روانشناسی و ساختارهای جامعه
برساختگرایی اجتماعی تأکید میکند باید آن دسته از شیوههای درک جهان ازجمله درک خودمان را که بدیهی تلقی کردهایم به دیده انتقادی بنگریم. شاید بدیهی به نظر برسد که وقتی به جهان مینگریم، فارغ از هر چون و چرا و مسئلهای ماهیت آن را درمییابیم یا دانش متعارف ما مبتنی بر مشاهده عینی و بیطرفانهمان از جهان است. برساختگرایی اجتماعی میخواهد به این دسته از دیدگاههای خودمان نگاهی انتقادی بیندازیم و آنها را به پرسش بگیریم. بنابراین رویکرد برساختگرا در تقابل با رویکردهایی قرار میگیرد که در علم سنتی از آنها با عنوان اثباتگرایی و تجربهگرایی یاد میشود. برساختگرایی اجتماعی هشدار میدهد که پیوسته ظنین باشیم به پیشفرضهایمان دراینباره که جهان چگونه به نظر میرسد. این بدین معناست که مقولههایی که با آنها جهان را درک میکنیم، لزوما تقسیمبندیهایی واقعی نیستند. مثلا مسئله جنس و جنسیت را در نظر بگیرید. جنس مقولهای زیستشناختی است درحالیکه جنسیت (gender) مقولهای فرهنگی محسوب میشود. مشاهدات ما از جهان حاکی از آن است که میتوان انسانها را به دو مقوله زن و مرد تقسیمبندی کرد. برساختگرایی اجتماعی ما را بر آن میدارد در این خصوص جدیتر بیندیشیم که آیا میتوان مقولههای زن و مرد را صرفا انعکاس انواع طبیعی و متمایز انسان دانست؟ شاید این ایده عجیب به نظر برسد. البته میدانیم که تفاوتهای مربوط به اندامهای تناسلی در بسیاری از انواع وجود دارد. ولی وقتی به رویههایی نظیر عمل جراحی تغییر جنسیت و بحثهای پیرامون چگونگی تقسیمبندی روشن اشخاص به زن یا مرد نظر میافکنیم، به قطعینبودن این قبیل مقولهها پی میبریم. نظریه برساختگرایی اجتماعی متضمن صورتبندی خاصی از پژوهش در حوزه علم اجتماعی است. مفاهیمی مانند عینیت، آزادی از ارزشگذاری و پایایی و اعتبار که سنگبنای روانشناسی سنتیاند اینجا یا معنایی تازه مییابند یا از اساس زیر سؤال میروند و به علاوه مسئله جایگاه پژوهنده نسبت به مشارکین پژوهش نیز اهمیت خاصی پیدا میکند. کتاب «برساختگرایی اجتماعی» در فصول ابتدایی به تعریف گفتمان و کاربرد مفاهیم این جنبش ازجمله اهمیت زبان سوبژکتیویته و... میپردازد و در فصل آخر نقدهای وارده به این روششناسی علوم انسانی را مطرح میکند. گفتمان عبارت است از شیوههایی از سخنگفتن درباره جهان یا به بیان دیگر شیوههایی از بازنمایی جهان که در عمل ما را به منزله شخص میسازند. ما سوژه گفتمانهای گوناگونایم و سوبژکتیویته و خودبودنمان براساس جایگاههایی معلوم میشود که در این گفتمانها اشغال کردهایم. برساختگرایی اجتماعی احتمالا آشکارترین تأثیر را بر پژوهش روانشناختی گذاشته است. برساختگرایی اجتماعی به دلیل توجه انحصاریاش به زبان و گفتمان مستعد دردامافتادن همان مسائلی است که سایر شکلهای روانشناسی به آن دچارند. پدیدههای روانی که پیش از این ناشناخته و درونروانی پنداشته میشدند، در چارچوببندی جدید، اموری اجتماعی تلقی میشوند. بااینحال برساختگرایی دوگانهانگاری ذهن/ جسم را که در روانشناسی غالب وجود دارد، دستنخورده باقی گذاشته است.
