|

طپانچه‌خانم، روایتی انتقادی از شکست

محسن خیمه‌دوز

اخترالسلطنه (طپانچه‌خانم)، زن مقتدر دوران قاجار و کاراکتر طراحی‌شده در این دوران، می‌خواهد با زبان نقد، با زبان طرح آسیب‌ها، با زبان هشدار، با زبان طنز بُرنده، گاه با تمهیدات منفعتی و گاه با اعمال زور از طریق قانون، حتی با تهدید اینکه اگر مناسبات و افراد اصلاح نشوند از طپانچه موروثی‌اش استفاده می‌کند (هر چند چنین کاری نمی‌کند)، قصد دارد قانون و قانون‌مداری را بر مردم شلخته زمانه‌اش حاکم کند، اما قدرتی برتر از او، اجازه استفاده و نگهداری از طپانچه‌های موروثی خاندانش را نمی‌دهد و همین مورد، تضاد بین طپانچه‌خانم و قدرت مسلط را افزایش می‌دهد تا حدی که طپانچه‌خانم به زندان می‌افتد ولی بعد از چند روز آزاد می‌شود و در بیرون به مردم غوطه‌ور در تعفن اعتراض می‌کند. نمایش‌های مشابه، پیش از این، یا به قدرت‌های مسلط نقد داشتند، یا به انحطاط تاریخی جامعه اشاره کردند، یا به طرح انزوای شخصیت‌های تأثیرگذار پرداختند، یا تنهایی کاراکترهای حاشیه‌ای را روایت کرده‌اند. اما طپانچه‌خانم، نمایشی‌ است که توانسته بازیگر نقش اصلی‌اش را در یک میزانسن خوب، مقابل مخاطبش قرار دهد، او را به هدف انتقادهایش تبدیل کند، با او درباره بی‌کفایتی تاریخی‌اش سخن بگوید و در سطحی وسیع‌تر از مخاطب حضوری، مردم عادی جامعه‌اش را نقد کند؛ همان مردمی که تحولات تاریخی را رقم می‌زنند ولی مسئولیت پیامدهای منفی و فاجعه‌بار کار خود را نمی‌پذیرند، (زیرا اساسا به چنین فجایعی آگاهی و شناخت ندارند). طپانچه‌خانم به این معنا، نمایشی قابل اعتناست، چراکه توانسته یک «نقد تاریخی» و یک «ضرورت دراماتیک» را با هم جمع کند و سنتزی به نام یک «نقد دراماتیک» را به صحنه ببرد. طپانچه‌خانم، در این نقادی تاریخی، نگاهی نو و ابتکاری داشته، چراکه ضرورت چنین نقادی را دریافته و آن را به فرم خوبی دراماتیک ساخته است. کافی است کمی در گذشته رفتاری خود تأمل کنیم تا اهمیت این نکته که اساس نمایش طپانچه‌خانم است، روشن شود؛ همان گذشته‌ای که در آن بارها با گفتن «حالا وقت این حرفا نیست»، یا «در این بُرهه حساس کنونی، از این حرفا نباید زد»، ضرورتِ تاریخی نقدِ خود، منتفی شده و اجرای آن به تعویق و به تعلیق دچار شده و درنهایت هم به بایگانی سپرده شده؛ همان ضرورتی که نمایش «طپانچه‌خانم» در حد و توان خودش، به آن پاسخ داده است.
طپانچه‌خانم، با کارگردانی مناسب در اجرا، نویسندگی مناسب در متن، طراحی چشم‌نواز صحنه، لباس و میزانسن‌ها و بازی‌های حرفه‌ای و قابل قبول، از کارهای خوب جشنواره سی‌وچهارم تئاتر فجر 94 است؛ نمایشی که هم در اجرای عمومی با موفقیت روبه‌رو خواهد شد و هم احتمال برنده‌شدن جوایزی در این جشنواره را دارد. استقبال مخاطبان از این اثر و ماندن چند ردیف تماشاگر نشسته بر زمین، تا آخر این نمایش طولانی، نشان از توانمندی نمایش در ایجاد کشش دراماتیک در جهان مخاطب دارد.

