در ستایش یک نسل به بهانه نمایشگاه علی ذاکری و حسین ماهر
وقتی عمل نقاشی برای هنرمند مهمتر از محصول میشود
این یادداشت را با متنی که مانی غلامی به بهانه نمایشگاه علی ذاکری و حسین ماهر در اینستاگرام منتشر کرد، آغاز میکنم. «در ستایش یک نسل به بهانه نمایشگاه علی ذاکری و حسین ماهر: نسلی در نقاشی معاصر ایران، متولد سال 32 تا 40 آمد که شروع کارشان بعد از انقلاب بود. گالری، فروش، حمایت دولتی، حراج و مد (اورینتالیسم) نبود.
فاروق مظلومی: این یادداشت را با متنی که مانی غلامی به بهانه نمایشگاه علی ذاکری و حسین ماهر در اینستاگرام منتشر کرد، آغاز میکنم. «در ستایش یک نسل به بهانه نمایشگاه علی ذاکری و حسین ماهر: نسلی در نقاشی معاصر ایران، متولد سال 32 تا 40 آمد که شروع کارشان بعد از انقلاب بود. گالری، فروش، حمایت دولتی، حراج و مد (اورینتالیسم) نبود. این نسل عاشقانه و خالصانه نقاشی کرد. نسل من از این نسل بسیار آموخت». حق با مانی است؛ نقاشان متولد دهه 30 علاوه بر صداقت در نقاشی، گذار از نقاشی با اولویت بازنمایی به نقاشی با اولویت نقاشی را شخصا تجربه کردهاند و از اروپا تقلب نکردهاند. گذاری که پاشنه آشیل بعضی از نقاشان اروپا دیده شد که خواستند به شکل جهشی از نسل شاگردان کمالالملک و مینیاتور عبور کنند. حسین ماهر از همین نسل با ژن نقاشی است. او از مهارت که در خدمت بازنمایی دیدنیها و واقعیت است، عبور کرده و دنبال بازنمایی حقیقتهای غیرقابلکشف و در عین حال حسشدنی است. او در خدمت مهارت نیست، بلکه مهارت دستیار اوست؛ دستیاری که نظر میدهد ولی اصرار نمیکند. در آثارش، فرمها در خدمت بازنمایی آن احساسی هستند که به شکل غریزی دارد. این احساس قابل بیان با کلمه نیست؛ پس امر اینجهانی نیست و مربوط به جهان دیگر است. این احساس اکتسابی نیست. یا هست یا نیست. وقتی هست از اول بوده است و تا آخر خواهد بود. از ازلِ بودن تا ابدِ نبودن. هنر به همین بیرحمی است که انتخاب میکند و انتخاب نمیشود. از ماهر درباره عنصر زمان در کارهایش پرسیدم؛ چون تعجیل در تولید اثر و رسیدن به پول و شهرت بر آثار نقاشان تازهکار سایه انداخته است و ازاینرو ایدهپردازی رونق گرفته است. رویدادهای اجتماعی هم امر ایدهپردازی را تسهیل کرده و هنرمند با شنیدن اخبار، ایده را برمیدارد و شروع و پایان کارش را زمانبندی میکند. درست مثل یک پروژه مهندسی. اما برای هنرمند اصیل، فرایند بهوجودآمدن اثر متفاوت است. حسین ماهر از بیزمانی و حیرانی در شروع کار گفت: «این پرسش برایم پیش میآید که چه کار دارم میکنم و آرامآرام هر چیزی راه خودش را پیدا میکند. من قید زمان را نمیپذیرم و خودِ کار زمان شروع و پایان را اعلام میکند. پیمودن راه برایم مهمتر از مقصد است». این پرسشی که برای حسین ماهر در ابتدای کار مطرح میشود، خیلی بزرگ است. عاشق والایی و دیوانگی ندانستن در برابر زیبایی دانستن هستم. همان ندانستن بزرگی که تلنگر کشف و جستوجو میزند. نقاش اصیل واقعا نمیداند کجاست و چه کار میکند. وقتی عمل نقاشی برای هنرمند مهمتر از محصول آن میشود، ایده قابل بیان کنار زده میشود. عرصه بیزمانی، جولانگاه تفکر و مهندسی نیست. بیزمانی، ایدهای را که شرایط زیستی تحمیل کرده است، نادیده میگیرد و به مضمونهای والای غیرقابل بیان منجر میشود؛ مضمونهایی که باعث حیرانی و سکوت مخاطب میشوند. به ریزفرمهای نقاشیهای حسین ماهر دقت میکنم. انحنای صندلی با انحنای دست انسان متناظر است. بیشتر که دقیق میشوم، اشیا و انسانها و محیط فیگورها (دایره یا بیضی) از ریزفرمهای مشابه و گاهی یکسان ساخته شدهاند. رنگ زمینه، رنگ اشیا و انسانها همخانوادهاند. بافت همه این عناصر هم یکسان است. وقتی توجه نقاش به انسان، فضا و شیء یکسان است، یعنی هدف نقاش بازنمایی پدیدهها نیست؛ حرفی دیگر دارد با بیانی دیگر. بیانی که فقط قابل حس است و به یک ایده دمدستی و پیشپاافتاده اجتماعی تقلیل پیدا نمیکند. حسین ماهر میگوید: «نقاش بعد از مدتی از جنس ابزار، بافت، رنگ و فرمهایش میشود. ناخودآگاه به مواد کارش مراجعت میکند، نه سوژه و داستان و موتیفها. و یکدفعه مجموعهای پیشرویش سامان میپذیرد که قابل توضیح نیست». به خاطر همین است که وقتی در مجله تجربه میخوانیم که نقاشیهای حسین ماهر به تنهایی انسان معاصر ربط دارند، تأسف میخوریم که چرا تفسیرهای عمومی و روایتسازیها جای نقد را گرفتهاند. قبول کنیم که تنهایی انسان معاصر را به تصویر هر شبهانسانی در هر اثری از هر کسی میشود مرتبط کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.