به بهانه انتشار آلبوم «آوای کهن» در گفتوگو با «هومن دهلوی»
برخی از سازها و نغمههای ایرانی مهجور ماندهاند
هنگامی که قطعه موسیقی را میشنویم، شعری ناب میخوانیم یا به یک اثر هنری خیره میشویم، به پنهانیترین لایههای روح خود که همان سرآغاز هستی است نزدیک میشویم، شور هستی در جان ما میدود، دوباره خود را پیدا میکنیم و در آغوش میگیریم. شاید در این پیچوتابها به راز آفرینش پی ببریم، دوباره از نو خلق شویم و پایکوبان به ساحت عشق ورود کنیم، ما را وسوسه میکند تا آگاه شویم که تنها عشق راز جاودانگی است و این اعجاز هنر بهویژه موسیقی است. هومن دهلوی متولد 17 تیر سال 1350 فارغالتحصیل دانشگاه موسیقی است.
فرزانه نکو اصل: هنگامی که قطعه موسیقی را میشنویم، شعری ناب میخوانیم یا به یک اثر هنری خیره میشویم، به پنهانیترین لایههای روح خود که همان سرآغاز هستی است نزدیک میشویم، شور هستی در جان ما میدود، دوباره خود را پیدا میکنیم و در آغوش میگیریم. شاید در این پیچوتابها به راز آفرینش پی ببریم، دوباره از نو خلق شویم و پایکوبان به ساحت عشق ورود کنیم، ما را وسوسه میکند تا آگاه شویم که تنها عشق راز جاودانگی است و این اعجاز هنر بهویژه موسیقی است. هومن دهلوی متولد 17 تیر سال 1350 فارغالتحصیل دانشگاه موسیقی است. بهواسطه زمینه خانوادگی و حضور پدر و مادر که نخستین معلمان او بودند (استادان حسین دهلوی و سوسن اصلانی) با موسیقی اصیل و فاخر ایرانی پیوندی ناگسستنی دارد و این بار با یکی از کهنترین سازها و موسیقیهای سرزمین خود ارتباطی عمیق برقرار کرده است که حاصل آن خلق آلبومی به نام «آوای کهن» شده با همکاری و آهنگسازی فراز کاویانی برای قطعات تنبور. در اثر تازهاش هنرمندانه بیقراریها و عاشقانههایش را با همان آرامش همیشگی (که ویژگی آثار و شخصیت اوست) در هم آمیخته و موجب پدیدآمدن پارادوکس زیبایی شده که ریشه در ذات هنر این خاک و نشان از پیوند عمیق خالق آن با هنر سرزمینش دارد. با موسیقی او میشود فکر کرد، خواند و نوشت، آن را شنید و به روزمرگیها مشغول شد و طعم آنها را عوض کرد. در آلبوم «آوای کهن» گویی پیری تو را دعوت به شنیدن قصهای شیرین و کهنه با رنگهای تازه میکند. شاهد گفتوگویی دلنشین میان تنبور و سازهای زهی میشویم که شاید هرگز قرار نبوده در یک اثر کنار هم حضور داشته باشند. لازم به ذکر است که این گفتوگو در زمستان 1400 مدتی بعد از ضبط اثر انجام شد که قرار بر این بود همزمان با رونمایی آلبوم چاپ شود؛ اما به دلیل گذراندن مراحل تولید آلبوم، انتشار آن تا پاییز 1401 به تعویق افتاد که از اعلام رسمی آن صرفنظر شد. در اسفندماه 1401 رونمایی کوچکی برای معرفی آلبوم برگزار شد و اکنون تصمیم گرفته شد که این گفتوگو منتشر شود تا علاقهمندان موسیقی فاخر از آن بیبهره نمانند.
از چگونگی خلق آلبوم بگویید.
