|

محمدعلی سجادی، کارگردان «تمرین برای اجرا»

سینمای ملی از شاهنامه خالی است

محمدعلی سجادی، کارگردانی است که برای بروز هنرش، تنها به فیلم‌سازی بسنده نمی‌کند و نقاشی و شعر، دیگر رسانه‌های او برای بروز جهانش هستند. در جشنواره فجر امسال فیلم «تمرین برای اجرا»ی او در گروه هنر و تجربه به نمایش درمی‌آید. در ادامه گفت‌وگوی ما با او را می‌خوانید.

«تمرین برای اجرا» فیلمی است که در آن بازیگران تئاتر، حضور پررنگی دارند و در آن خبری از ستاره‌های سینما نیست. اتفاقی که به نوعی ساختارشکنی محسوب می‌شود و در فیلم‌های «کارد و کلوچه» و «حمید هما» نیز همین ساختارشکنی وجود دارد. دلیل این ساختارشکنی چه بود؟
این به گمان شما ساختارشکنی، از سوی من ضرورت ساخت این فیلم بود و هست. در فیلم «حمیدِ هما» مبنای کار، دو شخصیت شناخته‌شده، زنده یادان حمید سمندریان و هما روستا هستند که بی‌نیاز به عوامل بازی‌ساز تعریف و تصویر می‌شوند. (چه زود زنده‌یاد شدند!؟) در « کارد و کلوچه» که به یمن شرایط پیش‌آمده از دیده‌شدن بازماند، (امیدوارم در هنروتجربه به اکرانش بنشینیم) اما ساختار اثر به بده‌بستان میان شخصیت‌های واقعی و نمایشی می‌پردازد؛ یعنی 70 نفر از هنرجویان نمایشی بازی و تمرین می‌کنند و درعین‌حال ارجاعاتی به خودشان می‌شود و نمی‌شود. آن هم در هفت تکه گسسته و پیوسته، اما در «تمرین برای اجرا» فضای تئاتر و نمایش، خودِ روایت را می‌سازد. حتی بازیگران هم مستندات را بازی می‌کنند. آمیختگی بیرون و درون صحنه و بازسازی نمایشی برپایه داستان سیاوشِ شاهنامه که همه اینها رسیدن به خوانشِ شاهنامه است و شنیدن ابیات درخشان آن از دهان و دل بازی‌سازان فیلم، اما بازی‌سازان من هرکدام با کار دشواری که در فیلم انجام دادند، برایم ستاره‌اند. خوانشِ شاهنامه کار آسانی نیست که بازی‌سازانم با تلاش و توان از پسش برآمدند. پس نگران عنوانی نبودم و نیستم که بی‌تعارف برخی از این عناوین ستاره‌گونه را خودمان ساختیم و کار هم کردیم. پس چیزی آسمانی نیست. کسانی که این توانایی را دارند اما فضایی برای بروزش ندارند، ستارگانی خاموش‌اند که منتظر چشم و جایی هستند و ما باید چنین بکنیم. بازی‌سازان توانمند و با تجربه‌ام، همیار و همدل بازی‌سازان جوانم نقش‌آفرینی کردند و این برایم شیرین بود و هست. این همدلی شعار و کلمه نیست. اگر منصف باشید و بدون خط‌کش و گمانِ از پیش به دیدار فیلم بیایید، حتما صمیمت گروه را در تصویر خواهید دید، فارغ از آنکه کارمان را دوست بدارید یا ندارید.
از حضور شمس‌لنگرودی در این فیلم بهره گرفته‌اید. باتوجه به بازیگرنبودن این شاعر، دلایل این همکاری چه بود؟
رابطه من و شمس‌لنگرودی عزیز به بیرون از قاب سینما برمی‌گردد، به دوستی و تعلق خاطرمان به ادبیات و در نهایت به درون قاب کشیده شد. دوستی و گرایش او به بازی‌سازی در سینما و البته نزدیکی نقشی که در فصلی از فیلم ساخته می‌شود. محقق‌بودن و ادیب‌بودن و... که تجربه زیسته اوست، نه لزوما خودِ او، اما بازتابی از چنین رویکردی است. (پاسخ به پرسش‌های مکتوب ناخودآگاه مرا به ادیبانگی می‌کشاند و لفظ قلم هم احتمالا می‌نشیندروی کاغذ و این کلمات!) به‌هرحال او در عالم رفاقت، محبت کرد و پذیرفت که باشد و من و او در کنار هم به یادبودهای دوستی‌مان افزودیم که بی‌دوست هرگز نگردد این روزگار... .
