افشاگری کنترلشده ابزار ثروت، یاور قدرت
در زمانه سلطه پول و معیار قرارگرفتن آن برای مبادلۀ همه چیز از جمله ارزشهایی که اخلاقی و انسانی برشمرده میشود، با پدیدهای شگفتانگیز مواجهیم و آن «تلاش بر دیدهشدن به هر قیمت» حتی بدنامی است؛ به عبارت بهتر، «مشهورشدن» مقصدی است که به هر طریق باید بدان رسید، چه با نام چه با ننگ. در نبود سازوکاری که امر غیراخلاقی را هزینهبردار کند و در غیاب ارادهای که ساماندهی انسانمدار امور اجتماعی را بر عهده گیرد، بیش از هر چیز شاهد خبر و تولید آن هستیم.
1- در زمانه سلطه پول و معیار قرارگرفتن آن برای مبادلۀ همه چیز از جمله ارزشهایی که اخلاقی و انسانی برشمرده میشود، با پدیدهای شگفتانگیز مواجهیم و آن «تلاش بر دیدهشدن به هر قیمت» حتی بدنامی است؛ به عبارت بهتر، «مشهورشدن» مقصدی است که به هر طریق باید بدان رسید، چه با نام چه با ننگ. در نبود سازوکاری که امر غیراخلاقی را هزینهبردار کند و در غیاب ارادهای که ساماندهی انسانمدار امور اجتماعی را بر عهده گیرد، بیش از هر چیز شاهد خبر و تولید آن هستیم. اگر تولید در کشور ما رونقی ندارد، در حوزه خبر پررونق است و خبرسازی، پدیدهای شایع محسوب میشود؛ خبرهایی که کارکرد عمده آن، افزایش فالوئر سلبریتیها و یا عادیسازی امور است. فحش، ناسزا و پردهدریهایی که در دنیای واقعی و مجازی شاهد آن هستیم، راهکار و فرصتی است برای نمایش. هرقدر نمایش عجیبتر و هر چقدر پردهدری بیشتر، بیننده و شنونده نیز لاجرم بیشتر.
2- اگر برای برخی از نمایشگران دلالمآب، نقل خبر راهکاری است برای جذب دنبال کننده بیشتر و یا ابزاری برای حقالسکوت و اخاذی، خبر، ادعا و گزارش از سوی مسئولان هم هرچند هیچ مشکلی از جامعه حل نمیکند، اما ضمانتگر عادیسازی امور و عادتدادن مردمان به وضع موجود خواهد بود. شنیدن چنین اخباری از زبان مسئولان، این حسن را برای دولتمردان دارد که جامعه را در حالت انتظارِ واکنش قرار میدهد، اما واکنشی که بروز نخواهد کرد یا اگر حادث شود به موضع لازم اصابت نمیکند. پیداست که انتظار واکنش برای حل مشکل اجتماعی تا حد زیاد میتواند مُسکنی برای دردهای پرشمار اجتماعی باشد! اگرچه در نبود کارآمدی، خبر و گزارش فساد و رانت از سوی مسئولان امر، مصداقی از گزارش عملکرد تلقی میشود، اما بیان آن در فضای عمومی و رسانهای، دقیقا از آن روست که اقدامی نباید انجام شود و از این رو جز ابزار تسکین، نامی بر آن نمیتوان نهاد زیرا کیست که نداند در فرض اراده حل مشکل، نیازی به اطلاعرسانی عمومی و آگاهیبخشی دستکم در این حوزه نیست! مردمی که در بسیاری از موارد نامحرماند، هرروزه از سوی مسئولان خبردار میشوند که در کشور مافیای دارو، خودرو، زمین و مسکن، واردات، ارز و... وجود دارد. مردم در این مواقع، ولینعمتانی هستند که مسئولان دلسوز از ناتوانی خود در حل مشکلات با آنها درددل میکنند. این گونه اخبار و گزارشها اذعان بر ناکارآمدی است اما در لفافه و پوشش قدرت و اشراف اطلاعاتی !
3- این گونه اخبار و گزارشها کارکرد دیگری نیز دارد و آن اینکه پاسخگو را در جای پرسشگر قرار میدهد و بدینسان، مصداقی است از فرار به جلو. مردمی که از مسئولان انتظار پاسخگویی دارند، در مواردی در معرض پرسشگری قرار میگیرند و توصیه به مطالبهگری میشوند؛ شعار مطالبهگری که مسئولان مطرح و مردمان را به آن تشویق میکنند در راستای همین فرار به جلو باید ارزیابی شود. مردمان تشویق نمیشوند که فساد ساختاری را نقد و غیبت شفافیت را گوشزد و مطالبۀ این ارزشهای مدرن را فریاد بزنند بلکه در این حد مطالبهگری از آنان خواسته میشود که مجازات و مقابله با مافیاهایی را درخواست کنند که باید در حد اشباح به آنها نگریست، نه نزدیکان و پیوندخوردگان به دستگاهها. حد یقف این مطالبهگری نیز برخورد با مباشرین دستچندم است که نبود آنها تأثیری در کاهش اژدهای هفتسر فساد ندارد. (نمونههای این موضوع کم نیست) به چالش کشیدن مسئولان و پرسشگری از آنها و طرح فساد گسترده و انتظار شفافیت در همه حوزهها شاید بدان علت به نتیجهای نمیرسد که حد آن در نظام اداری غیرشفاف ما به دولتمردان منتهی نمیشود.
4- در راستای همین مطالبهگری توصیهشده، شاهدیم که عدهای از برکشیدگان رانت، امتیاز و انحصار که به واسطه نزدیکی به دستگاهها به ثروتهای افسانهای دست پیدا کردهاند، در مقام تخریب مشاغلی نشستهاند که دستکم از رانت سیاسی برخوردار نبوده بلکه نان شایستگی، توانمندی و استعداد خود را میخورند. مشاغلی مانند پزشکی، وکالت، سردفتری و... در معرض هجمه و حملاتی اینگونه است؛ حملاتی مطلوب برای نمایش مقابله با رانت و انحصار! تخریبهای اینگونه، صورتمسئله را گم و تشخیص مشکل را با مانع مواجه میکند. همنوایی نظام رسانهای رسمی با اینگونه اقدامات، ابزاری است تا مقابله با انحصار . این گونه مطالبهگران که خود را متخصص هم میخوانند، مطالبات دیگران را پیگیری میکنند و نه مطالبات اجتماعی را؛ دلیل این ادعا آن است که اینان، با فقدان شفافیت، نبود حاکمیت قانون، فساد گسترده، مافیای خودرو، واردات و... هیچ مشکلی نداشته و یا جرئت نزدیکی به این حوزهها را ندارند. این بهاصطلاح افشاگریها، اگرچه برای ملت آب ندارد اما برای متخصصان امر قطعا نان دارد. تنها با حاکمیت قانون و شفافیت است که میتوان کار غیراخلاقی را هزینهبردار، با انحصار در همه حوزهها مقابله و همه را تابع خواست اجتماعی کرد. مطالبهگرانی که بر این ارزشهای بنیادین تأکید نکنند، صداقتی ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.