این ایده به دوران دانشجوییام برمیگردد، زمانی که در تکاپوی تشکیل یک ارکستر بودم و در نهایت در سال 1374 با همراهی تعدادی از دوستان و دانشجویان ارکستری را جمع کردیم که انگیزهای شد تا این ایده را که مدتها در سر داشتم، دنبال کنم. باید اشاره کنم که همواره بر این باور بودم که در ایران سازها و نغمههایی داریم که مهجور و گمنام ماندهاند و گاه محدود به یک منطقه یا قوم خاصی شدهاند؛ درحالیکه حرفهای زیادی برای گفتن دارند و باید به طریقی ثبت شوند تا دیگران نیز از آن گنجینهها بهرهمند شوند. همانگونه که در ادبیات و نقاشی و بعدها در تئاتر و سینما اگر داستانهای کهن ما به نگارش و تصویر درنمیآمدند، هرگز امروز آنها را نمیشناختیم. با این نگاه در آن دوران کارهایی نوشتم که از دو نظر برایم اهمیت داشت، اول اینکه سازهای ایرانی در آنها نقش پررنگی داشته باشند و دوم اینکه از نغمههای ایرانی بهره بگیرند. در اغلب آن کارها یک ساز ایرانی نقش تکنواز داشت و گروهی از سازهای دیگر آن را همراهی میکردند. البته قبلا آهنگسازان دیگری مانند پدرم، استاد حسین دهلوی، این کار را کرده بودند و آثار بسیار برجستهای نیز در این حیطه خلق کرده بودند؛ اما شامل تمام سازهای ایرانی نمیشد. بهطور مثال سازهایی مانند قانون، نی، قیچک و تنبور را میتوان ذکر کرد که در میان آنها صدای تنبور برای من همیشه خاص بود، سازی نجیب و درونگرا که با تکنیکهای منحصربهفردش روایتهایی را بازگو میکرد که تنها مختص این ساز بود. در آن زمان به سبب دوستی با هنرمند عزیز محمد ذوالنوری شروع به نوشتن قطعهای برای تنبور و ارکستر زهی کردم که متأسفانه به خاطر شرایط آن زمان، ارکستر بعد از چند ماه فعالیت منحل شد و کارها به اجرا نرسیدند. در آن دوران امکان ضبط کارها نیز غیرممکن بود؛ چراکه گذشته از هزینههای ضبط، باید مجوز هم برای استودیو گرفته میشد که گذشتن از هفت خان بود. به هر حال این فکر در ذهن من ماند تا اینکه سالها بعد برای ضبط مجموعه کارهایم با هنرمند گرامی آقای صادق نوری آشنا شدم و ایشان با توجه به نوع آثار من پیشنهاد کار روی مقامهای تنبور را ارائه دادند و مجموعهای از مقامهای ضبطشده قدیمی تنبور را در اختیار من گذاشتند که به نوعی باعث زندهشدن دوباره آن ایده شد. در همان سالها از طریق ایشان با هنرمند دیگری به نام آقای فراز کاویانی که نوازنده تنبور بودند، آشنا شدم و این موجب شد یکی از آثار ایشان را برای تنبور و ارکستر زهی تنظیم کردم که بعدها ضبط و منتشر شد. از آنجایی که احساس میکردم هنوز حرفهای ناگفته بسیاری در این زمینه وجود دارد، در نهایت به این نتیجه رسیدم که مجموعهای بر مبنای مقامهای کهن تنبور شروع کنم. این بار تنها یک کوارتت زهی را برای همراهی برگزیدم؛ چراکه طبق تجربهای که داشتم از نظر وسعت، جنس، حجم و ترکیب صوتی، بهترین انتخاب بود. ضمن اینکه نوشتن اثر برای کوارتت زهی از چالشها و حساسیتهای خاصی برخوردار است، اهمیت کار جایی بیشتر میشد که هرکدام از این سازها علاوه بر حفظ جنبههای تکنیکی خودشان باید یک ساز تکنواز دیگر را نیز همراهی کنند. به هر حال بعد از گفتوگو با آقای کاویانی قرار بر همکاری این مجموعه شکل گرفت و ایشان تهیهکنندگی کار را بر عهده گرفتند. پروژه را آغاز کردیم که حدود دو سال تا ضبط مجموعه طول کشید که جا دارد از هنرمندان گروه کوارتت زهی مینیاتور: پدرام فریوسفی، نیلوفر محبی، میثم مروستی و آتنا اشتیاقی که از برجستهترین نوازندگان این رشته هستند، سپاس ویژهای داشته باشم که با چیرهدستی بسیار به نتهای این مجموعه جان بخشیدند و روح موسیقی را در آنها زنده کردند. همچنین از صدابردار محترم صادق نوری که تمام مراحل ادیت، میکس و مسترینگ مجموعه را با وسواس و تعهد فراوان به انجام رساندند، سپاسگزاری کنم.
