بررسی آثار برجام در حلوفصل بحران یمن در گفتوگو با «عباس پرورده»:
عربستان توان ادامه ندارد
شرق، آرزو فرشید: بعد از آنکه مهمترین مأموریت دولت یازدهم در عرصه دیپلماسی با موفقیت به سرانجام رسید، نوبت به ساماندهی اوضاع و احوال روابط منطقهای رسیده است. انتظار میرود اجرائیشدن برجام، بر توان ایران در منطقه بیفزاید و در رفع چالشهایی مانند بحران یمن مؤثر باشد. چگونگی این اثرگذاری محور گفتوگوی کوتاه ما با «عباس پرورده»، کارشناس مسائل خاورمیانه بود. او با تأکید بر اثرات مثبت برجام در افزایش قدرت دیپلماسی نرم ایران، به مشکلات مختلف عربستان بهعنوان دیگر عنصر اثرگذار در موضوع یمن اشاره و ابراز امیدواری کرد این کشور از این پس توان مقابله با ایران را نخواهد داشت. این کارشناس مسائل منطقه همچنین با درنظرگرفتن احتمالات در عالم واقعی سیاست تأکید کرد این نوع پیشبینیکردنها در حوزه نظری است و هرچند در این مورد خاص، ضریب خطای پایینی دارد اما نمیتوان با اطمینان از آینده صحبت کرد.
فکر میکنید توافق هستهای ایران و غرب و اجرائیشدن برجام در حلوفصل مسائل منطقه مثل مسئله یمن چه نقشی دارد؟
برجام نقطهعطفی است که موجب اتخاذ رویکرد جدیدی در دیپلماسی ایران در سطح خاورمیانه میشود. این مسئله در حوزههای مختلف از جمله یمن، سوریه، عراق و عربستان که پاشنهآشیلهای ایران در منطقه هستند، اثرگذار است. به اعتقاد من برای بررسی اثر برجام در یمن و دیگر حوزهها باید به طور کلی روابط منطقهای ایران مخصوصا روابط با عربستان را بررسی کرد.
آثار برجام در روابط ایران و عربستان که مستقیما بر موضوع یمن تأثیرگذار است را چطور ارزیابی میکنید؟
باید بعد از امضای برجام انتظار این را داشته باشیم که قدرت دیپلماتیک و نرم ایران در منطقه رو به افزایش باشد. پیش از توافق هستهای، ایران از قدرت سخت خود بهره میبرد. البته قدرت نرم ما نیز به واسطه نفوذ در گروههای شیعه و در برخی گروههای سنی مثل فلسطین، تاکنون مشاهد شده است اما یکی از نقاط عطف برجام که از این پس خودش را نشان خواهد داد نمایانشدن هرچهبیشتر این قدرت نرم است.
نمایانشدن قدرت نرمی که میفرمایید در واکنش کشورهای منطقه نسبت به چالشها و تنشها چه تغییری ایجاد میکند؟
همین موضوع سبب شد کشورهای مخالف و رقیب ایران در منطقه به رهبری عربستان به رویکرد خصمانه خود بیفزایند. این کشورها تا پیش از توافق هستهای عادت داشتند که ما همه مشکلات و چالشهای خود را از طریق واسطههایی ازجمله عمان، ترکیه و بعضا عراق با کشورهای غربی حلوفصل کنیم اما اکنون دریافتهاند که از این پس - بهخاطر حداقل روابط دیپلماتیک که هرچند به صورت غیررسمی بین ایران و آمریکا ایجاد شده است- پتانسیل بسیار بزرگی برای حذف رفتارهای میانجیگرانه در منطقه ایجاد شده است. بنابراین باید این موضوع را هم به فهرست آثار مثبت برجام در منطقه افزود.
