جستوجوي بدیل
سودابه رخش
چندماه پس از استعفا از كابينه نوپاي يونان، يانيس واروفاكيس - كه يكشبه از يك آكادميسين منتقد نظام سرمايهداري بدل به چهرهاي رسانهاي شد - به همراه اسكار لافونتن، رهبر پيشين حزب چپ آلمان، ژان لوك ملانشون، رهبر حزب چپ فرانسه و استفانو فاسينا، معاون پيشين وزارت دارايي ايتاليا، فراخواني براي اتحاد همه اروپایيان داد؛ كارزاري براي مقابله با سياستهاي مالي حوزه يورو، نافرماني مدني و دموكراتيزاسيون اروپا. ناظراني كه وقايع يونان را جزءبهجزء دنبال ميكردند طي چند ماه شاهد چرخشي در مداخله سياسي چپگرايان بودند، از تلاش براي دردستگرفتن زمام دولت به برپايي جنبشي فراگير در سطح اروپا.
2015 سال سربرآوردن امیدهای خفته بود؛ امیدهایی که با رویکارآمدن ائتلاف چپگرای «سیریزا» در یونان آغاز شد، با موفقیت «پودموس»، حزب چپگرا به رهبري «پابلو ايگلسياس»، و ازهمپاشیدن سیستم دو حزبی اسپانیا جان تازهای گرفت و انتخاب جرمی کوربین به رهبری حزب کارگر بریتانیا تکمیلش کرد. بااینهمه، آن که پای وجه اشتراک همه این نامها یعنی «سوسیالیسم» را همچنان در رسانههای مسلط سفت نگه داشته برنی سندرز است، سناتور ورمونت و یکی از نامزدهای دموکراتها در انتخابات مقدماتی ریاستجمهوری ایالات متحده. كوتاهزماني، بحث و جدلهاي بيسابقهاي در رسانهها به راه افتاد و سؤالهایی کهنه برای مخاطبینی نو سربرآورد: سوسیالیسم چیست و نمایندگان کنونی آن چه کسانی هستند؟ آیا میتوان به ظهور نصفه و نیمه دوبارهاش در قالب «حزب» امید بست و از آن برای ساختن جامعهای عادلانهتر مدد جست؟ این سؤالها گرچه با فرمی ثابت اما با اهدافی متفاوت طرح شدهاند و ازهمینرو پاسخها را به دو قطب مخالف تقسیم میکنند.
دستهای با اتکا به شکستهای سیریزا و ناكامي الکسیس سیپراس، نخستوزیر چپگرای یونان، در مقابل فشار نهادهای اروپایی و تندادن به سیاستهای ریاضتی تروئیکا، دلبستن به چپهای حاضر در قدرت را برای تغییر وضع موجود و مقاومت در برابر جریان نئولیبرال مسلط یکسره رد میکنند و برقراری دموکراسی واقعی را نه در گرو بسط دولت بلکه تغییر مقاصد برنامههای موجود و اصلاح ساختارهای اداری میدانند، آنهم از طریق بهراه انداختن اعتراض و جنبش و رویارویی قاطع با صاحبان سرمایه.
برنی سندرز هم مانند بسیاری از چهرههای نوظهور سوسیالیست یا آنطور که خودش میگوید سوسیالدموکرات، از حملات نظریهپردازان و فعالان چپ در امان نبوده است. این روزها و همزمان با رقابت تنگاتنگ او با هیلاری کلینتون برای تصاحب نامزدی دموکراتها در انتخابات ریاستجمهوری آمریکا، بسیاری با کنارگذاشتن نگاه منتقدان آسانگیر چپ، انواع و اقسام کاستیهای او را زیر ذرهبین گرفتهاند. میگویند طرحهای اقتصادی او به اندازهای که باید و شاید رادیکال نیست و به مالکیت خصوصی ابزار تولید و تولید برای سود معتقد است، امپریالیستی است که سیاست خارجیاش بیشتر شبیه باراک اوباماست تا چپهای ضدمداخلهگر، به مصائب اقلیتهای نژادی آمریکا بیتفاوت است، به طور بالقوه راه را برای پیروزی جمهوریخواهان هموار میکند و تهدیدی است برای جنبشهای اجتماعی و فعالیتهای فراحزبی. تعریف سندرز از سوسیالیسم هم محل بحث و جدل است؛ او در مناظرهها و سخنرانیهای چند ماه اخیر خود بسیاری از اقدامات حکومتی را به نام سوسیالیسم عرضه کرده، رویکردی که به گفته منتقدان ما را واميدارد از بسیاری اشکال ناخوشايند اقدامات دولت دفاع کنیم.
