چگونه ميانهروها قافيه را به چپهاي راديكال و راستهاي ناسيوناليست باختند
سوسيالدموكراسي در بحران
پل ميسون ترجمه:سودابه رخش
امسال سال رويارويي سوسيالدموكراسي با شياطيني بود كه هستي آن را به خطر انداختند. رأي 20درصدي پودموس آخرين برگ چپگرايان راديكال، پوپوليست و مليگرا در مبارزهاي بود كه با ضربه حزب ملي اسكاتلند به حزب كارگر شروع شد و به ائتلاف چپهاي افراطي در پرتغال رسيد. احزاب سنتي سوسياليست هم قلمروشان را در معرض خطر ميديدند و پوپوليسم مليگرا، جايشان را اشغال كرده بود؛ يوكيپ در بريتانيا، جبهه ملي در فرانسه، ازبينرفتن چپگرايان سوسيالدموكرات در لهستان به جهت چرخش به راست آنها در اكتبر امسال.
بهقدرترسيدن جرمي كوربين، استثنايي است كه قاعده را نشان ميدهد؛ با تحكيم قدرت او نسل كاملي از سياستمداران ميانهرو بهتدريج به فكر جدايي از يكي از قديميترين احزاب سوسياليست جهان افتادند، با اين استدلال كه كار اين حزب تمام است؛ چنانكه پيتر هيمن مشاور پيشين بلر گفت.
گفتن اين حرف كه اين تغييرات در سياست بخشي از فرايند بلندمدت بودند دردي را دوا نميكند؛ افول بلندمدت در سياست زلزلههاي متناوب توليد ميكند. پيروزي سيريزا در دو انتخابات، در كنار بسيج 61درصدي مردم در راه مبارزه با رياضت اقتصادي در همهپرسي، مشخصه چنين زمينلرزهاي است و فارغ از نتيجه مذاكرات احزاب اسپانيا براي تشكيل دولت ائتلافي، قدرتگرفتن ائتلاف چپهاي راديكال در انتخابات محلي بارسلونا، مادريد و والنسيا نيز در نوع خود زمينلرزهاي بود.
خب نيروي محرك اين فرايند چيست؟ گرچه ويژگيهاي ملي متفاوتي هست، ولي شباهتها بيش از آن است كه بتوان آنها را ناديده گرفت. اول، ازهمپاشيدن الگوهاي طبقاتي براي رأيدادن كه از اواخر دهه 1950 به اين سو توجه جامعهشناسان را به خود جلب كرده بود. اغلب در بحبوحه وحشت و هراس كنوني فراموش ميشود كه اساسيترين چالشي كه سوسيالدموكراسي با آن روبهرو شد - مدتها قبل از فرايند صنعتزدايي و نوليبراليسم - متلاشيشدن وفاداري طبقاتي در سياست بود. دوم، تركيب جمعيتي جديد در جوامع مدرن. امروز طبقه كارگر صنعتي كوچك است، حتي در كشورهايي با توليد صنعتي بالا مانند آلمان، كارمندان يقهسفيد، بخش بزرگي از جامعه را تشكيل ميدهند؛ پديده جوانانِ فردگرايي كه از طريق شبكههاي اجتماعي با هم در ارتباطاند نيز فقط مشكل وجودي سوسيالدموكراسي را بيشتر ميكند كه از اين قرار است: ما سوسيالدموكراتها نماينده ارزشهاي چه كساني هستيم؟
كارمندان يقهسفيد ليبرالاند و افراد طبقه كارگران يدي قديم ميتوانند محافظهكار شوند، البته اگر مرتب مسائلشان را ناديده بگيريم و كماهميت جلوه دهيم. فردگرايان شبكههاي اجتماعي، جهاني فكر ميكنند و جهاني عمل ميكنند، ولي ماشين سياست سوسيالدموكراسي همچنان بيش از صد سال است از اساس ملي و محلي بوده است. با رواج سياست هويتي از دهه 1970 به اين سو، سوسيالدموكراسي با موفقيت آن را جذب كرد، ولي با اين كار جذبكردن، واكنش نشاندادن يا سازگاري با مليگرايي راديكال بسيار سخت شد. به همين دليل، حزب كارگر در اسكاتلند فروپاشيد و سوسياليسم سنتي در كاتالونيا و باسك حاشيهاي شد.