در هفتههای اخیر شاهد افزایش رفتارهای خصمانه از سوی این کشورها بودهایم. در این شرایط تکلیف چالشهای منطقه و اثرگذاری ایران در آنها چه خواهد بود؟
همافزاییها و افزایش ظرفیتهای دیپلماتیک ایران در منطقه، کشورهایی را که در چهار دهه گذشته به صورت کاذب به رقیب منطقهای ایران و رهبر منطقه تبدیل شدهاند دچار شک کرده است. عربستان بهعنوان رهبر این کشورها فاقد تواناییهای ژئوپلیتیک برای رهبری منطقه مهمی مثل خاورمیانه است. این منطقه آبراههای بینالمللی، منابع انرژی جهان و تاریخ و فرهنگ غنی دارد. همچنین قطب جهان اسلام به حساب میآید و بزرگترین اماکن مسلمانان را دارد. به همین خاطر یک کلونی دیپلماتیک به حساب میآید که پیش از انقلاب اسلامی ایران با خروج انگلیسیها نظم خاصی داشته است. بعد از انقلاب هم نظم دیگری به خود گرفت و رهبری این نظم به دست کشورهایی مثل عربستان که توان ژئوپلیتیک کافی ندارند، افتاد. رشد تروریسم و افراطگرایی، کاهش رشد اقتصادی، فاصلهگرفتن کشورهای منطقه از یکدیگر و افزایش اختلافات و جنگهای داخلی و منطقهای بهخوبی نشان میدهد این رهبری منطقهای مشکلاتی داشته است. اکنون به نظر میرسد ایران ظرفیتهای ژئوپلیتیک رهبری منطقهای را داشته باشد.
یعنی ایران جای عربستان را خواهد گرفت و بر منطقه مسلط میشود؟
منظور این نیست که ایران میخواهد بر منطقه به صورت کامل مسلط شود. این طبیعی است که در هر جای دنیا از شرق آسیا گرفته تا آمریکای جنوبی یا آفریقا و... کشورهای بزرگ برای ایجاد نظم دیپلماتیک در منطقه خود ایفای نقش کنند. ایران نیز بعد از برجام با توجه به اینکه با غرب روابط بهتری خواهد داشت و آنطور که اخیرا دیدیم مشکلات احتمالی با یک تماس تلفنی مقامات - مانند دستگیری ملوانهای آمریکایی - امکان حلوفصل دارد، معادلات چهار دهه گذشته کشورهای منطقه بهخصوص برخی کشورهای عرب که فعلا نگاه مثبتی به افزایش قدرت منطقهای ایران ندارند را به هم میزند و واکنش منفی آنها را ایجاد میکند. عربستان رهبری این کشورها را بر عهده دارد و دیگران پیرو او هستند. به اعتقاد من اگر عربستان رویکرد متفاوتی داشته باشد، کشورهای دیگر هم پای خود را از میدان مقابله با ایران بیرون خواهند کشید زیرا آنها از نظر ایدئولوژی و منافع استراتژیک با ایران مشکل خاصی ندارند.
بهنظر من باید در روابط منطقهای ایران، حساب عربستان را از دیگران جدا کرد زیرا به خاطر قدرت مالی و موقعیتی که به خاطر حرمین شریفین در جهان اسلام دارد، نسبت به دیگران توانمندتر است. البته ایران نیز بارها اعلام کرده که درصدد نپذیرفتن موقعیت آنها نیست اما از سوی دیگر به دنبال آن است که عربستان در سطح خود با دیگران مراوده داشته باشد. برجام باعث شده است توان دیپلماسی ایران افزوده شود اما عربستان هنوز این را نمیپذیرد و سعی میکند تاجاییکه میشود مانع افزایش توان ایران شود و نتایج برجام را خنثی کند.
تا کجا میتواند چنین کند؟
مهمترین اقدامات این کشور در این راستا، کاهش قیمت نفت و دوم لابی با گروههای مخالف ایران در کنگره آمریکاست. اتحاد پنهانی عربستان و متحدانش با اسرائیل نیز از دیگر اقدامات عربستان در این راستا بود.
شما بهطور مفصل توضیح دادید که افزایش توان دیپلماتیک ایران و کاهش تنشهای ما با غرب به طور طبیعی به رفتارهای مقابلهجویانه عربستان و متحدانش انجامیده است. بفرمایید در این بستر کنونی ایران میتواند از پس چالشهای منطقهای برآید؟ نتیجه این چالشها چه خواهد بود؟
توجه داشته باشید که سیاست عالم عینیت و پیشبینیها مشروط است. شما میخواهید پیشبینی کنید که ایران از پس رقبایش در منطقه برخواهد آمد یا نه. من باید در پاسخ به شما بگویم که این یک پاسخ دقیق ندارد و پاسخ مشروط است.
پس پاسخ این سؤال مشروط چیست؟
این پاسخ به سه عامل شامل؛ عملکرد ما بعد از برجام، تحولات قابلپیشبینی و غیرقابل پیشبینی در منطقه و در آمریکا بستگی دارد. عامل نخست، چگونگی مدیریت داخلی ما نسبت به دستاوردهای برجام است. اینکه آیا راهبرد مشخصی برای بعد از برجام داریم یا خیر؟ تدوین استراتژی سیاسی و اقتصادی برای دوران بعد از برجام بسیار مهم است. اگر ما یک راهبرد و استراتژی دوسویه - سیاست و اقتصاد- داشته باشیم، میتوانیم در راستای بهرهبرداری از آثار برجام حرکت کنیم.
