10 هنرمندی که هنر معاصر چین را نمایندگی میکنند
از طراحی «بر بی.ام.و »تا نردبان 500متری
مبارزه «آی ویوی» با سانسور دولتی در چین، مطالعه بر روی ساختمانهای ساختهشده با مصالح نامرغوب، ساخت اثری بر مبنای دوران بازداشتش و همچنین تسلط بر فعالیت در شبکههای اجتماعی نظیر توییتر و اینستاگرام باعث شد تا نام این هنرمند در بیرون از چین مطرح شود؛ اما در خود کشور چین او آنچنان که بیرون از چین مورد توجه است، شهرت ندارد و حتی بهسختی میتوان کسانی را یافت که به آثارش علاقهمند بوده یا ستایشگرش باشند.
سَم گَسکین، ترجمه: حسام محجوب: مبارزه «آی ویوی» با سانسور دولتی در چین، مطالعه بر روی ساختمانهای ساختهشده با مصالح نامرغوب، ساخت اثری بر مبنای دوران بازداشتش و همچنین تسلط بر فعالیت در شبکههای اجتماعی نظیر توییتر و اینستاگرام باعث شد تا نام این هنرمند در بیرون از چین مطرح شود؛ اما در خود کشور چین او آنچنان که بیرون از چین مورد توجه است، شهرت ندارد و حتی بهسختی میتوان کسانی را یافت که به آثارش علاقهمند بوده یا ستایشگرش باشند. در حالی که هنر آی بیشتر بر پایه موضوعاتی مثل مشکلات پناهجویان بنا شده که بیرون از چین مورد توجه است، هنرمندان دیگری در خود کشور چین زندگی میکنند که با مهارتهایی که به شعبدهبازی شبیه است، همزمان هم عطش گالریهای هنری و نهادهای هنری بینالمللی را فرونشاندهاند و هم سازوکار ممیزی در چین را راضی نگه داشتهاند و از اینرو نقش مهمی در شکلگیری هنر معاصر این کشور ایفا کردهاند. در اینجا به سراغ 10 هنرمندی میرویم که در طول چند دهه دورنمای هنر معاصر چین را برپا کرده و تأثیرشان را تا به امروز هم حفظ کردهاند. هرچند این فهرست تحت سیطره مردان است و سیئو فِی تنها هنرمند زن در میان آنهاست، اما میائو یِن که در آثارش از فناوریهای نوین به تکرار استفاده کرده و لو یان را میتوان دو هنرمند زن جوانتری نامید که بر نسل جدید هنرمندان چین تأثیر گذاشتهاند.
1 – شیائو جیجیه (متولد 1969 در ژانگژو، محل کنونی زندگی و کار: پکن و هانگژو)
شیائو جیجیه نمیخوابد و اگر خسته شود نهایتا چرتی میزند. او در طول سال 2017 مجموعهای عظیم از آثار هنری را برای نمایشگاه پژوهشی موزه گوگنهایم با عنوان «هنر و چین بعد از سال 1989» آماده کرد که ابتدا در غرفه چین در دوسالانه ونیز سال 2017 رونمایی شد و سپس در مدرسه هنرهای تجربی در مؤسسه مرکزی هنرهای زیبا (م.م.ه.ز) در پکن به نمایش درآمد. او همچنین نقش مهمی در پایهگذاری موزه ملی هنرهای معاصر چین با عنوان ایستگاه قدرت هنر (The Power Station of Art) در شانگهای داشت و نمایشگاه افتتاحیه این مرکز را که همان نخستین دوره دوسالانه شانگهای در سال 2012 بود، کیوریت کرد و نام انگلیسی این مؤسسه را بر وزن موزه هنرهای مدرن نیویورک که به موما شهرت دارد، پیشنهاد داد. شیائو جیجیه تقریبا از تمامی وجوه هنر در قالب شیوهای که خود «هنر تام» (Total Art) مینامد بهره میبرد؛ ازجمله خوشنویسی مفهومی در اثری چون «نوشتن هزارباره «پیشگفتاری بر غرفه ارکیده»» ( 1990– 1995) تا پژوهش بر روی پل نانجینگ که بهخاطر کسانی که از بالایش اقدام به خودکشی کردهاند، بدنام است. بخش عمدهای از کارش شامل طراحی نقشههایی برای ایدهپردازی است؛ این شکل کار را میتوان یکی از معدود شیوههای کاری او در نظر گرفت که به او امکان میدهد تا تراوشات ذهنیاش را تصویر کند.
