قانون ژنوی برای «عشق» وجود ندارد
در رمان حماسی دُن کیشوت آمده است: «عشق و جنگ دقیقا مشابهاند و استفاده از هرگونه مکر و نیرنگی برای رسیدن به هدف غایی و مطلوب طرفین کاملا توجیهپذیر و قانونی است». همچنین گفته معروفی در زبان انگلیسی وجود دارد با این مضمون: «در عشق و جنگ، هر کاری منصفانه و درست است».
سعید لبافان*
در رمان حماسی دُن کیشوت آمده است: «عشق و جنگ دقیقا مشابهاند و استفاده از هرگونه مکر و نیرنگی برای رسیدن به هدف غایی و مطلوب طرفین کاملا توجیهپذیر و قانونی است». همچنین گفته معروفی در زبان انگلیسی وجود دارد با این مضمون: «در عشق و جنگ، هر کاری منصفانه و درست است».
این گفته یا ضربالمثل برگرفته از شعر شاعری به نام جان لیلی است. او در شعرش میگوید: «قوانین بازی جوانمردانه در عشق و جنگ به کار نمیآیند».
آیا واقعا چنین است؟ روی سنگ قبر امانوئل کانت به نقل از خودش نوشته شده: «دو چیز ذهنم را همواره آکنده از تحسین و شگفتی بیپایان میکند؛ یکی، آسمان پرستاره بالای سرم و دیگری قوانین اخلاقی درون سرم». انسان در درون خودش موانعی اختیاری ایجاد میکند و این کار را از طریق گزارههای زبانی در ذهنش انجام میدهد. این موانع نوعی قوانین نانوشته هستند که ما خود را به آنها پایبند میکنیم یا حداقل اگر پایبند به آنها نباشیم، دیگرانی را که به آنها پایبند هستند، تحسین میکنیم. ما حتی در جنگها هم قوانین اخلاقی را میستاییم. از ابتدای تاریخ، شکنجهکردن دشمن برای گرفتن اطلاعات یا تضعیف روحیه دشمن یا بدتر از همه، لذتبردن از تحقیر دشمن، بخش جداییناپذیر جنگها بوده؛ اما در نیمه دوم قرن نوزدهم، هانری دونات، مؤسس صلیب سرخ، یکسری کد اخلاقی برای جنگها تحت عنوان «کنوانسیون ژنو» ایجاد کرد. در حال حاضر، حدود 196 کشور خود را پایبند به این قوانین اخلاقی مربوط به جنگ میدانند. حتی اگر رژیمی که خود را پایبند به این قوانین اعلام کرده ولی در عمل کارشکنی کند، شاعرانی پیدا میشوند که برای التیام درد این بیاخلاقی و تحقیر قدرت این بدعهدان چنین میسرایند: پیش از شما، بسان شما بیشمارها، با تار عنکبوت نوشتند روی باد، کین «دولت خجسته جاوید» زنده باد! در زمانهای دورتر نیز که هنوز «کنوانسیون ژنوی» وجود نداشته، همین دلخوری را شاعر دیگری چنین به زبان آورده است:
هم مرگ بر جهان شما نیز بگذرد/ هم رونق زمان شما نیز بگذرد و الی آخر...
حال باز گردیم به مفهوم عشق. واژه «عشق» از ریشه «عشقه» به معنی پیچک است و واژهای فارسی نیست. معادل فارسی واژه «عشق» در زبان فارسی واژه «مهر» است؛ مانند این شعر فردوسی در داستان بیژن و منیژه:
به نزدیک آن خیمه خوبچهر/بیامد به دلش اندر افروخت مهر
اما «مهر» از خدای مهر یا میترا آمده است که در آن هم معنی گرماست و هم روشنی، نور و پیمان. و به نظرم نگاه ایرانیان نگاه زیباتری به مفهوم عشق از لحاظ ریشهشناختی است. اما به هرجهت، واژه «عشق» با ادبیات ما درآمیخته و تداعیهای زیبایی را شکل داده است. پس مفهوم عشق یا مهر، نوعی پایبندی و چسبیدن و اتصال به چیزی را در درون خودش دارد. این پیمان به قدری با اهمیت است که در دادگاههای آمریکا قانونی تحت عنوان «امتیاز عشق» وجود دارد که طبق آن، همسر یک مجرم را نمیتوان وادار کرد علیه او در دادگاه شهادت دهد؛ زیرا در قوانین چنین آمده است که «پیمان عشق مقدس است و حقیقت در جایگاه دوم نسبت به عشق قرار دارد و اگر بهترین راه برای رسیدن به حقیقت، نابودکردن پیمان عشق بین دو طرف باشد، باز هم اجازه چنین کاری وجود ندارد».
ما انسانها نمیتوانیم سریعتر از نور حرکت کنیم یا از قانون جاذبه فرار کنیم یا در میدان ورزش دوپینگ کنیم یا به عشق خود خیانت کنیم. اما باید توجه داشته باشیم که دو مورد آخر موانع فیزیکی و مادی نیستند؛ آنها موانع اختیاری و درونیاند که در واقع بازتابدهنده ارزشها و اصول درونی ما هستند. ما پروتون، نوترون، جاذبه، حرکت سیارات و... را خلق نکردهایم و زمانی که ما به این دنیا آمدیم، آنها با ما اینجا بودهاند، ولی بدون شک ما خالق «قضاوت» هستیم. نوع بشر اسمش را از همین توانایی گرفته است. ما خود را «هومو ساپین» Homo-sapiens مینامیم. «هومو» از «هامس» به معنی «خاک» و «ساپین» یعنی توانایی در قضاوت خردمندانه. پس ما خود را «خاکِ خردورز» مینامیم.
«جنگ» و همه متعلقاتش مثل تکنولوژی و استراتژی آن، ساخته دست بشر است؛ درحالیکه «عشق» حالتی در دل بشر است. عشق مانند «مرگ» اجتنابناپذیر و قانون طبیعت است و بیتقصیر. عشق و مرگ اگر هم بیرحم به نظر بیایند، باز هم بیتقصیر هستند. ما از طریق قانون میتوانیم تقصیر و نقض قوانین جنگی را مورد پیگرد قرار دهیم، اما نمیتوانیم از «جاذبه زمین» شکایت کنیم که باعث سقوط اجسام میشود. نقض قوانین جنگی جرم است، اما نقض قوانین مربوط به عشق جرم محسوب نمیشود. شما میتوانید برای دست و پای شکسته به جایی شکایت ببرید، ولی نمیتوانید برای دل شکسته به هیچکسی شکایتی ببرید؛ مثلا به پلیس زنگ بزنید و بگویید عشقم من را ترک کرده یا دیگر مرا دوست ندارد. ما انسانها از این قوانین اختیاری و بازدارنده برای بازی جوانمردانه در عرصه ورزش، جنگ و اتیکتهای اجتماعی پشتیبانی میکنیم، اما بازیکنان عرصه عشق یا مهر، قربانیان بیتقصیر شور و گرمای آتش عشقشان هستند؛ حتی اگر عشقشان بیعقلی محض باشد. قانون ژنوی برای «عشق» وجود ندارد.
*دکترای زبانشناسی دانشگاه علامه طباطبایی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.