|

مسجد سنگان؛ بنای دو ایوانی از عصر خوارزمشاهی

سازه‌های معماری به‌مثابه حافظه تاریخی ما و یادآور وقایع تلخ و شیرینی هستند که در طول تاریخ رخ داده‌اند که می‌توان به مواردی مانند حمام فین کاشان که نماد قتل امیرکبیر است، تخت‌ جمشید که تجلی‌گاه نمادهای اسطوره‌ای و یادآور اقتدار امپراتوری ایران است، آرامگاه فردوسی، آرامگاه یعقوب لیث و... که برای ارتقای فرهنگ ایرانی و زنده‌کردن زبان فارسی تلاش کردند، اشاره کرد.

رجبعلی لباف‌خانیکی-باستان‌شناس و پژوهشگر میراث‌ فرهنگی: سازه‌های معماری به‌مثابه حافظه تاریخی ما و یادآور وقایع تلخ و شیرینی هستند که در طول تاریخ رخ داده‌اند که می‌توان به مواردی مانند حمام فین کاشان که نماد قتل امیرکبیر است، تخت‌ جمشید که تجلی‌گاه نمادهای اسطوره‌ای و یادآور اقتدار امپراتوری ایران است، آرامگاه فردوسی، آرامگاه یعقوب لیث و... که برای ارتقای فرهنگ ایرانی و زنده‌کردن زبان فارسی تلاش کردند، اشاره کرد. مسجد جامع سنگان را هم با توجه به ۷۵۰ سال قدمت می‌توان نماد پایداری دانست. این مسجد در شمار بناهایی است که از حدود ۷۵۰ سال پیش با سماجت بر جای‌ مانده و علاوه بر اینکه زیبایی‌های خود را به رخ می‌کشد، از زلزله‌های متوالی منطقه خواف و تنازع بقای خود در مواجهه با آن زلزله‌ها حکایت می‌کند. به استناد کتاب «تاریخ زمین‌لرزه‌های‌ ایران» تألیف نیکلاس امبر سز و چارلز ملویل، زلزله‌هایی در سال‌های ۱۴۶ هجری قمری، ۴۵۸ ه.ق، ۷۳۷ ه.ق، ۹۵۶ ه.ق، ۱۰۲۶ ه.ق، ۱۰۲۸ ه.ق و ۱۳۰۲ ه.ق منطقه خواف را لرزانده؛ اما گویا شدیدترین زلزله در خواف به سال ۷۳۷ هجری قمری به مرکزیت شهر «جیزد» واقع بین رشتخوار و سلامه رخ داده است. آن زمین‌لرزه که پهنه وسیعی از زوزن تا دوغ‌آبادِ زاوه را لرزانده و بسیاری از ابنیه و عمارات را با خاک یکسان کرد، به قدری مهیب و ویرانگر بوده است که اشخاصی مانند «ابوالخیر زوزنی»، «مجد خوافی» و «فصیح خوافی» از آن یاد کرده و آمار بسیاری از کشتار مردم داده‌اند. گفته می‌شود همان زلزله موجب شده است که بناهای با عظمتی مانند مسجد جامع زوزن، مدرسه نظامیه خرگرد، مسجد گنبد سنگان و مسجد رشتخوار تخریب شده و ایوان قبله و غرفه‌های دو‌طرفه ایوان و رواق‌های مسجد جامع سنگان نیز رانش کرده و در شرف فروریزی قرار گرفته‌اند؛ اما ظاهرا با ریختن دوغاب گچ در شکاف‌ها و مهار دیوارها با ایجاد پشتیبان، از ویرانی نجات‌ یافته و تاکنون به گونه‌ای غیر‌عادی با ایوانی ذوزنقه‌ای‌شکل و رواق‌های تاب‌دار و متمایل به طرفین بر جای مانده است.

مسجدی دو ایوانی از عصر خوارزمشاهی با سبک خراسانی

مسجد جامع سنگان در «کوچه آب» شهر سنگان خواف واقع است. این مسجد از نوع مساجد دو ایوانی عصر خوارزمشاهی یا «سبک خراسانی» است که به شیوه مسجد جامع گناباد با دو ایوان و دو رواق بر دو جانب مسجد ساخته شده است. صحن مسجد مستطیل‌شکل به طول۱۴/۶۰ و عرض ۱۱/۵۰ متر و ایوان قبله با دهانه ۴/۳۳ و ارتفاع ۷/۸۸ متر است. ایوان مقابل ایوان قبله کوچک‌تر بوده که سقف آن منهدم شده و ساختار آن دگرگون شده است. هریک از رواق‌های طرفین مسجد مشتمل بر شش غرفه مرتبط با یکدیگر است که در مجموع یک معبر سرپوشیده را شکل می‌دهد.

تزئینات آجری

همه رویه دیوارها و پایه‌های ایوان‌ها و غرفه‌ها مزین به آجرهای تراش در ابعاد و اشکال متنوع بوده که اکنون تعداد کمی از آنها بر جای خود نصب است و تعدادی از تزئینات جابه‌جا شده است. از‌ جمله آجرهای مشبک با نگین‌های زیبای فیروزه‌ای‌رنگ که مانند مسجد جامع گناباد درون قاب عمودی نمای پایه‌های ایوان قبله نصب بوده و نیز آجرهای تراش تزئینی، لچکی‌های دو‌طرفه طاق غرفه‌ها، اکنون بر لچکی‌های دو‌طرفه طاق ایوان قبله نصب شده که با آجرهای تراش تزئینی اولیه آن موضع متفاوت است؛ حتی قطعه‌هایی از کتیبه‌های آجری قالب‌زده عصر سلجوقی از یک بنای تخریب‌شده دیگر (احتمالا مسجد گنبد سنگان) نیز بر لچکی‌های دوطرفه طاق ایوان قبله نصب شده است، تزئینات آجری خاص این مسجد به اشکال لوزی، مثلث، گل و برگ، نیم‌دایره و ماکویی تراشیده شده‌اند.

درون‌گرا  و  آکنده  از  تزئینات  متنوع  آجری

بر پاکار سقف جناقی چند قسمتی ایوان قبله نواری تزئینی در هیئت نقش آجری خفته راسته و پلکانی نقش بسته و بر انتهای ایوان محراب کم‌عمقی تعبیه شده و با مقرنس، شمسه و نقش محرابی و ماکویی گچی آراسته شده است. شواهد باقی‌مانده حکایت از این دارد که مسجد جامع سنگان نیز مانند دیگر مساجد سبک خراسانی درون‌گرا و آکنده از تزئینات متنوع آجری بوده است. مسجد جامع سنگان در بیستم مهر ۱۳۷۶ به شماره ۱۹۲۶ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و به‌تازگی به همت اداره‌ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی خراسان رضوی مرمت و تثبیت شده است. بدون‌تردید این مسجد یکی از جاذبه‌های گردشگری است که هر بیننده را به شگفتی وا‌می‌دارد.

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.