در کنار این نگاههای انتقادی، گروهی دیگر ایستادهاند که گرچه یکسره از احزاب چپگرای موجود دفاع نمیکنند، همواره با یک «اما» میکوشند به زعم خود مردم را از رویکارآمدن احزابی نئولیبرال بترسانند و آنها را به انتخاب تنها گزینههای موجود ترغیب کنند، گزینههایی که اغلب به همان نتیجهای ختم میشوند که ماحصل نئولیبرالیسم است: نابرابري، زوال دولت رفاه و سیاستهای ریاضت اقتصادی سفتوسخت.
نتيجه هرچه باشد، بعد از بيش از چهار دهه حكمراني بلامنازع سياستهاي بازارمحور بار ديگر چپگرايان به عرصه آمدهاند، گرچه با گفتاري متفاوت و سياستهايي كه صرفا محدود به چارچوب طبقاتي نميشود. خود اين تجربه، از يونان تا بريتانيا و ايالات متحده، با درنظرگرفتن تفاوتهاي تاريخي-جغرافيايي، پرسشهاي جديدي را توليد كرده و پاسخگويي به اين مسائل نيز در حين تلاش براي يافتن راههاي تازه شكل ميگيرد. گفتار چپگرايان ديگر گفتار مهجوري نيست كه با «كمونيسم واقعا موجود» يكسان انگاشته شود و سير تحول خود را در سطح واقعيت نيز به رخ كشيده است. اين شايد دستاوردي براي گفتاري به شمار آيد كه از دهه 70 به اينسو، زير ضربات سخت نظم نوين جهاني، ناگزير به دانشگاهها رانده شد.
چندماه پس از استعفا از كابينه نوپاي يونان، يانيس واروفاكيس - كه يكشبه از يك آكادميسين منتقد نظام سرمايهداري بدل به چهرهاي رسانهاي شد - به همراه اسكار لافونتن، رهبر پيشين حزب چپ آلمان، ژان لوك ملانشون، رهبر حزب چپ فرانسه و استفانو فاسينا، معاون پيشين وزارت دارايي ايتاليا، فراخواني براي اتحاد همه اروپایيان داد؛ كارزاري براي مقابله با سياستهاي مالي حوزه يورو، نافرماني مدني و دموكراتيزاسيون اروپا. ناظراني كه وقايع يونان را جزءبهجزء دنبال ميكردند طي چند ماه شاهد چرخشي در مداخله سياسي چپگرايان بودند، از تلاش براي دردستگرفتن زمام دولت به برپايي جنبشي فراگير در سطح اروپا.
2015 سال سربرآوردن امیدهای خفته بود؛ امیدهایی که با رویکارآمدن ائتلاف چپگرای «سیریزا» در یونان آغاز شد، با موفقیت «پودموس»، حزب چپگرا به رهبري «پابلو ايگلسياس»، و ازهمپاشیدن سیستم دو حزبی اسپانیا جان تازهای گرفت و انتخاب جرمی کوربین به رهبری حزب کارگر بریتانیا تکمیلش کرد. بااینهمه، آن که پای وجه اشتراک همه این نامها یعنی «سوسیالیسم» را همچنان در رسانههای مسلط سفت نگه داشته برنی سندرز است، سناتور ورمونت و یکی از نامزدهای دموکراتها در انتخابات مقدماتی ریاستجمهوری ایالات متحده. كوتاهزماني، بحث و جدلهاي بيسابقهاي در رسانهها به راه افتاد و سؤالهایی کهنه برای مخاطبینی نو سربرآورد: سوسیالیسم چیست و نمایندگان کنونی آن چه کسانی هستند؟ آیا میتوان به ظهور نصفه و نیمه دوبارهاش در قالب «حزب» امید بست و از آن برای ساختن جامعهای عادلانهتر مدد جست؟ این سؤالها گرچه با فرمی ثابت اما با اهدافی متفاوت طرح شدهاند و ازهمینرو پاسخها را به دو قطب مخالف تقسیم میکنند.