در گام بعدی و در عرصه منطقه نیز باید ببینیم که آیا رقبا و دشمنان ما به خردورزی سیاسی خواهند رسید؟ عربستان دست از این بیخردیهای سیاسی که یک بازی باخت- باخت به راه میاندازد، برخواهد داشت یا خیر؟ این مسائل بخشی از مشکل است که باید آن را بر عهده آینده گذاشت. مسئله سوم نیز انتخابات ریاستجمهوری آمریکاست که حتما بر فضای داخلی این کشور اثرگذار خواهد بود.
بعد از ماجرای سفارت عربستان در ایران نیز فکر میکنید همین نگاه وجود داشته باشد؟
این موضوع تا حدی نگاه بدبینانه نسبت به ایران ایجاد کرد اما موجب تأخیر در برجام و ایجاد مشکلات جدید نمیشود چون از این پس ایران به تروریسمپروری متهم نمیشود و بنابراین عربستان که تاکنون سعی میکرد چهره مثبت منطقه باشد، حمایت غرب را از دست میدهد. به اضافه اینکه با چالشهای حقوقبشری بسیاری در محافل بینالمللی مواجه است. توان اقتصادی و سیاسی که عربستان در جنگ یمن خرج کرده را نیز به این موارد اضافه کنید. همه این مسائل در کنار هم باعث میشود در موضوع یمن نیز عربستان خیلی توان ادامه و ایستادگی در مقابل دیپلماسی ایران را نداشته باشد.
پس نتیجه بگیریم که هر چقدر توان دیپلماسی ایران در این مدت رو به افزایش بوده، توان عربستان کاهش یافته و این تغییرات در توان دیپلماسی دو کشور، امید به اثرگذاری بیشتر ایران در حلوفصل موارد محل اختلاف مثل یمن را بیشتر میکند؟
بله، همینطور است اما همانطور که گفتم فراموش نکنیم این پیشبینیها در حوزه نظری و براساس اطلاعاتی است که تاکنون از سوی رسانهها به دست ما رسیده و در عمل سیاسی ممکن است در آینده دقیقا همینطور نشود. بااینحال فکر میکنم ضریب خطای این پیشبینی بسیار پایین است.
شرق، آرزو فرشید: بعد از آنکه مهمترین مأموریت دولت یازدهم در عرصه دیپلماسی با موفقیت به سرانجام رسید، نوبت به ساماندهی اوضاع و احوال روابط منطقهای رسیده است. انتظار میرود اجرائیشدن برجام، بر توان ایران در منطقه بیفزاید و در رفع چالشهایی مانند بحران یمن مؤثر باشد. چگونگی این اثرگذاری محور گفتوگوی کوتاه ما با «عباس پرورده»، کارشناس مسائل خاورمیانه بود. او با تأکید بر اثرات مثبت برجام در افزایش قدرت دیپلماسی نرم ایران، به مشکلات مختلف عربستان بهعنوان دیگر عنصر اثرگذار در موضوع یمن اشاره و ابراز امیدواری کرد این کشور از این پس توان مقابله با ایران را نخواهد داشت. این کارشناس مسائل منطقه همچنین با درنظرگرفتن احتمالات در عالم واقعی سیاست تأکید کرد این نوع پیشبینیکردنها در حوزه نظری است و هرچند در این مورد خاص، ضریب خطای پایینی دارد اما نمیتوان با اطمینان از آینده صحبت کرد.
فکر میکنید توافق هستهای ایران و غرب و اجرائیشدن برجام در حلوفصل مسائل منطقه مثل مسئله یمن چه نقشی دارد؟
برجام نقطهعطفی است که موجب اتخاذ رویکرد جدیدی در دیپلماسی ایران در سطح خاورمیانه میشود. این مسئله در حوزههای مختلف از جمله یمن، سوریه، عراق و عربستان که پاشنهآشیلهای ایران در منطقه هستند، اثرگذار است. به اعتقاد من برای بررسی اثر برجام در یمن و دیگر حوزهها باید به طور کلی روابط منطقهای ایران مخصوصا روابط با عربستان را بررسی کرد.