برساختگرایی اجتماعی تأکید میکند باید آن دسته از شیوههای درک جهان ازجمله درک خودمان را که بدیهی تلقی کردهایم به دیده انتقادی بنگریم. شاید بدیهی به نظر برسد که وقتی به جهان مینگریم، فارغ از هر چون و چرا و مسئلهای ماهیت آن را درمییابیم یا دانش متعارف ما مبتنی بر مشاهده عینی و بیطرفانهمان از جهان است. برساختگرایی اجتماعی میخواهد به این دسته از دیدگاههای خودمان نگاهی انتقادی بیندازیم و آنها را به پرسش بگیریم. بنابراین رویکرد برساختگرا در تقابل با رویکردهایی قرار میگیرد که در علم سنتی از آنها با عنوان اثباتگرایی و تجربهگرایی یاد میشود. برساختگرایی اجتماعی هشدار میدهد که پیوسته ظنین باشیم به پیشفرضهایمان دراینباره که جهان چگونه به نظر میرسد. این بدین معناست که مقولههایی که با آنها جهان را درک میکنیم، لزوما تقسیمبندیهایی واقعی نیستند. مثلا مسئله جنس و جنسیت را در نظر بگیرید. جنس مقولهای زیستشناختی است درحالیکه جنسیت (gender) مقولهای فرهنگی محسوب میشود. مشاهدات ما از جهان حاکی از آن است که میتوان انسانها را به دو مقوله زن و مرد تقسیمبندی کرد. برساختگرایی اجتماعی ما را بر آن میدارد در این خصوص جدیتر بیندیشیم که آیا میتوان مقولههای زن و مرد را صرفا انعکاس انواع طبیعی و متمایز انسان دانست؟ شاید این ایده عجیب به نظر برسد. البته میدانیم که تفاوتهای مربوط به اندامهای تناسلی در بسیاری از انواع وجود دارد. ولی وقتی به رویههایی نظیر عمل جراحی تغییر جنسیت و بحثهای پیرامون چگونگی تقسیمبندی روشن اشخاص به زن یا مرد نظر میافکنیم، به قطعینبودن این قبیل مقولهها پی میبریم. نظریه برساختگرایی اجتماعی متضمن صورتبندی خاصی از پژوهش در حوزه علم اجتماعی است. مفاهیمی مانند عینیت، آزادی از ارزشگذاری و پایایی و اعتبار که سنگبنای روانشناسی سنتیاند اینجا یا معنایی تازه مییابند یا از اساس زیر سؤال میروند و به علاوه مسئله جایگاه پژوهنده نسبت به مشارکین پژوهش نیز اهمیت خاصی پیدا میکند. کتاب «برساختگرایی اجتماعی» در فصول ابتدایی به تعریف گفتمان و کاربرد مفاهیم این جنبش ازجمله اهمیت زبان سوبژکتیویته و... میپردازد و در فصل آخر نقدهای وارده به این روششناسی علوم انسانی را مطرح میکند. گفتمان عبارت است از شیوههایی از سخنگفتن درباره جهان یا به بیان دیگر شیوههایی از بازنمایی جهان که در عمل ما را به منزله شخص میسازند. ما سوژه گفتمانهای گوناگونایم و سوبژکتیویته و خودبودنمان براساس جایگاههایی معلوم میشود که در این گفتمانها اشغال کردهایم. برساختگرایی اجتماعی احتمالا آشکارترین تأثیر را بر پژوهش روانشناختی گذاشته است. برساختگرایی اجتماعی به دلیل توجه انحصاریاش به زبان و گفتمان مستعد دردامافتادن همان مسائلی است که سایر شکلهای روانشناسی به آن دچارند. پدیدههای روانی که پیش از این ناشناخته و درونروانی پنداشته میشدند، در چارچوببندی جدید، اموری اجتماعی تلقی میشوند. بااینحال برساختگرایی دوگانهانگاری ذهن/ جسم را که در روانشناسی غالب وجود دارد، دستنخورده باقی گذاشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.