ایده «تمرین برای اجرا» چطور شکل گرفت؟
زمینه این داستان و کار، به بیش از سه دهه پیش برمی‌گردد. آشنایی من با کتابِ « سوگ سیاووش» زنده‌یاد شاهرخ مسکوب و بعدتر شاهنامه و... از اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 در آن خانه‌نشینی اجباری و پناه‌بردن به نوشتن، دو اتفاق برایم حادث شد. یکی نوشتن رمانِ « حیرانی» (که کتاب اولش در 73 چاپ شد و ماند تاهمین‌حال برای چاپ مجددش، در انتظار در انتظار!) بر پایه داستان سیاوش و دیگری فیلم/ نمایش «آتشِ سیاوش» که همین طوری ماند تا همین امسال که به در و دیوار زدم برای ساخته‌شدنش. طرح را با مسئولان سینمایی و فارابی در میان گذاشتم و مدد کردند و با یاری دوستانم شد.
در این فیلم با محوریت قراردادن شاهنامه در سناریو، به ادبیات کهن ایران توجه کرده‌اید. با توجه به اینکه پیش‌تر در نقاشی‌هایتان نیز شاهنامه سوژه‌تان شده بود، توجه به شاهنامه در این فیلم چه پیشینه‌ای داشت؟
شاهنامه، محور فیلم تمرین برای اجراست؛ یعنی کلیت فیلم با این نیت ساخته شد که ما خوانشی از ابیات و داستان سیاوشِ فردوسی داشته باشیم در قاب سینما. این مهم بود برایم. در همان نمایشگاه نقاشی که براساس داستان سیاوش شکل گرفت و من بیش از 70 نگاره برمبنای داستانِ سیاوش خلق کردم، به ضرورت پرداختن خودِ روایت بیشتر پی بردم. با ساخت فیلم تجربی «سیاوشان» (92) این نیاز افزون شد. واقعیت این است که سینمای ملی ما از اثر درخشان شاعر ملی ما خالی است. به جز چند کار، هنوز اتفاقی نیفتاده و من در حد توان اندکم به همراه گروه خوب و با انگیزه‌ام سعی کردیم آغازی بر این راه باشیم.
از اینکه فیلمتان در بخش «سودای سیمرغ» جشنواره قرار نگرفت، گلایه‌ای ندارید؟ این اتفاق برای فیلم فیلم‌سازی با پیشینه شما، نوعی فیلم‌سوزی به حساب نمی‌آید؟
من فرزند آذرم و سوختن و ساختن کار من است یا شده! ... نه، اگر جز این می‌شد و بشود باید متعجب بشوم. درعین‌حال خوشحالم همکاران و دوستانم در گروه هنر و تجربه به این تجربه و زحمت اعتنا کردند؛ چون در نهایت برای اکران به همین گروه درخواست می‌دادم و دادم، اما به قول فرهاد و ترانه ماندنی‌اش راستش دگر حوصله‌ای نیست... گِله‌ای هم نیست... از فیلم اول در این جشنواره با من چنین کردند و چنین خواهند کرد! مهم نیست. من که فرزند کوچک فردوسی بزرگم، به او که نگاه می‌کنم می‌بینم نباید دَم بزنم!
استقبال از فیلم را چطور پیش‌بینی می‌کنید؟
من و همیارانم با یک نیت روشن دست به ساخت این فیلم زدیم و آن آشنایی نزدیک با شاهنامه است؛ به‌ویژه نسل جوانی که غافل مانده از این بنیان. در نمایش اندکی که داشتم البته این میل را در تماشاکنندگان، مخصوصا جوانان دیدم. امید که در وقت اکران هم به چنین دستاوردی برسیم. (اگر شرایطش باشد، در اردیبهشت سال بعد در سالروز فردوسی اکران و نمایشگاهی از نقاشی‌ها و... داشته باشیم، شاید این مهم رخ بدهد) بی‌شک تماشاگران جوان ما می‌توانند با دیدن این اثر برانگیختگی بیشتری برای رهیافت به داستان‌های شاهنامه پیدا کنند؛ یعنی من چنین امیدی دارم در این فضای ناامید؛ پس به اکران آن خوشبینم.
می‌دانم تماشاگران ما، جوانان ما، این تقلای ما را خواهند فهمید و ارج خواهند گذاشت؛ چون می‌دانند ما با کم‌پولی و سدهایی که همیشه خواهان حاشیه‌نشین‌کردن فردوسی هستند روبه‌رو بودیم و ساختیم. چندان نمی‌توانم چیزی بگویم و امیدوارم خودِ مشک ببوید نه آن که عطار بگوید!

