گذری بر نظریه «کاشت» در جامعه ارتباطی
برساخت کمالگرایی کاذب برای مخاطب
شاید تحلیلهای «متفاوت» از یک واقعیت اجتماعی «واحد» در میان افراد مختلف، به نظر پدیده عجیبی باشد، چون برخی معتقدند که مخاطبان بهواسطه فعلوانفعالات بیرونی حاصل از محیط رسانه، در درازمدت و به شکل متنوع تحت تأثیر قرار میگیرند.
احمد افروز، کارشناس رسانه و ارتباطات: شاید تحلیلهای «متفاوت» از یک واقعیت اجتماعی «واحد» در میان افراد مختلف، به نظر پدیده عجیبی باشد، چون برخی معتقدند که مخاطبان بهواسطه فعلوانفعالات بیرونی حاصل از محیط رسانه، در درازمدت و به شکل متنوع تحت تأثیر قرار میگیرند. در دنیای رسانه صاحبان نظریات، دیدگاههای متفاوتی درباره اثرگذاری این وسایل ارائه کردهاند که نظریه «کاشت» بهعنوان نظریهای مهم در حوزه رسانه، بیشتر بر این اثرپذیری تدریجی و درازمدت رسانهها متمرکز میشود. این ایده را میتوان به اصطلاح معروف «کمال همنشین» در فرهنگ عامیانه خودمان نیز تعمیم داد.
نظریه «کاشت» از تئوریهای مطرح رسانهای در وادی علوم ارتباطات، هرچند در زمان وضع بیشتر ناظر بر تلویزیون و آثار ماندگارش بر مخاطب بود اما امروز به رسانههای مجازی نیز کشیده شده و در این حوزه مطالعاتی، اثرگذاریاش ارجحتر و مؤثرتر از تلویزیون است. این تئوری بر آثار متداول رسانهها بر شکلگیری تصویر ذهنی مخاطبان از دنیای اطراف و مفهومسازی ذهنی آنان و نیز واقعیات اجتماعی تأکید میکند.
این نظریه مدعی است افراد به میزانی که ذهن و فکر خود را در اختیار رسانه و وسایل ارتباطجمعی قرار میدهند و به میزانی که مرجعیت علمی، آموزشی و فکری رسانه را میپذیرند، از خود واقعی دور شده و جهان را با عینک رسانه میبینند. به گمان اینها ذهن مخاطب برای رسانه مانند یک مزرعه است که درنهایت محصول آن نیز چیزی است که ساکنان اتاق فکر رسانه با طراحی واژهها سراغ تولید اصطلاحات، ایده و فکر رفته و اقدام به کاشت آن میکنند تا اینگونه هم به محصولی برسند که چیزی جز انسان الینهشده با مفاهیم موردنظر رسانه هم نیست.
بنابراین هر رسانهای با هر کارکردی، به دنبال اهداف و طرحهای از پیش تعیینشده است و اصحاب قدرت و گردانندگان سیاستهای جاری جامعه نیز همیشه برآناند تا شرایط اجتماعی و افکار عمومی را آماده پذیرش و همراهی با خود کنند که در این میان، نظریه «کاشت» و تکنیکهای مرتبط با آن میتواند عرصه اجرای تمام سناریوها، برنامهها و جریانسازی موردنظر گردانندگان افکار عمومی باشد.
با نگاهی خوشبینانه، شاید نظریه کاشت بتواند فرهنگ، فکر و باور درستی را در جامعه نهادینه کند یا در برابر موج جریانسازی غلط و با هدف صیانت از جامعه و افکار عمومی به مقابله برخیزد اما از آنجا که سلسله یادداشتهای این نگارنده تحت عنوان کلی «سواد رسانهای»، نگاهی انتقادی بر رسانه را پی گرفته است، ازاینرو تلاش میشود به آثار منفی از نظریه کاشت و سوءاستفاده جریانهای قدرت توجه کند.
از این رهگذر کاشت و تکنیکهای آن میتواند بهتدریج جامعهای یکدست و پیروی بیچونوچرا ایجاد کند که بر هرآنچه رسانه میگوید گردن نهند و متأسفانه حتی مفاهیمی که با تکنیکهای رسانهای در ذهن او کاشته شده نیز با محوریت دانش متقن و حاصل از مطالعات و پژوهش معرفی شود. این همان توهم دانایی و درواقع فقر آگاهی است که به دلیل نداشتن سواد رسانهای و نبود قدرت تحلیل، مخاطب ناآگاه را به این وادی سوق میدهد.
انسان نامطلع از این حربه و تکنیک، در قربانگاه افرادی گرفتار میشود که پشتپرده رسانههای مختلف شنیداری تا دیداری نشستهاند تا ذهن و اندیشهاش را مأمن کاشت بذرِ مفاهیم خاص خود کنند و به مرور با بهره از تکنیکهای سهل و پیچیده، فرد را بیآنکه بداند در مخمصهای گرفتار کند که حرفش همان حرف و خواست رسانه شود. این کمال همنشینی با رسانه است که زین پس برای او تعیین تکلیف میکند.
پس هرچند تصور دنیای بدون رسانه، امری محال است و غیرقابلتصور اما برای کسب سود از مزایای آن و گریز از مضراتش، الزام را باید بر سواد رسانهای و شناخت تکنیکهای آن دانست بلکه در ادامه نیز مخاطب و مصرفکننده پیام را از رسانهزدگی و نگاه مطلق به رسانه دور کند تا در نهایت نیز دیگر ذهن او مبدل به محلی برای کاشت مفاهیم و اندیشههای نامیمون وسایل ارتباط جمعی نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.