ولي بزرگترين مشكل، نوليبراليسم و گرويدن سوسيالدموكراسي به نوليبراليسم است. شايد فرمول اقتصادي نوليبرال در دهه 1990 و اوايل قرن بيستويكم رشد و ثبات به همراه داشت، ولي امروز اين فرمول خواهان رياضت اقتصادي، نابرابري فزاينده، و زوال دولت رفاه است تا به نظامهاي بانكي ورشكسته پول بدهد و قدرت چانهزني نيروي كار را هر روز پايينتر بياورد.
اگر اين مشكل را بپذيريم، سؤال اين است: يك سوسياليسم ميانهرو كه نوليبرال نباشد، چه شكلي است؟ ولي كمتر كسي در احزاب اصلي سوسياليست اروپا آماده پرسيدن اين سؤال است. چيزي كه نهفقط رهبران، بلكه پيادهنظامها را نيز به چالش ميكشد؛ آپاراتچيكهايي را كه بعد از آمدن كوربين دفتر مركزي حزب كارگر را ترك كردند؛ روزنامهنگاران بلري كه در سرتاسر اتاق خبرهاي بريتانيا بسيج شدهاند تا كوربين را پايين بكشند؛ مشاوراني كه ترجيح ميدادند او اصلا وجود نداشت.
ولي سال 2015 بهتدريج پاسخهايي براي اين سؤال پيدا شد. احزاب چپ راديكال در پرتغال، اسپانيا و يونان هر كدام بايد سازشهايي ميكردند؛ سازش با قدرت، با مليت و با نيروهاي ميانهروتر. در ژانويه اين سال، سيريزا با تعديل برنامه اصلي خود و گنجاندن چند نفر از سوسيالدموكراتهاي سابق در فهرست انتخاباتياش به قدرت رسيد. همين سياستمداران بودند كه بعد از پيروزي توخالي سيپراس در همهپرسي ماه جولاي، او را تشويق كردند تعديلها و سازشهايي صورت دهد، ولي سيپراس درباره مسئله مهم ديگري پيشاپيش سازش نهايي را انجام داده بود. او موضوع ناتو را كنار گذاشت، رهبر حزب كوچكي از ناسيوناليستهاي دستراستي را به وزارت دفاع منصوب كرد و از اين بابت هيچ احساس سرافكندگي نداشت.
سيريزا دولت سرمايهدارانه را در دست گرفت، ولي گاه و بيگاه بيكفايت عمل كرد. راهحل سيريزا براي خدمات عمومي نامطمئن و سياسيشده بود كه اغلب «تصرف» وزارتخانهها و فاصلهگيري فيزيكي از بخشهايي از ماشين دولت را به همراه داشت كه نظريه ماركسيستي ميگويد حواستان را خوب به آنها جمع كنيد: ارتش، سازمان اطلاعات و هيأت ديپلماسي. در بارسلونا جنبش وابسته به پودموس كه در ماه مي شوراي شهر را در اختيار گرفت راديكالتر بود و فعالان حوزه مسكن را جمع كرد تا سياستهاي مسكن را پيش ببرند و مبارزه شديدي با طرحهايي همچون Uber و Airbnb راه بيندازند، ولي بارسلونا دولت نيست. در پرتغال هنوز روزهاي اول ائتلاف سوسياليستها، كمونيستها و چپهاي راديكالي است كه ميكوشند در نوامبر از راههاي قانوني به قدرت برسند، ولي قيمت ادغام چپ راديكال در حكومت اين بود كه از قبل متعهد شود بدهي پرتغال را بازپرداخت كند. به نحو متناقضنمايي تركيبي از رئالپليتيك و نبود حاكميت مالي، چپ راديكال را به فضايي رانده كه خيلي شبيه پاسخ به پرسش مذكور است: نوعي سوسيالدموكراسي كه نوليبرال نيست براي جهاني شبكهاي.