آثار برجام در روابط ایران و عربستان که مستقیما بر موضوع یمن تأثیرگذار است را چطور ارزیابی میکنید؟
باید بعد از امضای برجام انتظار این را داشته باشیم که قدرت دیپلماتیک و نرم ایران در منطقه رو به افزایش باشد. پیش از توافق هستهای، ایران از قدرت سخت خود بهره میبرد. البته قدرت نرم ما نیز به واسطه نفوذ در گروههای شیعه و در برخی گروههای سنی مثل فلسطین، تاکنون مشاهد شده است اما یکی از نقاط عطف برجام که از این پس خودش را نشان خواهد داد نمایانشدن هرچهبیشتر این قدرت نرم است.
نمایانشدن قدرت نرمی که میفرمایید در واکنش کشورهای منطقه نسبت به چالشها و تنشها چه تغییری ایجاد میکند؟
همین موضوع سبب شد کشورهای مخالف و رقیب ایران در منطقه به رهبری عربستان به رویکرد خصمانه خود بیفزایند. این کشورها تا پیش از توافق هستهای عادت داشتند که ما همه مشکلات و چالشهای خود را از طریق واسطههایی ازجمله عمان، ترکیه و بعضا عراق با کشورهای غربی حلوفصل کنیم اما اکنون دریافتهاند که از این پس - بهخاطر حداقل روابط دیپلماتیک که هرچند به صورت غیررسمی بین ایران و آمریکا ایجاد شده است- پتانسیل بسیار بزرگی برای حذف رفتارهای میانجیگرانه در منطقه ایجاد شده است. بنابراین باید این موضوع را هم به فهرست آثار مثبت برجام در منطقه افزود.
در هفتههای اخیر شاهد افزایش رفتارهای خصمانه از سوی این کشورها بودهایم. در این شرایط تکلیف چالشهای منطقه و اثرگذاری ایران در آنها چه خواهد بود؟
همافزاییها و افزایش ظرفیتهای دیپلماتیک ایران در منطقه، کشورهایی را که در چهار دهه گذشته به صورت کاذب به رقیب منطقهای ایران و رهبر منطقه تبدیل شدهاند دچار شک کرده است. عربستان بهعنوان رهبر این کشورها فاقد تواناییهای ژئوپلیتیک برای رهبری منطقه مهمی مثل خاورمیانه است. این منطقه آبراههای بینالمللی، منابع انرژی جهان و تاریخ و فرهنگ غنی دارد. همچنین قطب جهان اسلام به حساب میآید و بزرگترین اماکن مسلمانان را دارد. به همین خاطر یک کلونی دیپلماتیک به حساب میآید که پیش از انقلاب اسلامی ایران با خروج انگلیسیها نظم خاصی داشته است. بعد از انقلاب هم نظم دیگری به خود گرفت و رهبری این نظم به دست کشورهایی مثل عربستان که توان ژئوپلیتیک کافی ندارند، افتاد. رشد تروریسم و افراطگرایی، کاهش رشد اقتصادی، فاصلهگرفتن کشورهای منطقه از یکدیگر و افزایش اختلافات و جنگهای داخلی و منطقهای بهخوبی نشان میدهد این رهبری منطقهای مشکلاتی داشته است. اکنون به نظر میرسد ایران ظرفیتهای ژئوپلیتیک رهبری منطقهای را داشته باشد.
یعنی ایران جای عربستان را خواهد گرفت و بر منطقه مسلط میشود؟
منظور این نیست که ایران میخواهد بر منطقه به صورت کامل مسلط شود. این طبیعی است که در هر جای دنیا از شرق آسیا گرفته تا آمریکای جنوبی یا آفریقا و... کشورهای بزرگ برای ایجاد نظم دیپلماتیک در منطقه خود ایفای نقش کنند. ایران نیز بعد از برجام با توجه به اینکه با غرب روابط بهتری خواهد داشت و آنطور که اخیرا دیدیم مشکلات احتمالی با یک تماس تلفنی مقامات - مانند دستگیری ملوانهای آمریکایی - امکان حلوفصل دارد، معادلات چهار دهه گذشته کشورهای منطقه بهخصوص برخی کشورهای عرب که فعلا نگاه مثبتی به افزایش قدرت منطقهای ایران ندارند را به هم میزند و واکنش منفی آنها را ایجاد میکند. عربستان رهبری این کشورها را بر عهده دارد و دیگران پیرو او هستند. به اعتقاد من اگر عربستان رویکرد متفاوتی داشته باشد، کشورهای دیگر هم پای خود را از میدان مقابله با ایران بیرون خواهند کشید زیرا آنها از نظر ایدئولوژی و منافع استراتژیک با ایران مشکل خاصی ندارند.