اخترالسلطنه (طپانچه‌خانم)، زن مقتدر دوران قاجار و کاراکتر طراحی‌شده در این دوران، می‌خواهد با زبان نقد، با زبان طرح آسیب‌ها، با زبان هشدار، با زبان طنز بُرنده، گاه با تمهیدات منفعتی و گاه با اعمال زور از طریق قانون، حتی با تهدید اینکه اگر مناسبات و افراد اصلاح نشوند از طپانچه موروثی‌اش استفاده می‌کند (هر چند چنین کاری نمی‌کند)، قصد دارد قانون و قانون‌مداری را بر مردم شلخته زمانه‌اش حاکم کند، اما قدرتی برتر از او، اجازه استفاده و نگهداری از طپانچه‌های موروثی خاندانش را نمی‌دهد و همین مورد، تضاد بین طپانچه‌خانم و قدرت مسلط را افزایش می‌دهد تا حدی که طپانچه‌خانم به زندان می‌افتد ولی بعد از چند روز آزاد می‌شود و در بیرون به مردم غوطه‌ور در تعفن اعتراض می‌کند. نمایش‌های مشابه، پیش از این، یا به قدرت‌های مسلط نقد داشتند، یا به انحطاط تاریخی جامعه اشاره کردند، یا به طرح انزوای شخصیت‌های تأثیرگذار پرداختند، یا تنهایی کاراکترهای حاشیه‌ای را روایت کرده‌اند. اما طپانچه‌خانم، نمایشی‌ است که توانسته بازیگر نقش اصلی‌اش را در یک میزانسن خوب، مقابل مخاطبش قرار دهد، او را به هدف انتقادهایش تبدیل کند، با او درباره بی‌کفایتی تاریخی‌اش سخن بگوید و در سطحی وسیع‌تر از مخاطب حضوری، مردم عادی جامعه‌اش را نقد کند؛ همان مردمی که تحولات تاریخی را رقم می‌زنند ولی مسئولیت پیامدهای منفی و فاجعه‌بار کار خود را نمی‌پذیرند، (زیرا اساسا به چنین فجایعی آگاهی و شناخت ندارند). طپانچه‌خانم به این معنا، نمایشی قابل اعتناست، چراکه توانسته یک «نقد تاریخی» و یک «ضرورت دراماتیک» را با هم جمع کند و سنتزی به نام یک «نقد دراماتیک» را به صحنه ببرد. طپانچه‌خانم، در این نقادی تاریخی، نگاهی نو و ابتکاری داشته، چراکه ضرورت چنین نقادی را دریافته و آن را به فرم خوبی دراماتیک ساخته است. کافی است کمی در گذشته رفتاری خود تأمل کنیم تا اهمیت این نکته که اساس نمایش طپانچه‌خانم است، روشن شود؛ همان گذشته‌ای که در آن بارها با گفتن «حالا وقت این حرفا نیست»، یا «در این بُرهه حساس کنونی، از این حرفا نباید زد»، ضرورتِ تاریخی نقدِ خود، منتفی شده و اجرای آن به تعویق و به تعلیق دچار شده و درنهایت هم به بایگانی سپرده شده؛ همان ضرورتی که نمایش «طپانچه‌خانم» در حد و توان خودش، به آن پاسخ داده است.
طپانچه‌خانم، با کارگردانی مناسب در اجرا، نویسندگی مناسب در متن، طراحی چشم‌نواز صحنه، لباس و میزانسن‌ها و بازی‌های حرفه‌ای و قابل قبول، از کارهای خوب جشنواره سی‌وچهارم تئاتر فجر 94 است؛ نمایشی که هم در اجرای عمومی با موفقیت روبه‌رو خواهد شد و هم احتمال برنده‌شدن جوایزی در این جشنواره را دارد. استقبال مخاطبان از این اثر و ماندن چند ردیف تماشاگر نشسته بر زمین، تا آخر این نمایش طولانی، نشان از توانمندی نمایش در ایجاد کشش دراماتیک در جهان مخاطب دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.