البته اگر معناي اصيل سوسيالدموكراسي را به خاطر بياوريم به پاسخ نزديكتر ميشويم: احزاب كارگري كه در دهه 1890 سر برآوردند كلمه سوسيالدموكرات را با علم به اين نكته انتخاب كردند كه اين اصطلاح توهيني به ماركسيستهاست. اين كلمه، يعني تنزل انقلاب و الغاي سرمايهداري و تغيير جايگاه آن به يك هدف «حداكثري» دور از دست و آمادهشدن براي اداره سرمايهداري به شيوهاي عادلانهتر در يك جامعه براساس يك برنامه «حداقلي» اصلاحات. فارغ از خواستههاي پودموس، سيريزا و جنبش كوربين، چيزي كه آنها در عمل انجام ميدهند بهخوبي با برنامه حداكثري- حداقلي دهه 1890 مطابقت دارد، مگر در يك مورد: هدف «حداكثري» آنها نامشخص شده و بيشتر حول موضوعات زيستمحيطي ميگردد تا توليد برنامهمحور و مالكيت دولتي.
ولي اين راهحلي دائمي نيست. سياست در كشورهاي توسعهيافته ساختارهاي ميانهروي چپ و راست را به چالش ميكشد. رأي 25درصدي مليگرايان دست راستي و محافظهكاران اجتماعي در بسياري كشورها و دستيابي چپگرايان راديكال به همين ميزان رأي، نشان ميدهد شايد ديگر جايي براي يك نيروي ميانهروي طرفدار بازار و جهانيشدن در ميان اين دو نباشد.
محتملترين نتيجه سوسيالدموكراسي اروپا كه البته يكشبه به دست نميآيد، چيزي است كه نمايندگان حزب كارگر مخفيانه در سر ميپرورانند: درآميختن با محافظهكاري ليبرالشده؛ بنابراين 2016 سالي خواهد بود كه در آن معتقدان واقعي به سوسياليسم ميانهرو اين پيام را از هر سو ميشنوند: «نميتوانيد به ما ضربه بزنيد، به ما بپيونديد».
منبع: گاردين
امسال سال رويارويي سوسيالدموكراسي با شياطيني بود كه هستي آن را به خطر انداختند. رأي 20درصدي پودموس آخرين برگ چپگرايان راديكال، پوپوليست و مليگرا در مبارزهاي بود كه با ضربه حزب ملي اسكاتلند به حزب كارگر شروع شد و به ائتلاف چپهاي افراطي در پرتغال رسيد. احزاب سنتي سوسياليست هم قلمروشان را در معرض خطر ميديدند و پوپوليسم مليگرا، جايشان را اشغال كرده بود؛ يوكيپ در بريتانيا، جبهه ملي در فرانسه، ازبينرفتن چپگرايان سوسيالدموكرات در لهستان به جهت چرخش به راست آنها در اكتبر امسال.
بهقدرترسيدن جرمي كوربين، استثنايي است كه قاعده را نشان ميدهد؛ با تحكيم قدرت او نسل كاملي از سياستمداران ميانهرو بهتدريج به فكر جدايي از يكي از قديميترين احزاب سوسياليست جهان افتادند، با اين استدلال كه كار اين حزب تمام است؛ چنانكه پيتر هيمن مشاور پيشين بلر گفت.
گفتن اين حرف كه اين تغييرات در سياست بخشي از فرايند بلندمدت بودند دردي را دوا نميكند؛ افول بلندمدت در سياست زلزلههاي متناوب توليد ميكند. پيروزي سيريزا در دو انتخابات، در كنار بسيج 61درصدي مردم در راه مبارزه با رياضت اقتصادي در همهپرسي، مشخصه چنين زمينلرزهاي است و فارغ از نتيجه مذاكرات احزاب اسپانيا براي تشكيل دولت ائتلافي، قدرتگرفتن ائتلاف چپهاي راديكال در انتخابات محلي بارسلونا، مادريد و والنسيا نيز در نوع خود زمينلرزهاي بود.