دلیل سپردن آهنگسازی قطعات تنبور به آقای کاویانی چه بود؟
از دو جنبه این موضوع اهمیت داشت؛ اول اینکه میخواستم از مقامهای تنبور بهره بگیرم که وجود نوازندهای که به آنها کاملا مسلط باشد، ضروری بود. دوم اینکه تنبور تکنیکهای نوازندگی خاص خودش را دارد و به یک روش ثابت و مشخص نواخته یا تعلیم داده نمیشود و بیشتر نوازندگان مطرح تنبور هم هریک به لحاظ تکنیک و روش نوازندگی با هم متفاوت هستند؛ بنابراین نمیتوانستم تنها به محدوده شناخت خودم از این ساز و مقامها بسنده کنم. با شناختی که از کارهای آقای کاویانی در نوازندگی و آهنگسازی تنبور داشتم، میدانستم که با ایدههای نو و خلاقانه و از طرفی با پشتکار و ممارست ایشان در روال کار، به همکاری ثمربخشی خواهیم رسید. در نهایت انتخاب مقامها، فرم هر بخش، فرم کلی موومانها و ترتیب آنها و همینطور گاهی تغییراتی در جملات ملودی، ضرورتی بودند که با وسواس فراوان به آنها پرداختم.
از فضای کار و دلیل انتخاب مقامها بگویید.
ابتدا در این فکر بودم که مجموعه را با یک روایت یا داستان کهن پیش ببرم و مقامها را براساسآن انتخاب کنم؛ اما بعد این روند تغییر کرد؛ چون دچار محدودیتهایی در کار میشد؛ سپس به مطالعه و شناخت بیشتر مقامها پرداختم و در این مسیر علاوه بر آقای کاویانی از مشاوره با جناب نوری هم بهرهمند شدم. فضای نهایی اثر با توجه به تعداد موومانها و ترتیب آنها و با انتخاب مقامهایی مانند ساروخانی، سرخیوی، سحری، عابدینه، قطار و سید خاموشی بهمرور شکل گرفت تا منطق کلی اثر را به بهترین شکل بیان کند.
