اهداف عربستان در ایجاد بحران جدید
اردشیر زارعیقنواتی
تحولات اخیر در منطقه خاورمیانه، بعد از اعدام 47 نفر ازجمله شیخ «نمر باقر النمر»، روحانی سرشناس شیعه در عربستان، بحران منطقهای را وارد فاز تازهای از تنشهای مزمن کرده است. واکنش افکار عمومی بینالمللی، رهبران جهانی، سازمانهای حقوقبشری، نهادهای بینالمللی و رسانههای اصلی درباره اعدامهای خارج از معیارهای قانونی و حقوقبشری در عربستان و حملات به اماکن دیپلماتیک این کشور در ایران، در چند روز اخیر به ارائه تحلیلهای متنوعی منتج شد که هر یک با تمرکز بر یک بخش از موضوع، از دریچه نگاه خود به آن پرداختند؛ اما دراینبین، با در کنار هم قراردادن قطعات پازل این تصویر چندوجهی، میتوان به شمای کلی و تصویر جامعی دست یافت که در چشمانداز عمومی آن لایهها و زوایای یک «بازی بزرگ» دیده میشود.
بنا به تجارب اثباتشده در جریان بحرانهای موجود در منطقه، این واقعیت که در بطن هر بحرانی، بدون شک، همزمان با دو هدف داخلی و خارجی از سوی بازیگران دنبال میشود، درباره این بحران نیز صدق میکند. بههمیندلیل، رهبران ریاض بهعنوان کلیدزننده این بحران در چارچوب سیاستهای داخلی - خارجی خود، از یک استراتژی استفاده کردهاند که بیشتر به مهار بحرانهای درونی و تغییر در مناسبات قدرت منطقهای بهویژه بعد از اجرائیشدن «برجام» در روابط بین ایران و محور واشنگتن - بروکسل معطوف بوده است.
در بعد داخلی، بهخوبی میتوان به بحران زوال قدرت در ساختار سیاسی جدید عربستان اشاره کرد که پس از رویکارآمدن «ملک سلمان»، پادشاه جدید این کشور، به لحاظ بروز و تشدید اختلافات در درون، «کاست» قدرت در خانواده «آلسعود» پدید آمده است. سقوط قیمت نفت در دو سال گذشته که ریاض خود یکی از عوامل اصلی آن برای تحت فشار قراردادن مسکو - تهران بهعنوان حامیان سوریه بوده است، به دلیل وابستگی مطلق این کشور به درآمدهای نفتی، هماکنون سخت گریبان این کشور را گرفته است. چنانچه در روزهای اخیر، بنابر گزارشات رسمی دولت عربستان، با کسری بودجه 98میلیارد دلاری روبهرو شده است و به همین دلیل، بسیاری از سوبسیدهای دولتی را حذف کرده و قیمت حاملهای انرژی را افزایش داده است. از آنجا که جامعه عربستان، یک جامعه بسیار بسته و انعطافناپذیر بوده و در شرایط بحران ابزار و آلترناتیوهای مألوف جهت مهار بحران اقتصادی را نداشته و تاکنون ثبات خود را فقط با تزریق منابع مالی و پولی به جامعه حفظ و موجب کنترل و مدیریت نارضایتیها شده است، در این شرایط بهسختی تحت فشار قرار گرفته است.
از طرف دیگر، با ماجراجوییهای حاکمان جدید و بهویژه «محمدبن سلمان»، پسر پادشاه، معاون ولیعهد و وزیر دفاع در عرصه سیاستهای منطقه ازجمله دخالت مخرب در سوریه و حمله پرهزینه و ناموفق به یمن، هماینک ریاض در یک شرایط بنبست سیاسی، اقتصادی و امنیتی قرار گرفته است. تغییر نگاه حامیان کلیدی و سنتی عربستان در جهان غرب نسبت به وضعیت حقوقبشری این کشور، بهتازگی «مصونیت آهنین» این کشور را در نادیدهگرفتن استبداد مطلق حاکمان سعودی محدود کرده و همزمان با تأثیر جهان بیرونی و آشنایی جامعه سنتی این کشور با جهان مدرن و حقوق شهروندی ازجمله حقوق زنان، بافت سنتی موجود را در معرض تحولات و مطالبات جدیدی قرار داده است.