2 – هؤانگ یونگ پینگ (متولد 1954 در شامن، محل کنونی زندگی و کار: پاریس)
هؤانگ یونگ پینگ، مسنترین چهره در این فهرست و هنرمندی است که بیش از هر هنرمند چینی دیگری در خارج از این کشور زندگی و کار کرده اما در تمام طول این سالها هیچگاه از شکلدادن به موجهای جدید در هنر معاصر چین خسته نشده است. یکی از آثارش با عنوان «تماشاخانه جهان» (1993) که شامل نبردی به شیوه بازی کامپیوتری «نبرد سلطنتی» بین دوزیستها و حشرات بود، در موزه گوگنهایم جنجال آفرید. در این نمایش از تماشاگران خواسته میشد تا ظروف حاوی دوزیستان و حشرات را دوباره پر کنند. بعد از اعتراض حامیان حقوق حیوانات که این اثر را ناقض حقوق حیوانات میخواندند ،موزه اثر را از نمایشگاه حذف کرد، اما همین اتفاق باعث شد تا توجه بیشتری معطوف این کار شود و بر موفقیتش در نمایش آشوب و بیرحمی زندگی تأکید شود. او جزء نخستین گروه هنرمندانی بود که بعد از انقلاب فرهنگی در چین از آکادمی هنر ژِژانگ (که امروزه بهنام آکادمی هنر چین شناخته میشود) فارغالتحصیل شد. بعد از اینکه نتوانست نسخهای از کتاب «گفتوگوی پیِر کابان با مارسل دوشان» (1971) را خریداری کند، ترجمه چینی این کتاب را فراهم کرد و نزد دوستانش در شهر شامن در استان فوجیه برگشت و به کمک آنها دادای شامن را بر مبانی افکار مارسل دوشان و باورهای چِن بودیسم بنیان گذاشت. بعد از نمایش جاهطلبانهاش با عنوان «جادوگر زمین» که به سال 1989 در مرکز ژرژ پمپیدو در پاریس برگزار شد، به این شهر نقل مکان کرد و در سال 1999 در غرفه فرانسه در دوسالانه ونیز حاضر شد. جایگاه او در هنر چین فراتر از تصور است و معمولا از اشیا یافته یا حیوانات استفاده میکند تا جامعه معاصر را تصویر کند.
3 – یان فِدونگ (متولد 1971 در پکن، محل کنونی کار و زندگی: شانگهای)
شاید بتوان از ژانگ پِیلی، مدیر کنونی موزه اُکات در شانگهای، بهعنوان پدرخوانده هنر ویدئوی چین نام برد ولی در حال حاضر یان فِدونگ پیشروترین هنرمند در این عرصه است. اگر ویدئوهای اولیه ژانگ ثبت پرمشقت و دشوار پرفورمنسهایی بودند که نماهایش بهسختی به هم پیوند میخوردند تا محصول نهایی چیزی شبیه به آینهای بندزده به نظر برسد، آثار یان، ویدئوهای مجلل چندکانالهای است که خط روایی کماهمیتی دارند اما در عوض بسیار سینمایی به نظر میرسند و با تعداد عوامل پشت صحنه فراوان و با صحنهها، لباسها و چهرهپردازیهای دقیق ساخته میشوند. برخلاف دوره اولیه کاریاش که بیشتر بر یک زیباییشناسی کمینهگرا استوار بود، در سالهای اخیر فِدونگ بیشتر سراغ زیباییشناسی عصر طلایی شانگهای رفته است؛ دورهای که موسیقی جَز به شیوه بینالمللی و با تأکید بر لذایذ زندگی بعد از انقلاب کمونیستی چین پا گرفت. مجموعه ویدئوییهای پنجقسمتی او با عنوان «هفت روشنفکر در جنگل بامبو»
(2003 – 2007) که بر روی فیلم سیوپنج میلیمتری سیاهوسفید فیلمبرداری شد، به حکمای هفتگانه افسانهای اشاره دارد؛ گروهی از فرزانگان آیین دائو در قرن سوم میلادی. اشاره او تعبیری از دوران معاصر و نقش نسل جدید است که میکوشند تا در چین مدرن نقش ایفا کنند.
یان به عنوان عکاس هم شهرت دارد و معمولا همان موضوعاتی را در عکسهایش به نمایش میگذارد که در ویدئوهایش به تصویر درآمدهاند. از میان عکسهای مشهور دوره متقدمش میتوان به اثر سهلتی «نخستین روشنفکر» (2000) اشاره کرد که اهل کسبوکاری را با ظاهری کتکخورده و خونین به نمایش میگذارد که چمدانی در یک دست دارد و پاره آجری را با حالتی تهدیدآمیز در دست دیگرش گرفته.