آلبوم از ابتدا تا انتها یک روایت را میگوید یا هرکدام از قطعات روایت خود را دارند؟
در نگاه اول هرکدام از موومانها داستان و فرم خودشان را دارند؛ اما با نگاهی به نامگذاری قطعات، پیداست که یک روایت کلی از ابتدا تا انتها وجود دارد تا آنها را نیز به هم پیوند بزند. به طور مختصر بگویم موومان نخست حالت آوازی با فضایی آرام در مقام ساروخانی دارد که در حقیقت مقدمهای است برای بخش بعد که موومانی تند با حرکتی چهار مضرابگونه و فرمی رُوندو مانند دارد که بیوقفه پیش میرود. موومان سوم با تکنوازی ویلنسل آغاز میشود و سپس به گفتوگوی بین آلتو و ویلنها بدون حضور تنبور میپردازد که در ادامه با ورود تنبور موسیقی عاشقانهای با پیتزیکاتوی زهیها همراه میشود که آرام و رونده است. بخش بعد ریتمی تند و پایکوبان دارد تا حس متفاوتی را با تمی سرزنده و پرانرژی به رخ بکشد که در انتهای قطعه بهمرور فروکش میکند و شنونده را به جوی آرام و عمیق دعوت میکند که تنها با سازهای زهی پیش میرود و با سؤال و جواب بین سازها به صورت کنترپوانتیک شکل میگیرد. در ادامه، موومان هفتم با استفاده از دو مقام سحری و عابدینه که فضایی مرموز و بسیار خاص دارند، شکل گرفته که در انتها با یک حرکت بالارونده همراه با مدولاسیون به موومان آخر میرسد. بخش نهایی تند و پرانرژی، که لازمه موومانهای پایانی است، با تمی پیچیده از لحاظ ریتم آغاز میشود و چون جمله کوتاهی دارد، در تنظیم قطعه با بسط و گسترش فراوانی همراه میشود و در نهایت با کُدایی قدرتمند مجموعه را به پایان میرساند.
فکر میکردید روزی تنبور و سازهای زهی کنار هم قرار بگیرند؟
شاید به واسطه آشنایی با هنرهای تجسمی، ناخواسته خیلی به رابطه صوت با نقش و رنگ اهمیت میدهم. در اغلب کارهایم نتها به نوعی مفهوم نقشها را دارند و صدای سازها با رنگها پیوند خوردهاند و فرم اثر، طراحی کلی کار را بیان میکند. برای این مورد هم ترکیب یک ساز زخمهای در کنار سازهای کششی از لحاظ تنوع صوتی و رنگآمیزی و از سوی دیگر از لحاظ وسعت صوتی و بافت هارمونیک بسیار متناسب با طرحی بود که در ذهن داشتم.
برای سازهای دیگر هم این قصد را دارید؟
به نظر من وجود مجموعههای سازی اینچنینی در رپرتوار موسیقی ایران بسیار ضروری و باارزش است. این موضوع میتواند برای همه سازها اتفاق بیفتد و ضمن حفظ اصالت، شخصیت و توانایی هر ساز، آن را از حالت تکنوازی و یکصدایی به گروهنوازی و چندصدایی تبدیل کرد که بدونشک یکی از ضروریترین نیازهای هنری جامعه امروزی است. این تجربه در مواردی محدود در گروه سازهای ایرانی از سالها پیش اتفاق افتاده؛ اما با این نگرش جدید میتوان به ترکیبهای تازه و متنوعی از لحاظ صوتی یا فرمی رسید که تا پیش از این در موسیقی ایران سابقهای نداشته است. پیشتر طبق گرایش شخصی خود به کارهای ارکسترال، آثاری در این زمینه برای قانون و ارکستر، نی و ارکستر، تنبور و ارکستر و کمانچه و ارکستر نوشتهام و برخی از آنها را منتشر کردهام؛ ولی درحالحاضر فکر میکنم که با ترکیب چند ساز هم میتوان آثاری به وجود آورد که دارای همان ویژگیها باشند و ضمن مواردی که قبلا به آنها اشاره کردم، مناسبت بیشتری از جنبههای مختلف به شرایط زمان حاضر دارند. حتی میتوان به گونههای متنوعی از این ترکیبها فکر کرد. بهعنوان نمونه برای دو ساز سلو مثل سنتور و تار و گروه کوچکی از سازهای دیگر که متناسب همراهی آنها باشند یا هر ترکیب دیگری که این ویژگیها را بتواند در خود جای دهد. به هر حال اگر فرصت و عمری باشد، مایلم برای سازهای دیگر ایرانی نیز اینگونه کارها را بنویسم و امیدوارم آهنگسازان دیگر نیز آثاری در این شکل تولید کنند؛ چراکه به نظر من موسیقی ایران برای ادامه حیات خود بسیار نیازمند وجود اینگونه آثار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.