بهنظر من باید در روابط منطقهای ایران، حساب عربستان را از دیگران جدا کرد زیرا به خاطر قدرت مالی و موقعیتی که به خاطر حرمین شریفین در جهان اسلام دارد، نسبت به دیگران توانمندتر است. البته ایران نیز بارها اعلام کرده که درصدد نپذیرفتن موقعیت آنها نیست اما از سوی دیگر به دنبال آن است که عربستان در سطح خود با دیگران مراوده داشته باشد. برجام باعث شده است توان دیپلماسی ایران افزوده شود اما عربستان هنوز این را نمیپذیرد و سعی میکند تاجاییکه میشود مانع افزایش توان ایران شود و نتایج برجام را خنثی کند.
تا کجا میتواند چنین کند؟
مهمترین اقدامات این کشور در این راستا، کاهش قیمت نفت و دوم لابی با گروههای مخالف ایران در کنگره آمریکاست. اتحاد پنهانی عربستان و متحدانش با اسرائیل نیز از دیگر اقدامات عربستان در این راستا بود.
شما بهطور مفصل توضیح دادید که افزایش توان دیپلماتیک ایران و کاهش تنشهای ما با غرب به طور طبیعی به رفتارهای مقابلهجویانه عربستان و متحدانش انجامیده است. بفرمایید در این بستر کنونی ایران میتواند از پس چالشهای منطقهای برآید؟ نتیجه این چالشها چه خواهد بود؟
توجه داشته باشید که سیاست عالم عینیت و پیشبینیها مشروط است. شما میخواهید پیشبینی کنید که ایران از پس رقبایش در منطقه برخواهد آمد یا نه. من باید در پاسخ به شما بگویم که این یک پاسخ دقیق ندارد و پاسخ مشروط است.
پس پاسخ این سؤال مشروط چیست؟
این پاسخ به سه عامل شامل؛ عملکرد ما بعد از برجام، تحولات قابلپیشبینی و غیرقابل پیشبینی در منطقه و در آمریکا بستگی دارد. عامل نخست، چگونگی مدیریت داخلی ما نسبت به دستاوردهای برجام است. اینکه آیا راهبرد مشخصی برای بعد از برجام داریم یا خیر؟ تدوین استراتژی سیاسی و اقتصادی برای دوران بعد از برجام بسیار مهم است. اگر ما یک راهبرد و استراتژی دوسویه - سیاست و اقتصاد- داشته باشیم، میتوانیم در راستای بهرهبرداری از آثار برجام حرکت کنیم.
در گام بعدی و در عرصه منطقه نیز باید ببینیم که آیا رقبا و دشمنان ما به خردورزی سیاسی خواهند رسید؟ عربستان دست از این بیخردیهای سیاسی که یک بازی باخت- باخت به راه میاندازد، برخواهد داشت یا خیر؟ این مسائل بخشی از مشکل است که باید آن را بر عهده آینده گذاشت. مسئله سوم نیز انتخابات ریاستجمهوری آمریکاست که حتما بر فضای داخلی این کشور اثرگذار خواهد بود.
بعد از ماجرای سفارت عربستان در ایران نیز فکر میکنید همین نگاه وجود داشته باشد؟
این موضوع تا حدی نگاه بدبینانه نسبت به ایران ایجاد کرد اما موجب تأخیر در برجام و ایجاد مشکلات جدید نمیشود چون از این پس ایران به تروریسمپروری متهم نمیشود و بنابراین عربستان که تاکنون سعی میکرد چهره مثبت منطقه باشد، حمایت غرب را از دست میدهد. به اضافه اینکه با چالشهای حقوقبشری بسیاری در محافل بینالمللی مواجه است. توان اقتصادی و سیاسی که عربستان در جنگ یمن خرج کرده را نیز به این موارد اضافه کنید. همه این مسائل در کنار هم باعث میشود در موضوع یمن نیز عربستان خیلی توان ادامه و ایستادگی در مقابل دیپلماسی ایران را نداشته باشد.
پس نتیجه بگیریم که هر چقدر توان دیپلماسی ایران در این مدت رو به افزایش بوده، توان عربستان کاهش یافته و این تغییرات در توان دیپلماسی دو کشور، امید به اثرگذاری بیشتر ایران در حلوفصل موارد محل اختلاف مثل یمن را بیشتر میکند؟
بله، همینطور است اما همانطور که گفتم فراموش نکنیم این پیشبینیها در حوزه نظری و براساس اطلاعاتی است که تاکنون از سوی رسانهها به دست ما رسیده و در عمل سیاسی ممکن است در آینده دقیقا همینطور نشود. بااینحال فکر میکنم ضریب خطای این پیشبینی بسیار پایین است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.