4 – تسن فنجی (متولد 1964 در ووهان، محل کنونی کار و زندگی: پکن)
کمتر هنرمند چینی را میتوان سراغ گرفت که به اندازه تسن فنجی در حراجیها حضور داشته باشد. او عضوی از جنبش واقعگرایی بدبینانه است که در اوایل دهه 1990 در شهر پکن شکل گرفت. چهرههای مضطرب آدمها در آثار او شبیه دیگر هنرمندان این جریان نظیر یو مینجین، ژانگ زیاگِنگ و فانگ لیجون به وضعیت اجتماعی-سیاسی چین در قالب طنزآمیز و کنایی اشاره میکنند. در نقاشی بهشدت تحتتأثیر آثار فرانسیس بیکن، ویلم دکونینگ و ماکس بِکمان است. تسن در سالهای اخیر مسیر آثارش را به شکلی عجیب تغییر داده است و از نقاشی چهرههایی که انگار نقاب بر چهره دارند به تصویرکردن دورنماهایی به تأسی از سنت دوران امپراتوری خاندانهای وِ شمالی، سونگ و یوآن میپردازد و سپس منظره را با لایهای از سرخسهای درهمپیچیده میپوشاند. او همچنین تکنیکهای تجربی نظیر شیوه دو قلممو را نیز میآزماید و دو قلممو را در دو دستش میگیرد؛ دست بر روی یک قلممو کنترل دارد ولی قلمموی دوم صرفا ضرباتی بیهدف را بر روی بوم ثبت میکند. این استفاده او از فعالیت ناخودآگاه دست برای او تعبیری از وضعیت توسعه نامتوازن و ناپیوسته چین در 20ساله گذشته است.
5 – سو شِن (متولد 1977 در شانگهای، محل کنونی کار و زندگی: شانگهای)
آثار او را کنایهآمیزترین آثار هنر معاصر در چین میخوانند؛ چون او همهچیز را ازجمله هویتش، کشورش و صنعت هنر معاصر را به پرسش میگیرد. ماکیومنتری مشهور او، ساخته سال 2005 با عنوان «8848: 1.86» درباره تصرف 1.86 متر بالای قله اورست و انتقال آن به شانگهای است. این اثر کنایهای به سیاست واقعگرایانه دول بزرگ جهانی تعبیر شد. شِن در سال 2009 «شرکت خلاقیت هنری» را بنا کرد و به این ترتیب هویت هنرمندانهاش را ذیل عنوان مدیرعامل و سازنده آثار هنری (که خود محصولات هنری میخواند) قرار داد که بهنوعی کالاییشدن هنر را ستایش میکرد. به عنوان مثال او مجموعه نقاشیهای پرشکوه خود بر پایه خط با عنوان «زیر بهشت» (18 – 2014) را بهصورت مترمربعی میفروخت و در نمایشگاه نسخههای مختلفی از یک اثر را در کنار هم عرضه میکرد تا سنت مرسوم تکنسخهبودن اثر هنری را زیر پا بگذارد. شِن انزجاری سرخوشانه از افرادی دارد که در گالریها اصرار بر عکسگرفتن دارند و در مجموعه «منبع نور» (2013) نور کورکننده فلاش دوربینها را طوری نقاشی کرده که بخشهای اصلی نقاشیها را محو کردهاند. همچنین در چیدمان «فوکوس» (2016) عدسی دوربینها شبیه به نوک نیزه به نظر میرسند. آثاری که او با تلفیق فرهنگهای مختلف آفریده درخشانند مثل «مجسمه کلاسیک اروپایی هزار مرد جنگی» (2014) که پیکرههای چند دستوپایی مرسوم در سنت بودا را بر اساس آموزههای مجسمهسازی غربی ساخته است.
