|

برقراری صلح در افغانستاناز آرزو تا واقعیت

احمد مرجانی‌نژاد . پژوهشگر

حمله ارتش سرخ به افغانستان، آخرین جنگ بزرگ قرن بیستم بود که سبب ایجاد تحولات گسترده‌ای در جهان شد؛ همچنین نخستین جنگ تأثیرگذار قرن بیست‌ویکم نیز با حمله آمریکا به افغانستان رخ داد. در طول سال‌های جنگ، چهره‌های شاخصی در افغانستان حضور داشتند كه در حوادث تروریستی سال‌های اخیر نقش بسزایی را بازی کردند؛ از جمله «خطاب» که در چچن جنگ‌های شدیدی را علیه نیروهای روسیه به راه انداخت و از یاران و هم‌سنگران «مولوی جلال‌الدین حقانی» در «خوست» بود. «ابومصعب زرقاوی» از هرات به عراق رفت. «ابوعمر بغدادی» و «ابوحمزه المهاجر» از جمله نخستین بنیان‌گذاران داعش و نیز «عبدالحکیم بلحاج» که در لیبی فعالیت می‌کند، مدت‌ها در كابل حضور داشتند. در این راستا می‌توان تصور كرد كه جنگ کنونی در افغانستان، جنگ مافیای اطلاعاتی کشورهای خارجی در راستای کسب قدرت و سلطه، مهار ثروت مسلمانان و ازهمه‌مهم‌تر در راستای «اسلام‌هراسی» صورت می‌گیرد. در محاسبات جنگ و صلح افغانستان، بازیگران جدید، متغیرهای جدید و خطرات بالا وجود دارد. ظهور داعش، جنگ قدرت در درون طالبان، افزایش جرم و جنایت و منطقه‌ای‌شدن جنگ، قوانین جنگ در داخل افغانستان و فراتر از آن را تغییر داده است. اینك ثبات و شکوفایی آسیای‌مرکزی و جنوبی با ثبات و امنیت در افغانستان و برعكس، به هم گره خورده است. چنانچه «طالبان» نخست برای مبارزه با ارتش سرخ و سپس ناامن‌کردن افغانستان و منطقه از سوی انگلیسی‌ها طراحی و فعال شد اما همكاری پاكستان، حمایت مالی اعراب به رهبری آل‌سعود، مدیریت و هدایت آمریکا، موجبات تحرك، گسترش، تداوم و فعالیت‌های گروه‌های طالبان و شورشی‌های افراطی را فراهم کرد. اینك نیز داعش به‌عنوان گروه فرامنطقه‏ای و فراملی، هم در نقش تهدیدکننده امنیت حکومت افغانستان و هم تهدیدکننده جدی مشروعیت و قلمرو نفوذ گروه طالبان ظاهر شده است. شبكه القاعده باوجود تضعیف، اینك از تنش میان گروه طالبان و داعش سود می‌برد و درصدد سربازگیری مجدد در افغانستان است. آمریکایی‌ها به بهانه مبارزه علیه تروریسم به افغانستان حمله كردند، اما درواقع باعث رشد تروریسم و گسترش مواد مخدر در افغانستان شدند. یکی از اشتباه‌ترین سیاست‌های واشنگتن در قبال طالبان، حمایت از محدود رهبران این گروه بود که بقای منافع خود را در حمایت از این افراد می‌دید، درحالی‌که گروه طالبان با رهبری چندین فرمانده محلی که همه قوی و بانفوذ هستند، اداره می‌شود.

منطقه شاهد ظهور قدرت‌های جدید است و آمریکا به‌دنبال اعمال فشار بر این قدرت‌هاست، دراین‌میان تداوم جنگ در افغانستان، یکی از اهرم‌های فشار آمریکا بر این قدرت‌های نوظهور است. تحولات سال جاری، آمریکا و کشورهای منطقه را متقاعد کرد که با فشار بر پاکستان زمینه گفت‌وگوهای صلح فراهم شود.
