نابرابری و فقر بهمثابه ترومای اجتماعی
نگاهی روانپزشکانه به مقوله تبعیض و نابرابری
این روزها کمتر کسی را میتوان یافت که به اهمیت نابرابری در اجتماع معترف نباشد. در اغلب مکاتب اقتصادی و نحلههای اجتماعی و سیاسی توافقی تقریبا همگانی بر نامبارکی تبعیض و نابرابری وجود دارد؛ چراکه هدف غایی تمام تلاشهای فرهنگی و اجتماعی و سیاسی بر رفع همین دو گرفتاری در جامعه تمرکز دارد.
دکتر مجتبی ارحامصدر، روانپزشک: این روزها کمتر کسی را میتوان یافت که به اهمیت نابرابری در اجتماع معترف نباشد.
در اغلب مکاتب اقتصادی و نحلههای اجتماعی و سیاسی توافقی تقریبا همگانی بر نامبارکی تبعیض و نابرابری وجود دارد؛ چراکه هدف غایی تمام تلاشهای فرهنگی و اجتماعی و سیاسی بر رفع همین دو گرفتاری در جامعه تمرکز دارد.
در همین زمینه پرداختن به نابرابری و اندیشیدن دربارهاش بیشتر از سوی سیاسیون و اقتصاددانان و گاهی جامعهشناسان بوده است. در سالهای اخیر و با وقوع شکافهای اجتماعی و فرهنگی نگاه جامعهشناختی به تبعیض رواج بیشتری یافته است. در جامعهشناسی به انواع گوناگون نابرابری از قبیل قومی، مذهبی و جنسی پرداخته میشود و شاید درحالحاضر ملموسترین و آشناترین رویکرد به نابرابری و تبعیض همین نگاههای جامعهشناختی باشد.
سؤالی که شاید جای طرح داشته باشد، این است که آیا سایر علوم هم میتوانند به تبعیض و نابرابری بپردازند؟
آیا طب و سلامت بهخصوص روانپزشکی و روانشناسی قادر هستند به تبعات روانشناختی تبعیض روی روان انسان حساسیت نشان دهند؟
امروزه با اطمینان بیشتری میتوان گفت نابرابری و تبعات اجتماعی و اقتصادی آن از قبیل فقر در روان انسان بهمثابه «تروما» تجربه میشود.
تروما یا ضربه روانی پدیداری است که میتواند به علت بزرگی اثر و ماهیت پیچیدهاش محل تأمل و توجه بسیار باشد؛ چراکه روان انسان را تقریبا به شکل گریزناپذیری متأثر میکند و دامنههای این تأثیرات هیچگاه از روان انسان پاک نمیشود.
زخم و آسیب ناشی از تروماها میتواند تمامیت قصه هر انسانی را چنان متأثر کند که رهایی از آن اگر نگوییم ناممکن بلکه بهسختی امکانپذیر است.
تاکنون تروماهای روانی و فیزیکی را بهعنوان عوامل شوم آسیبزننده به سلامت روان و جسم انسان شناختهایم ولی آیا نمیشود تغییرات و نوسانها و پدیدارهای دیگر را هم به مثابه تروما تجربه کنیم؟
نابرابری و فقر، خاطرهای در روان انسان شکل میدهد که در حد اعلای خود ترسناک و وحشتآفرین است و سوژه انسانی را تختهبند ناامنی و ترس نگه میدارد!
انسانها وقتی قصه خویش را ذیل تبعیض تعریف و دریافت کنند معمولا واکنشهای مشترکی از قبیل خشم و نارضایتی عمیق نشان میدهند که سبب شکلگیری معنای جداافتادگی و عدم تعلق در روان جمعی و فردی میشود.
مجموعه این احساسات و معناها در روان انسان «ترومای نابرابری» را شکل میدهند.
روانپزشکی و روانشناسی مایلاند به فقر و نابرابری و تبعیض به علت اثرات گستردهای که روی سوژه انسانی دارند، بهعنوان تروما نگاه کنند. ترومای جمعی در جامعهشناسی و روانکاوی اجتماعی مقولات جدیدی نیستند.
جامعهشناسان و روانکاوان غربی از دهههای 70 و 80 قرن بیستم میلادی به بسط این مفاهیم برای توضیح گرفتاریهای جوامع و مردمان دست یازیدهاند ولی در ایران چنین نگاههایی هنوز و نو و بدیع مینمایند.
در دهههای اخیر ما هم دچار امواج و ضربات اقتصادی و اجتماعی جدی بودهایم، به شکلی که تبعات فردی و جمعی آن را به شکل شیوع بیماریهای روانپزشکی و مشکلات سلامت روان و نیز عوارض جامعهشناختی مشاهده میکنیم.
وقت آن رسیده است که به تغییرات ناگهانی فرهنگی و سیاسی، امواج اقتصادی ناپایدارکننده و عوامل ایجادکننده نابرابری بهمثابه ترومای جمعی نگاه کنیم.
بررسی این پدیدارها ذیل تعاریف تروما به روانپزشکان و روانشناسان کمک میکند به لحاظ انسانی و روانی تا حد ممکن به تجربه واقعی سوژه انسانی از نابرابری و فقر نزدیک شوند و بتوانند با مدلی عملگرایانهتر به رفع عوارض این تروماها در جامعه و افراد بیندیشند.
همایش سالانه سلامت روان و رسانه که از فعالیتهای قدیمی انجمن روانپزشکان است، امسال به موضوع نابرابری و فقر در جامعه ایران پرداخته و تلاش دارد به روانپزشکان و روانشناسان و سایر حرفهایهای سلامت روان افق جدیدی در پرداخت به این معضلات اجتماعی و روانی بدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.