6 – لو شیادونگ (متولد 1963 در لیانینگ، محل کنونی کار و زندگی: پکن)
لو شیادونگ را شاید بتوان بهترین نقاش زنده چین نامید که نشان میدهد این هنر همچنان در چین زنده است. او که هم در فضای باز کار میکند و هم از عکس برای نقاشیکردن بهره میبرد، آثارش را با لایههای غلیظ رنگماده نقاشی کرده و سلیقهای بینقص در انتخاب رنگها دارد و مستقیما زندگی روزمره را نقاشی میکند. سبکش را متأثر از لوسین فرویند میدانند ولی لو معمولا مردم معمولی (lao bai xing) را نقاشی میکند؛ آدمهایی با لباسهای کهنه و از مد افتاده که زیر نورهای شدید لامپهای مهتابی و در برابر آسمانی گرفته و ساختمانهای نیمهکاره یا مخروبه به تصویر کشیده میشوند. تعبیر شخصی لو از رئالیسم سوسیالیستی –نقاشیکردن مردم آنچنان که واقعا هستند– در نقطه مقابل تعبیر رهبر فقید انقلاب چین یعنی مائو تسهدونگ قرار دارد که هنرمندان را به خلق تصاویری آرمانی تشویق میکرد که ایدئولوژی دولتی را تبلیغ کرده و به کار پروپاگاندا بیایند. آثار لو محدودهای بهمراتب وسیعتر را شامل میشوند و استواری آدمهای معمولی در مقابل تغییرات مهیب و گسترده سیاسی و اجتماعی را نمایش میدهد. لو مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشدش را از دانشگاه مرکزی هنرهای زیبا (CAFA) دریافت کرده است و هماکنون در این دانشگاه تدریس میکند.
7 – سیائو فِی (متولد 1978 در گوانجو، محل کنونی کار و زندگی: پکن)
سیائو فِی جوانترین و تنها هنرمند چینی است که از طرف کارخانه «بیامو» استخدام شد تا مدلی را برای این خودروساز مشهور طراحی کند؛ کاری بیروح و مبتنی بر سفارش. اما او در سال 2017 بهشکلی شخصی با این سفارش برخورد کرد که داستانش شنیدنی است. او به قوطیهای رنگش دست هم نزد و در عوض طراحیاش را طوری به انجام رساند که صرفا از طریق اپلیکیشن واقعیت افزوده قابل مشاهده بود. این کار شیوهای تکراری در آثار سیائو فِی به حساب میآید که پیشتر و در اثر شهر آر.ام.بی (2008 – 2011) ابرشهری سیرکمانند را با کمک وبسایت زندگی دیگر ساخته بود. اثری کنایی که به شهرهای ثروتمند شرق چین اشاره داشت. او همچنین در اثر ویدئو و عکاسیاش با عنوان «آرمانشهر کی؟» (2006) به تفاوت میان زندگی واقعی و مجازی مردم اشاره دارد که در آن از کارگران کارخانهها خواسته بود تا در نقش چهرههای فضا مجازی باله برقصند یا گیتار بنوازند و از طرف دیگر در «کاسپلیها» (2004) از کسانی که لباس شخصیتهای فانتزی را میپوشند در پسزمینه کارخانهها در منطقه صنعتی جنوب چین عکاسی کرده بود. سیائو بهخوبی در برابر سیاستهای سلطهجویانه چین در حوزه فناوری دیجیتال موضع گرفته و نظام رتبهبندی اجتماعی شهروندان و نقش تجارت الکترونیکی فراگیر و ظالمانه این کشور را مورد انتقاد قرار میدهد.
8 – ژانگ هؤانگ (متولد 1965 در آنیانگ، محل کنونی کار و زندگی: شانگهای و نیویورک)
ژانگ هؤانگ یکی از رادیکالترین هنرمندان معاصر به حساب میآید. او پس از آنکه در سال 1993 از دانشگاه مرکزی هنرهای زیبا فارغالتحصیل شد، در شکلگیری جنبش روستای شرقی نقش داشت؛ گروهی که نمایشگاههای تحریککننده برگزار میکردند که عمدتا به دست پلیس تعطیل میشد. در نمایش «12 مترمربع» (1994)، او بر بدن برهنهاش روغن ماهی و عسل مالید و نمایش را در یک آبریزگاه عمومی برگزار کرد. در حین نمایش مگس تمامی بدنش را پوشاند. به تعبیر او این نمایش اعتراض به فقر فزایندهای بود که کشور را فرا گرفته بود. اگرچه این اثر آزاردهنده بود اما دیگر آثار این هنرمند شکوهمند و عالی بودند. در سال 1995 او و 9 هنرمند دیگر بر فراز قله کوهی بر روی پیکرهای یکدیگر دراز کشیدند تا «یک متر بر ارتفاع کوهی بدون نام بیفزایند» که اشاره به تغییر جهان بدون زحمت بود. سایر اجراهای او هم همینقدر جنجالی بودند؛ او بارها کوشید تا موزهها را تعطیل کند یا لباسی را از تکههای گوشت ساخت (سالهای پیش از آنکه لیدی گاگا این کار را بکند) و به دوسالانه ویتنی در سال 2002 فرستاد که اشارهای به نقش آمریکا در سازوکار قدرت جهان و نقش این کشور در ایجاد وحشت بود. ژانگ از آن زمان پرفورمنس را رها کرده و سراغ خلق آثار نقاشی با خاکستر بخورهایی رفته که از معابد جمع میکند. همچنین از متخصصان تاکسیدرمی کمک گرفته تا مجسمه بودا را با پوست گاو بسازد و مجسمههای بزرگی از بودا را با مس ساخته و سپس اندامهای مجسمه را به شکل اتفاقی مجددا سر هم کرده تا اشارهای به نابودی و تخریب مجسمههای بودا در شرق آسیا باشد.
