند از:
شیوه انتظامبخش باید پنج نهاد اصلی را (در چارچوب اقتصاد دارای بازار) ساماندهیِ سنجیده کند: یک، شکل دولت یا چگونگی بودجهریزی عمومی، برنامهریزی و
مقررات گذاری؛ دو، شکل رقابت یا میزان تخصیص منابع از سوی بازار (در مقابل میزان اجتماعیبودن آن)؛ سه، شکل جهانیشدن که قواعد رابطه دولت ملی را با جهان سامان میدهد؛ چهار، شکل پول که رابطه بین مراکز انباشت سرمایه را با مراکز تولید، مبادله و مردم برقرار میکند؛ پنج، شکل مزد یا شکل جبران و پرداخت به نیروی کار که شامل شیوه بازتوزیع (تأمین اجتماعی) نیز میشود.
شیوه انتظام در هر رژیم اقتصادی باید حداقل در دورهای طولانی (چند دهه) رابطهای پویا و بالنده بین تولید و توزیع به وجود آورد تا بازتولید گسترده یا انباشت مستمر، ممکن شود. در ایران چند دهه است که چنین رابطهای برپا نشده و بهویژه در دو دهه اخیر پس از قربانیکردن عدالت به اسم و خیال ازدیاد تولید و پس از آن قربانیکردن تولید به اسم و خیال عدالت، رانتجویی و فساد جای آنها را گرفت. همه کشورهای توسعهیافته (مرکزی) کنونی و همه کشورهای کمترتوسعهیافته (پیرامونی) که راه رشد اقتصادی را یافتهاند (مانند برزیل، چین و کره جنوبی)، دارای شیوه انتظام خاص خودند. البته در این کشورها بحرانها یا نوسانات ضعیف و شدید اقتصادی رخ میدهد و بهویژه پس از هر بحران شدید، شیوه انتظامی جدیدی برپا میشود که رشدی کمابیش مستمر را برای آنها به ارمغان میآورد یا بحران اقتصادی جنبه مغلوب و موقت دارد، اما در ایران، در نبود شیوه انتظامبخش مخصوص خود، نوسانات اقتصادی غالب و دائم است. در نتیجه، حداقل رشد اقتصادی لازم برای توسعه هم در ایران رخ نمیدهد و روزبهروز سرمایههای طبیعی، مالی، فیزیکی، انسانی، اجتماعی و نمادین بیشتری به هدر
میرود.
یک چالش مهم، کژکارکردی بخش
پولی-مالی بانکی ایران است که مانند مرداب، نقدینگی را در خود نگاه داشته و منابع آن به جای آنکه صرف تولید و رونق اقتصاد کشور شود، سر از بنگاهها و شرکتهای تابعه (بنگاهداری) درمیآورد و رانتخواری و فساد را بازتولید میکند. این کژکارکردی از ابتدای دهه 1370 با انحلال شتابزده بانکهای تخصصی و کشاندن بانکهای تجاری به ساخت اتوبان و... ، پایینآوردن سود بانکی هنگام تورم بالا، دمیدن در حباب مسکن و کشیدهشدن شرکتهای سرمایهگذاری بانکها به رانتجویی در این بخش برای حفظ خود و... به وجود آمد. در واقع در ایران، خلاف کشورهای مرکزی، این سرمایه مالی برآمده از انباشت سرمایه، با کسب ارزش اضافی نبود که بر اقتصاد فائق شد، بلکه در فقدان شیوه انتظامبخش به اقتصاد، در کنار مؤسسات مالی غیرمجاز، بانکها هم بهتدریج مجبور شدند در خدمت بازتولید رانت و فساد درآیند.
در دو دهه اخیر، بورژوازی مستغلات رانتجوی دولتی، شبهدولتی و خصوصی، شیره جان اقتصاد را مکیده و فضای شهرها را ناکارآمد و ارزشمندترین جلوههای طبیعی ایران را نابود کرده است؛ برای مثال پروانههای صادره شهرداری تهران، تاکنون ظرفیت جمعیتی 12میلیوننفری برای آن به وجود آورده که سه میلیون نفر از ظرفیتِ جمعیتیِ آن بیشتر است. این در حالی است که برآورد میشود هماکنون 800 هزار واحد مسکونی تمامشده و در حال اتمامِ خالی در تهران وجود دارد، اما هر سال تقاضای واقعی برای آن از 50 تا 80 هزار واحد بیشتر نیست. این مازاد عظیم مسکن (و نیز مگامالها و...) شهرداری تهران را به آستانه ورشکستگی کشانده است. این سرنوشت محتوم شهرداری همه کلانشهرهای ایران، در غیاب شیوه انتظامبخشی است که بتواند برای آنها درآمدی پایدار تأمین کند. به عبارت دیگر، اگر هم دولت بتواند پس از عملیشدن برجام با دریافت رانت نفتی از ورشكستگی بیرون آید، برای شهرداریهای معتاد به رانت ساختمان، دیگر حتی امیدی وجود ندارد و این چالشی بزرگ برای اقتصاد ایران است؛ یعنی از یک سو فروپاشی حباب مسکن بحرانی بزرگ به وجود خواهد آورد و از سوی دیگر ورشکستگی شهرداریها، دولت
را حداقل در کوتاهمدت مجبور به کمک نجاتبخش بسیار کلان به آنها خواهد کرد که معلوم نیست بتواند از عهده آن برآید.
درباره چالشها، گفتنی بسیار است و باید هم به هزار زبان گفته شود تا دولت شیوهای درخور را بیاموزد که درخت تناور ملت ایران سایهاش را از وی دریغ نکند.
*احمد شاملو: از کتاب ابراهیم در آتش
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.