تجارب 14 سال گذشته نشان داد كه حضور نیروهای خارجی در افغانستان، مانع اصلی برای تحقق صلح است. حفظ طالبان و تداوم جنگ، ضمن تأمین منافع غرب و پاکستان به‌مثابه ابزاری برای مهار رقبای داخلی، مردم افغانستان را به ناگزیری مفرط می‌كشاند؛ همان راهی که منجر به تشکیل دولت وحدت ملی شد. اما حکومت وحدت ملی نیز تعریف واحدی از صلح در افغانستان ندارد و درمجموع از طالبان می‌خواهند که سلاح‌های خود را بر زمین بگذارند، اما این درخواست را معمولا طرف شکست‌خورده می‌پذیرد حال آنكه طالبان خود را پیروز میدان جنگ می‌دانند و معتقدند که آمریکا و چندین کشور دیگر را در افغانستان شکست داده‌اند. پایان اشغال افغانستان توسط نیروهای خارجی به‌ویژه آمریكایی، لغو تمام قراردادهای امنیتی افغانستان با کشورهای خارجی، اعلام پایان جنگ و برقراری دولت‌اسلامی، از مطالبات قبلی طالبان جهت مذاكره بود. اما شروط و مطالبات جدید طالبان افغانستان به‌ویژه بعد از چهار نشست نمایندگان كشور‌های آمریكا، چین، پاكستان، افغانستان در اسلام‌آباد، كابل و ژنو، مذاکره مستقیم با واشنگتن به‌جای کابل و تسلط کامل بر هلمند است.
تأمین و حفظ منافع ملی افغانستان، حمایت از سازوکارهای قانونی ایجادشده و برقراری امنیت، ممانعت از احیای افراط‌گرا‌یی، مقابله با تولید و ترانزیت مواد مخدر، اگرچه مسائلی تنش‌زا هستند، اما قابل مذاکره نیز به شمار می‌روند. در شرایط و موقعیت جاری، لزوم حمایت دولت وحدت ملی و نیز كشورهای همسایه از گروه‌های جهادی افغانستان در تداوم مبارزه یا معامله صلح با طالبان، تا حدی خواهد توانست مانع حضور قدرت‌های بزرگ در افغانستان شود.
مذاكرات صلح بین دولت وحدت ملی با طالبان می‌تواند به تفکیك و مشخص‌شدن گروه‌های صلح‌طلب و مخالف صلح، شکل‌گیری اعتماد میان مسئولان دو كشور و همكاری‌های جدی برای همگرایی منطقه‏ای منجر شود. همچنین اگر نمایندگان آمریکا، چین و نیز سازمان ملل‌متحد به‌عنوان ناظر مذاكرات و بازرس تصمیمات متخذه، نقشی فعال برعهده بگیرند، امید به برقراری صلح افزایش خواهد یافت.
اکنون به نظر می‌رسد كه «ملااختر منصور»، رهبر طالبان، بهترین شانس افغانستان در بیش از یک دهه گذشته برای دستیابی به توافق است. او یک پراگماتیست است که به‌عنوان وزیر حمل‌ونقل هوایی طالبان، کمونیست‌ها را برای فعال‌نگه‌داشتن ناوگان هواپیمایی استخدام کرد و گفته است که امکان دارد نظام دموکراتیک در افغانستان را بپذیرد. البته تغییر برخی مواضع و ادعاها از سوی سیاست خارجی افغانستان یا اعمال فشارهای بین‌المللی به‌ویژه از سوی آمریكا بر پاكستان و عربستان، جهت عدم حمایت از گروه‌های رادیكال و تروریستی می‌تواند تا حدی به تقلیل تنش‌ها منجر شود. مسلما تا زمانی که افغانستان، به تدوین یک استراتژی کلان و راهبردی درخصوص نحوه همکاری با کشورهای همسایه، منطقه و قدرت‌های بین‌المللی نپردازد و از سیاست نگاه به امروز به‌جای راهبرد آینده‌نگری استفاده کند، هیچ‌گاه از دامی که سلطه‌گران منطقه‌ای و بین‌المللی پهن کرده‌‌اند، رهایی نخواهد یافت.
واقعیت این است كه برقراری امنیت و ثبات در افغانستان نه‌تنها برای مردم این کشور نیازی اساسی تلقی می‌شود، بلكه تأثیر مستقیمی بر شرایط کشورهای همسایه نیز داشته و دستاوردی جمعی محسوب می‌شود، اما به نظر می‌رسد این مهم نمی‌تواند از درون تعارضات جاری که میان طرف‌های مختلف داخلی و كشور‌های خارجی وجود دارد، به این آسانی و زودهنگام حاصل شود. اما به‌لحاظ همه مسائل راهبردی ژئوپلیتیکی، هیچ قدرت یا کشوری نمی‌تواند با تسلط بر افغانستان یا تحت فشار قراردادن حكومت افغانستان ساختار امنیتی منطقه را تغییر دهد و خواسته‌هایش را بر مردم مسلمان افغانستان دیكته و تحمیل کند.