محمدعلی سجادی، کارگردانی است که برای بروز هنرش، تنها به فیلم‌سازی بسنده نمی‌کند و نقاشی و شعر، دیگر رسانه‌های او برای بروز جهانش هستند. در جشنواره فجر امسال فیلم «تمرین برای اجرا»ی او در گروه هنر و تجربه به نمایش درمی‌آید. در ادامه گفت‌وگوی ما با او را می‌خوانید.

«تمرین برای اجرا» فیلمی است که در آن بازیگران تئاتر، حضور پررنگی دارند و در آن خبری از ستاره‌های سینما نیست. اتفاقی که به نوعی ساختارشکنی محسوب می‌شود و در فیلم‌های «کارد و کلوچه» و «حمید هما» نیز همین ساختارشکنی وجود دارد. دلیل این ساختارشکنی چه بود؟
این به گمان شما ساختارشکنی، از سوی من ضرورت ساخت این فیلم بود و هست. در فیلم «حمیدِ هما» مبنای کار، دو شخصیت شناخته‌شده، زنده یادان حمید سمندریان و هما روستا هستند که بی‌نیاز به عوامل بازی‌ساز تعریف و تصویر می‌شوند. (چه زود زنده‌یاد شدند!؟) در « کارد و کلوچه» که به یمن شرایط پیش‌آمده از دیده‌شدن بازماند، (امیدوارم در هنروتجربه به اکرانش بنشینیم) اما ساختار اثر به بده‌بستان میان شخصیت‌های واقعی و نمایشی می‌پردازد؛ یعنی 70 نفر از هنرجویان نمایشی بازی و تمرین می‌کنند و درعین‌حال ارجاعاتی به خودشان می‌شود و نمی‌شود. آن هم در هفت تکه گسسته و پیوسته، اما در «تمرین برای اجرا» فضای تئاتر و نمایش، خودِ روایت را می‌سازد. حتی بازیگران هم مستندات را بازی می‌کنند. آمیختگی بیرون و درون صحنه و بازسازی نمایشی برپایه داستان سیاوشِ شاهنامه که همه اینها رسیدن به خوانشِ شاهنامه است و شنیدن ابیات درخشان آن از دهان و دل بازی‌سازان فیلم، اما بازی‌سازان من هرکدام با کار دشواری که در فیلم انجام دادند، برایم ستاره‌اند. خوانشِ شاهنامه کار آسانی نیست که بازی‌سازانم با تلاش و توان از پسش برآمدند. پس نگران عنوانی نبودم و نیستم که بی‌تعارف برخی از این عناوین ستاره‌گونه را خودمان ساختیم و کار هم کردیم. پس چیزی آسمانی نیست. کسانی که این توانایی را دارند اما فضایی برای بروزش ندارند، ستارگانی خاموش‌اند که منتظر چشم و جایی هستند و ما باید چنین بکنیم. بازی‌سازان توانمند و با تجربه‌ام، همیار و همدل بازی‌سازان جوانم نقش‌آفرینی کردند و این برایم شیرین بود و هست. این همدلی شعار و کلمه نیست. اگر منصف باشید و بدون خط‌کش و گمانِ از پیش به دیدار فیلم بیایید، حتما صمیمت گروه را در تصویر خواهید دید، فارغ از آنکه کارمان را دوست بدارید یا ندارید.
از حضور شمس‌لنگرودی در این فیلم بهره گرفته‌اید. باتوجه به بازیگرنبودن این شاعر، دلایل این همکاری چه بود؟
رابطه من و شمس‌لنگرودی عزیز به بیرون از قاب سینما برمی‌گردد، به دوستی و تعلق خاطرمان به ادبیات و در نهایت به درون قاب کشیده شد. دوستی و گرایش او به بازی‌سازی در سینما و البته نزدیکی نقشی که در فصلی از فیلم ساخته می‌شود. محقق‌بودن و ادیب‌بودن و... که تجربه زیسته اوست، نه لزوما خودِ او، اما بازتابی از چنین رویکردی است. (پاسخ به پرسش‌های مکتوب ناخودآگاه مرا به ادیبانگی می‌کشاند و لفظ قلم هم احتمالا می‌نشیندروی کاغذ و این کلمات!) به‌هرحال او در عالم رفاقت، محبت کرد و پذیرفت که باشد و من و او در کنار هم به یادبودهای دوستی‌مان افزودیم که بی‌دوست هرگز نگردد این روزگار... .