9 – شو بینگ (متولد 1955 در چانکینگ، محل کنونی کار و زندگی: پکن)
مکآرتور اعتقاد دارد شو بینگ که در رشته چاپ آموزش دیده، بزرگترین هنرمندی است که با زبان در آثارش کار کرده است. یکی از مشهورترین آثار این هنرمند «کتابی از آسمان» (1387 – 1991) است؛ اثری جسور است که از چهار هزار علامت در زبان تصویری کهن چینی بهره برده که امروزه دیگر در این زبان کاربرد ندارند. این اثر تغییر ناگهانی فرهنگ کهن چین بهسادگی بعد از دهه 1940 را به نمایش میگذاشت. او همچنین یک زبان واسط هم اختراع کرده است که شبیه زبان اسپرانتو در آسیای شرقی است و کلمات انگلیسی را به شکل زبان تصویری کهن چینی بازنویسی کرده. بعدتر او «کتابی از زمین: از سر تا ته» (2012) را اجرا کرد؛ متنی پیچیده که صرفا از ایموجیها و نشانههای زندگی شهری ساخته شده بود. از دیگر کارهای مهم او میتوان به «پروژه تنباکو» (1999 تاکنون) اشاره کرد. در این چیدمان پوست ببری را شاهد هستیم که از ترکیب 500 هزار سیگار ساخت شده است، چنانچه تنها فیلتر نارنجی برخی از سیگارها یا کاغذ سفید دیگر سیگارها به چشم میخورند. پدر شو بر اثر سرطان ریه درگذشت، پس این اثر را بهسختی میتوان «متشکرم از اینکه سیگار میکشید» خواند. اثر فوق را بیشتر اشارهای به وضعیت استعمال دخانیات در چین تعبیر کردهاند، همچنان که این اثر نسبتی هم با زبان دارد و زبان را مانند نوعی از مناسک یا آیین جمعی تعبیر میکند.
10 – کا گویی جیانگ (متولد 1957 در گؤانژو، محل کنونی کار و زندگی: نیویورک)
پرطمطراقترین هنرمند حال حاضر چین که برای جهان هنر زیادی بزرگ است و نتفلیکس مستندی با عنوان «نردبان آسمان: هنر کا گویی جیانگ» نیز دربارهاش ساخته است که در سال 2016 به نمایش درآمد؛ اندکی بعد از اینکه ویدئویی از یکی از آثارش بر روی اینترنت به شکل غیرقانونی منتشر و در دو روز 30 میلیون بار دیده شد. بعد از چندین تلاش ناکام او «نردبان آسمان» را در سال 2015 به شکل زیرزمینی و بدون اخذ مجوزهای لازم از مقامات دولتی چین اجرا کرد؛ نردبانی به ارتفاع 500 متر از مواد محترقه که به کمک یک بالن هلیومی در هوا معلق نگه داشته میشد. او بعد از پایان کار از ترس بازخواستهای دولتی بهسرعت کشور را ترک کرد. علاوه بر سروصدا او متهم است که در 2008 برای نمایشگاه انفرادیاش در موزه گوگنهایم از چراغهای نئونی استفاده کرده که منجر به آتشگرفتن چند ماشین شدهاند. همچنین گفته میشود در نمایشگاهش در موزه ملی هنرهای معاصر چین در سال 2014 از چهار قایق مواد محترقه در روز افتتاحیه استفاده کرده است. کا نمایشگاه افتتاحیه موفق موزه هنر راکباند در شانگهای با عنوان «داوینچیهای روستانشین» را نیز برپا کرده است. این نمایشگاه آثار عجیب و غریبی را به نمایش گذاشته بود که تعمیرکاران خردهپا در سراسر چین هر روز میسازند و چیزهای مختلفی مثل بشقابهای پرنده تا رباتها را شامل میشود. بعد از بازگشت ژان هؤانگ و ژو بینگ به چین، کا به زندگی در نیویورک ادامه داد. او در این مورد که هنر چین چگونه در داخل و خارج از این کشور درک شده، احساسی دوگانه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.