حمله ارتش سرخ به افغانستان، آخرین جنگ بزرگ قرن بیستم بود که سبب ایجاد تحولات گسترده‌ای در جهان شد؛ همچنین نخستین جنگ تأثیرگذار قرن بیست‌ویکم نیز با حمله آمریکا به افغانستان رخ داد. در طول سال‌های جنگ، چهره‌های شاخصی در افغانستان حضور داشتند كه در حوادث تروریستی سال‌های اخیر نقش بسزایی را بازی کردند؛ از جمله «خطاب» که در چچن جنگ‌های شدیدی را علیه نیروهای روسیه به راه انداخت و از یاران و هم‌سنگران «مولوی جلال‌الدین حقانی» در «خوست» بود. «ابومصعب زرقاوی» از هرات به عراق رفت. «ابوعمر بغدادی» و «ابوحمزه المهاجر» از جمله نخستین بنیان‌گذاران داعش و نیز «عبدالحکیم بلحاج» که در لیبی فعالیت می‌کند، مدت‌ها در كابل حضور داشتند. در این راستا می‌توان تصور كرد كه جنگ کنونی در افغانستان، جنگ مافیای اطلاعاتی کشورهای خارجی در راستای کسب قدرت و سلطه، مهار ثروت مسلمانان و ازهمه‌مهم‌تر در راستای «اسلام‌هراسی» صورت می‌گیرد. در محاسبات جنگ و صلح افغانستان، بازیگران جدید، متغیرهای جدید و خطرات بالا وجود دارد. ظهور داعش، جنگ قدرت در درون طالبان، افزایش جرم و جنایت و منطقه‌ای‌شدن جنگ، قوانین جنگ در داخل افغانستان و فراتر از آن را تغییر داده است. اینك ثبات و شکوفایی آسیای‌مرکزی و جنوبی با ثبات و امنیت در افغانستان و برعكس، به هم گره خورده است. چنانچه «طالبان» نخست برای مبارزه با ارتش سرخ و سپس ناامن‌کردن افغانستان و منطقه از سوی انگلیسی‌ها طراحی و فعال شد اما همكاری پاكستان، حمایت مالی اعراب به رهبری آل‌سعود، مدیریت و هدایت آمریکا، موجبات تحرك، گسترش، تداوم و فعالیت‌های گروه‌های طالبان و شورشی‌های افراطی را فراهم کرد. اینك نیز داعش به‌عنوان گروه فرامنطقه‏ای و فراملی، هم در نقش تهدیدکننده امنیت حکومت افغانستان و هم تهدیدکننده جدی مشروعیت و قلمرو نفوذ گروه طالبان ظاهر شده است. شبكه القاعده باوجود تضعیف، اینك از تنش میان گروه طالبان و داعش سود می‌برد و درصدد سربازگیری مجدد در افغانستان است. آمریکایی‌ها به بهانه مبارزه علیه تروریسم به افغانستان حمله كردند، اما درواقع باعث رشد تروریسم و گسترش مواد مخدر در افغانستان شدند. یکی از اشتباه‌ترین سیاست‌های واشنگتن در قبال طالبان، حمایت از محدود رهبران این گروه بود که بقای منافع خود را در حمایت از این افراد می‌دید، درحالی‌که گروه طالبان با رهبری چندین فرمانده محلی که همه قوی و بانفوذ هستند، اداره می‌شود.

منطقه شاهد ظهور قدرت‌های جدید است و آمریکا به‌دنبال اعمال فشار بر این قدرت‌هاست، دراین‌میان تداوم جنگ در افغانستان، یکی از اهرم‌های فشار آمریکا بر این قدرت‌های نوظهور است. تحولات سال جاری، آمریکا و کشورهای منطقه را متقاعد کرد که با فشار بر پاکستان زمینه گفت‌وگوهای صلح فراهم شود.