ایده «تمرین برای اجرا» چطور شکل گرفت؟
زمینه این داستان و کار، به بیش از سه دهه پیش برمی‌گردد. آشنایی من با کتابِ « سوگ سیاووش» زنده‌یاد شاهرخ مسکوب و بعدتر شاهنامه و... از اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 در آن خانه‌نشینی اجباری و پناه‌بردن به نوشتن، دو اتفاق برایم حادث شد. یکی نوشتن رمانِ « حیرانی» (که کتاب اولش در 73 چاپ شد و ماند تاهمین‌حال برای چاپ مجددش، در انتظار در انتظار!) بر پایه داستان سیاوش و دیگری فیلم/ نمایش «آتشِ سیاوش» که همین طوری ماند تا همین امسال که به در و دیوار زدم برای ساخته‌شدنش. طرح را با مسئولان سینمایی و فارابی در میان گذاشتم و مدد کردند و با یاری دوستانم شد.
در این فیلم با محوریت قراردادن شاهنامه در سناریو، به ادبیات کهن ایران توجه کرده‌اید. با توجه به اینکه پیش‌تر در نقاشی‌هایتان نیز شاهنامه سوژه‌تان شده بود، توجه به شاهنامه در این فیلم چه پیشینه‌ای داشت؟
شاهنامه، محور فیلم تمرین برای اجراست؛ یعنی کلیت فیلم با این نیت ساخته شد که ما خوانشی از ابیات و داستان سیاوشِ فردوسی داشته باشیم در قاب سینما. این مهم بود برایم. در همان نمایشگاه نقاشی که براساس داستان سیاوش شکل گرفت و من بیش از 70 نگاره برمبنای داستانِ سیاوش خلق کردم، به ضرورت پرداختن خودِ روایت بیشتر پی بردم. با ساخت فیلم تجربی «سیاوشان» (92) این نیاز افزون شد. واقعیت این است که سینمای ملی ما از اثر درخشان شاعر ملی ما خالی است. به جز چند کار، هنوز اتفاقی نیفتاده و من در حد توان اندکم به همراه گروه خوب و با انگیزه‌ام سعی کردیم آغازی بر این راه باشیم.
از اینکه فیلمتان در بخش «سودای سیمرغ» جشنواره قرار نگرفت، گلایه‌ای ندارید؟ این اتفاق برای فیلم فیلم‌سازی با پیشینه شما، نوعی فیلم‌سوزی به حساب نمی‌آید؟
من فرزند آذرم و سوختن و ساختن کار من است یا شده! ... نه، اگر جز این می‌شد و بشود باید متعجب بشوم. درعین‌حال خوشحالم همکاران و دوستانم در گروه هنر و تجربه به این تجربه و زحمت اعتنا کردند؛ چون در نهایت برای اکران به همین گروه درخواست می‌دادم و دادم، اما به قول فرهاد و ترانه ماندنی‌اش راستش دگر حوصله‌ای نیست... گِله‌ای هم نیست... از فیلم اول در این جشنواره با من چنین کردند و چنین خواهند کرد! مهم نیست. من که فرزند کوچک فردوسی بزرگم، به او که نگاه می‌کنم می‌بینم نباید دَم بزنم!
استقبال از فیلم را چطور پیش‌بینی می‌کنید؟
من و همیارانم با یک نیت روشن دست به ساخت این فیلم زدیم و آن آشنایی نزدیک با شاهنامه است؛ به‌ویژه نسل جوانی که غافل مانده از این بنیان. در نمایش اندکی که داشتم البته این میل را در تماشاکنندگان، مخصوصا جوانان دیدم. امید که در وقت اکران هم به چنین دستاوردی برسیم. (اگر شرایطش باشد، در اردیبهشت سال بعد در سالروز فردوسی اکران و نمایشگاهی از نقاشی‌ها و... داشته باشیم، شاید این مهم رخ بدهد) بی‌شک تماشاگران جوان ما می‌توانند با دیدن این اثر برانگیختگی بیشتری برای رهیافت به داستان‌های شاهنامه پیدا کنند؛ یعنی من چنین امیدی دارم در این فضای ناامید؛ پس به اکران آن خوشبینم.
می‌دانم تماشاگران ما، جوانان ما، این تقلای ما را خواهند فهمید و ارج خواهند گذاشت؛ چون می‌دانند ما با کم‌پولی و سدهایی که همیشه خواهان حاشیه‌نشین‌کردن فردوسی هستند روبه‌رو بودیم و ساختیم. چندان نمی‌توانم چیزی بگویم و امیدوارم خودِ مشک ببوید نه آن که عطار بگوید!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.