خب نيروي محرك اين فرايند چيست؟ گرچه ويژگيهاي ملي متفاوتي هست، ولي شباهتها بيش از آن است كه بتوان آنها را ناديده گرفت. اول، ازهمپاشيدن الگوهاي طبقاتي براي رأيدادن كه از اواخر دهه 1950 به اين سو توجه جامعهشناسان را به خود جلب كرده بود. اغلب در بحبوحه وحشت و هراس كنوني فراموش ميشود كه اساسيترين چالشي كه سوسيالدموكراسي با آن روبهرو شد - مدتها قبل از فرايند صنعتزدايي و نوليبراليسم - متلاشيشدن وفاداري طبقاتي در سياست بود. دوم، تركيب جمعيتي جديد در جوامع مدرن. امروز طبقه كارگر صنعتي كوچك است، حتي در كشورهايي با توليد صنعتي بالا مانند آلمان، كارمندان يقهسفيد، بخش بزرگي از جامعه را تشكيل ميدهند؛ پديده جوانانِ فردگرايي كه از طريق شبكههاي اجتماعي با هم در ارتباطاند نيز فقط مشكل وجودي سوسيالدموكراسي را بيشتر ميكند كه از اين قرار است: ما سوسيالدموكراتها نماينده ارزشهاي چه كساني هستيم؟
كارمندان يقهسفيد ليبرالاند و افراد طبقه كارگران يدي قديم ميتوانند محافظهكار شوند، البته اگر مرتب مسائلشان را ناديده بگيريم و كماهميت جلوه دهيم. فردگرايان شبكههاي اجتماعي، جهاني فكر ميكنند و جهاني عمل ميكنند، ولي ماشين سياست سوسيالدموكراسي همچنان بيش از صد سال است از اساس ملي و محلي بوده است. با رواج سياست هويتي از دهه 1970 به اين سو، سوسيالدموكراسي با موفقيت آن را جذب كرد، ولي با اين كار جذبكردن، واكنش نشاندادن يا سازگاري با مليگرايي راديكال بسيار سخت شد. به همين دليل، حزب كارگر در اسكاتلند فروپاشيد و سوسياليسم سنتي در كاتالونيا و باسك حاشيهاي شد.
ولي بزرگترين مشكل، نوليبراليسم و گرويدن سوسيالدموكراسي به نوليبراليسم است. شايد فرمول اقتصادي نوليبرال در دهه 1990 و اوايل قرن بيستويكم رشد و ثبات به همراه داشت، ولي امروز اين فرمول خواهان رياضت اقتصادي، نابرابري فزاينده، و زوال دولت رفاه است تا به نظامهاي بانكي ورشكسته پول بدهد و قدرت چانهزني نيروي كار را هر روز پايينتر بياورد.
اگر اين مشكل را بپذيريم، سؤال اين است: يك سوسياليسم ميانهرو كه نوليبرال نباشد، چه شكلي است؟ ولي كمتر كسي در احزاب اصلي سوسياليست اروپا آماده پرسيدن اين سؤال است. چيزي كه نهفقط رهبران، بلكه پيادهنظامها را نيز به چالش ميكشد؛ آپاراتچيكهايي را كه بعد از آمدن كوربين دفتر مركزي حزب كارگر را ترك كردند؛ روزنامهنگاران بلري كه در سرتاسر اتاق خبرهاي بريتانيا بسيج شدهاند تا كوربين را پايين بكشند؛ مشاوراني كه ترجيح ميدادند او اصلا وجود نداشت.
ولي سال 2015 بهتدريج پاسخهايي براي اين سؤال پيدا شد. احزاب چپ راديكال در پرتغال، اسپانيا و يونان هر كدام بايد سازشهايي ميكردند؛ سازش با قدرت، با مليت و با نيروهاي ميانهروتر. در ژانويه اين سال، سيريزا با تعديل برنامه اصلي خود و گنجاندن چند نفر از سوسيالدموكراتهاي سابق در فهرست انتخاباتياش به قدرت رسيد. همين سياستمداران بودند كه بعد از پيروزي توخالي سيپراس در همهپرسي ماه جولاي، او را تشويق كردند تعديلها و سازشهايي صورت دهد، ولي سيپراس درباره مسئله مهم ديگري پيشاپيش سازش نهايي را انجام داده بود. او موضوع ناتو را كنار گذاشت، رهبر حزب كوچكي از ناسيوناليستهاي دستراستي را به وزارت دفاع منصوب كرد و از اين بابت هيچ احساس سرافكندگي نداشت.