تجارب 14 سال گذشته نشان داد كه حضور نیروهای خارجی در افغانستان، مانع اصلی برای تحقق صلح است. حفظ طالبان و تداوم جنگ، ضمن تأمین منافع غرب و پاکستان به‌مثابه ابزاری برای مهار رقبای داخلی، مردم افغانستان را به ناگزیری مفرط می‌كشاند؛ همان راهی که منجر به تشکیل دولت وحدت ملی شد. اما حکومت وحدت ملی نیز تعریف واحدی از صلح در افغانستان ندارد و درمجموع از طالبان می‌خواهند که سلاح‌های خود را بر زمین بگذارند، اما این درخواست را معمولا طرف شکست‌خورده می‌پذیرد حال آنكه طالبان خود را پیروز میدان جنگ می‌دانند و معتقدند که آمریکا و چندین کشور دیگر را در افغانستان شکست داده‌اند. پایان اشغال افغانستان توسط نیروهای خارجی به‌ویژه آمریكایی، لغو تمام قراردادهای امنیتی افغانستان با کشورهای خارجی، اعلام پایان جنگ و برقراری دولت‌اسلامی، از مطالبات قبلی طالبان جهت مذاكره بود. اما شروط و مطالبات جدید طالبان افغانستان به‌ویژه بعد از چهار نشست نمایندگان كشور‌های آمریكا، چین، پاكستان، افغانستان در اسلام‌آباد، كابل و ژنو، مذاکره مستقیم با واشنگتن به‌جای کابل و تسلط کامل بر هلمند است.
تأمین و حفظ منافع ملی افغانستان، حمایت از سازوکارهای قانونی ایجادشده و برقراری امنیت، ممانعت از احیای افراط‌گرا‌یی، مقابله با تولید و ترانزیت مواد مخدر، اگرچه مسائلی تنش‌زا هستند، اما قابل مذاکره نیز به شمار می‌روند. در شرایط و موقعیت جاری، لزوم حمایت دولت وحدت ملی و نیز كشورهای همسایه از گروه‌های جهادی افغانستان در تداوم مبارزه یا معامله صلح با طالبان، تا حدی خواهد توانست مانع حضور قدرت‌های بزرگ در افغانستان شود.
مذاكرات صلح بین دولت وحدت ملی با طالبان می‌تواند به تفکیك و مشخص‌شدن گروه‌های صلح‌طلب و مخالف صلح، شکل‌گیری اعتماد میان مسئولان دو كشور و همكاری‌های جدی برای همگرایی منطقه‏ای منجر شود. همچنین اگر نمایندگان آمریکا، چین و نیز سازمان ملل‌متحد به‌عنوان ناظر مذاكرات و بازرس تصمیمات متخذه، نقشی فعال برعهده بگیرند، امید به برقراری صلح افزایش خواهد یافت.
اکنون به نظر می‌رسد كه «ملااختر منصور»، رهبر طالبان، بهترین شانس افغانستان در بیش از یک دهه گذشته برای دستیابی به توافق است. او یک پراگماتیست است که به‌عنوان وزیر حمل‌ونقل هوایی طالبان، کمونیست‌ها را برای فعال‌نگه‌داشتن ناوگان هواپیمایی استخدام کرد و گفته است که امکان دارد نظام دموکراتیک در افغانستان را بپذیرد. البته تغییر برخی مواضع و ادعاها از سوی سیاست خارجی افغانستان یا اعمال فشارهای بین‌المللی به‌ویژه از سوی آمریكا بر پاكستان و عربستان، جهت عدم حمایت از گروه‌های رادیكال و تروریستی می‌تواند تا حدی به تقلیل تنش‌ها منجر شود. مسلما تا زمانی که افغانستان، به تدوین یک استراتژی کلان و راهبردی درخصوص نحوه همکاری با کشورهای همسایه، منطقه و قدرت‌های بین‌المللی نپردازد و از سیاست نگاه به امروز به‌جای راهبرد آینده‌نگری استفاده کند، هیچ‌گاه از دامی که سلطه‌گران منطقه‌ای و بین‌المللی پهن کرده‌‌اند، رهایی نخواهد یافت.
واقعیت این است كه برقراری امنیت و ثبات در افغانستان نه‌تنها برای مردم این کشور نیازی اساسی تلقی می‌شود، بلكه تأثیر مستقیمی بر شرایط کشورهای همسایه نیز داشته و دستاوردی جمعی محسوب می‌شود، اما به نظر می‌رسد این مهم نمی‌تواند از درون تعارضات جاری که میان طرف‌های مختلف داخلی و كشور‌های خارجی وجود دارد، به این آسانی و زودهنگام حاصل شود. اما به‌لحاظ همه مسائل راهبردی ژئوپلیتیکی، هیچ قدرت یا کشوری نمی‌تواند با تسلط بر افغانستان یا تحت فشار قراردادن حكومت افغانستان ساختار امنیتی منطقه را تغییر دهد و خواسته‌هایش را بر مردم مسلمان افغانستان دیكته و تحمیل کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.