دستهای با اتکا به شکستهای سیریزا و ناكامي الکسیس سیپراس، نخستوزیر چپگرای یونان، در مقابل فشار نهادهای اروپایی و تندادن به سیاستهای ریاضتی تروئیکا، دلبستن به چپهای حاضر در قدرت را برای تغییر وضع موجود و مقاومت در برابر جریان نئولیبرال مسلط یکسره رد میکنند و برقراری دموکراسی واقعی را نه در گرو بسط دولت بلکه تغییر مقاصد برنامههای موجود و اصلاح ساختارهای اداری میدانند، آنهم از طریق بهراه انداختن اعتراض و جنبش و رویارویی قاطع با صاحبان سرمایه.
برنی سندرز هم مانند بسیاری از چهرههای نوظهور سوسیالیست یا آنطور که خودش میگوید سوسیالدموکرات، از حملات نظریهپردازان و فعالان چپ در امان نبوده است. این روزها و همزمان با رقابت تنگاتنگ او با هیلاری کلینتون برای تصاحب نامزدی دموکراتها در انتخابات ریاستجمهوری آمریکا، بسیاری با کنارگذاشتن نگاه منتقدان آسانگیر چپ، انواع و اقسام کاستیهای او را زیر ذرهبین گرفتهاند. میگویند طرحهای اقتصادی او به اندازهای که باید و شاید رادیکال نیست و به مالکیت خصوصی ابزار تولید و تولید برای سود معتقد است، امپریالیستی است که سیاست خارجیاش بیشتر شبیه باراک اوباماست تا چپهای ضدمداخلهگر، به مصائب اقلیتهای نژادی آمریکا بیتفاوت است، به طور بالقوه راه را برای پیروزی جمهوریخواهان هموار میکند و تهدیدی است برای جنبشهای اجتماعی و فعالیتهای فراحزبی. تعریف سندرز از سوسیالیسم هم محل بحث و جدل است؛ او در مناظرهها و سخنرانیهای چند ماه اخیر خود بسیاری از اقدامات حکومتی را به نام سوسیالیسم عرضه کرده، رویکردی که به گفته منتقدان ما را واميدارد از بسیاری اشکال ناخوشايند اقدامات دولت دفاع کنیم.
در کنار این نگاههای انتقادی، گروهی دیگر ایستادهاند که گرچه یکسره از احزاب چپگرای موجود دفاع نمیکنند، همواره با یک «اما» میکوشند به زعم خود مردم را از رویکارآمدن احزابی نئولیبرال بترسانند و آنها را به انتخاب تنها گزینههای موجود ترغیب کنند، گزینههایی که اغلب به همان نتیجهای ختم میشوند که ماحصل نئولیبرالیسم است: نابرابري، زوال دولت رفاه و سیاستهای ریاضت اقتصادی سفتوسخت.
نتيجه هرچه باشد، بعد از بيش از چهار دهه حكمراني بلامنازع سياستهاي بازارمحور بار ديگر چپگرايان به عرصه آمدهاند، گرچه با گفتاري متفاوت و سياستهايي كه صرفا محدود به چارچوب طبقاتي نميشود. خود اين تجربه، از يونان تا بريتانيا و ايالات متحده، با درنظرگرفتن تفاوتهاي تاريخي-جغرافيايي، پرسشهاي جديدي را توليد كرده و پاسخگويي به اين مسائل نيز در حين تلاش براي يافتن راههاي تازه شكل ميگيرد. گفتار چپگرايان ديگر گفتار مهجوري نيست كه با «كمونيسم واقعا موجود» يكسان انگاشته شود و سير تحول خود را در سطح واقعيت نيز به رخ كشيده است. اين شايد دستاوردي براي گفتاري به شمار آيد كه از دهه 70 به اينسو، زير ضربات سخت نظم نوين جهاني، ناگزير به دانشگاهها رانده شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.