سيريزا دولت سرمايهدارانه را در دست گرفت، ولي گاه و بيگاه بيكفايت عمل كرد. راهحل سيريزا براي خدمات عمومي نامطمئن و سياسيشده بود كه اغلب «تصرف» وزارتخانهها و فاصلهگيري فيزيكي از بخشهايي از ماشين دولت را به همراه داشت كه نظريه ماركسيستي ميگويد حواستان را خوب به آنها جمع كنيد: ارتش، سازمان اطلاعات و هيأت ديپلماسي. در بارسلونا جنبش وابسته به پودموس كه در ماه مي شوراي شهر را در اختيار گرفت راديكالتر بود و فعالان حوزه مسكن را جمع كرد تا سياستهاي مسكن را پيش ببرند و مبارزه شديدي با طرحهايي همچون Uber و Airbnb راه بيندازند، ولي بارسلونا دولت نيست. در پرتغال هنوز روزهاي اول ائتلاف سوسياليستها، كمونيستها و چپهاي راديكالي است كه ميكوشند در نوامبر از راههاي قانوني به قدرت برسند، ولي قيمت ادغام چپ راديكال در حكومت اين بود كه از قبل متعهد شود بدهي پرتغال را بازپرداخت كند. به نحو متناقضنمايي تركيبي از رئالپليتيك و نبود حاكميت مالي، چپ راديكال را به فضايي رانده كه خيلي شبيه پاسخ به پرسش مذكور است: نوعي سوسيالدموكراسي كه نوليبرال نيست براي جهاني شبكهاي.
البته اگر معناي اصيل سوسيالدموكراسي را به خاطر بياوريم به پاسخ نزديكتر ميشويم: احزاب كارگري كه در دهه 1890 سر برآوردند كلمه سوسيالدموكرات را با علم به اين نكته انتخاب كردند كه اين اصطلاح توهيني به ماركسيستهاست. اين كلمه، يعني تنزل انقلاب و الغاي سرمايهداري و تغيير جايگاه آن به يك هدف «حداكثري» دور از دست و آمادهشدن براي اداره سرمايهداري به شيوهاي عادلانهتر در يك جامعه براساس يك برنامه «حداقلي» اصلاحات. فارغ از خواستههاي پودموس، سيريزا و جنبش كوربين، چيزي كه آنها در عمل انجام ميدهند بهخوبي با برنامه حداكثري- حداقلي دهه 1890 مطابقت دارد، مگر در يك مورد: هدف «حداكثري» آنها نامشخص شده و بيشتر حول موضوعات زيستمحيطي ميگردد تا توليد برنامهمحور و مالكيت دولتي.
ولي اين راهحلي دائمي نيست. سياست در كشورهاي توسعهيافته ساختارهاي ميانهروي چپ و راست را به چالش ميكشد. رأي 25درصدي مليگرايان دست راستي و محافظهكاران اجتماعي در بسياري كشورها و دستيابي چپگرايان راديكال به همين ميزان رأي، نشان ميدهد شايد ديگر جايي براي يك نيروي ميانهروي طرفدار بازار و جهانيشدن در ميان اين دو نباشد.
محتملترين نتيجه سوسيالدموكراسي اروپا كه البته يكشبه به دست نميآيد، چيزي است كه نمايندگان حزب كارگر مخفيانه در سر ميپرورانند: درآميختن با محافظهكاري ليبرالشده؛ بنابراين 2016 سالي خواهد بود كه در آن معتقدان واقعي به سوسياليسم ميانهرو اين پيام را از هر سو ميشنوند: «نميتوانيد به ما ضربه بزنيد، به ما بپيونديد».
منبع: گاردين
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.