آنچه در حوادث اخیر این کشور و بهویژه اعدام شیخ نمر از اهمیت بیشتری برخوردار است، بدون شک تغییر در مناسبات قدرت در عرصه سیاسی- امنیتی منطقه خاورمیانه خواهد بود. پس از موفقیت سیاست خارجی تهران درباره نهاییکردن توافق موسوم به برجام و تمایل شدید واشنگتن -بروکسل، برای عادیسازی روابط با این کشور، به نظر میرسد که عربستان و متحدان منطقهای آن، خود را در موضع بازنده میبینند. از آنجا که در کانون منازعات خاورمیانه ازجمله در سوریه و عراق، هماکنون غرب به این نتیجه رسیده است که بدون شراکت و همکاری ایران هیچ تحول مثبتی رخ نمیدهد و تهران بازیگر اصلی و هژمونیک سیاست «مبارزه با تروریسم» در آینده تلقی میشود، سایه رقیب منطقهای بهشدت بر عربستان سنگینی میکند. این در شرایطی است که بعد از چهار سال اشتباه و محاسبه غلط جهان غرب درباره تحولات خاورمیانه و شکست طرح «خاورمیانه نوین»، هماکنون بنیادگرایی در قالب تروریسم جهادی و یکهتازی گروه «داعش» به اولویت اول جامعه جهانی تبدیل شده است.
در چارچوب این نگاه تازه، با توجه به اسناد و اطلاعات مستند دولتهای همپیمان غربی درباره دستهای پشت پرده حاکمان ریاض در اخلال و بیثباتسازی منطقهای که دیگر از حد تحمل آنان نیز فراتر رفته است، یک انزوای سیاسی و اختلاف ژئوپلیتیک بین ریاض و متحدان سنتی آن رقم خورده است. درحالیکه بهمرور، فاصلهها بین ریاض و متحدان غربی خود بیشتر میشود، رقیب سنتی آنان، ایران، روزبهروز به غرب نزدیکتر شده و سیاست ادغام در نظام جهانی را دنبال میکند. البته این وضعیت، تا حدود زیادی بهویژه بعد از تنش، در روابط بین ترکیه - روسیه نیز اتفاق افتاده است و ترکیه بهعنوان همپیمان منطقهای عربستان هم در مسیر انزوای سیاسی حرکت میکند. اما با درکنارهمچیدن قطعات این پازل و عملکرد نسبتا معتدل کشورهای غربی بهنظر میرسد این سیاست در صورت استفاده درست دولت ایران از بحران ایجادشده و تصحیح خطا و تخریب نیروهای خودسر در یک فرایند تعامل سیاسی، بازنده اصلی بحران و دامن زننده به منازعات فرقهای پیرامون تضادهای شیعه و سنی در آینده، عربستان خواهد بود.
تحولات اخیر در منطقه خاورمیانه، بعد از اعدام 47 نفر ازجمله شیخ «نمر باقر النمر»، روحانی سرشناس شیعه در عربستان، بحران منطقهای را وارد فاز تازهای از تنشهای مزمن کرده است. واکنش افکار عمومی بینالمللی، رهبران جهانی، سازمانهای حقوقبشری، نهادهای بینالمللی و رسانههای اصلی درباره اعدامهای خارج از معیارهای قانونی و حقوقبشری در عربستان و حملات به اماکن دیپلماتیک این کشور در ایران، در چند روز اخیر به ارائه تحلیلهای متنوعی منتج شد که هر یک با تمرکز بر یک بخش از موضوع، از دریچه نگاه خود به آن پرداختند؛ اما دراینبین، با در کنار هم قراردادن قطعات پازل این تصویر چندوجهی، میتوان به شمای کلی و تصویر جامعی دست یافت که در چشمانداز عمومی آن لایهها و زوایای یک «بازی بزرگ» دیده میشود.
بنا به تجارب اثباتشده در جریان بحرانهای موجود در منطقه، این واقعیت که در بطن هر بحرانی، بدون شک، همزمان با دو هدف داخلی و خارجی از سوی بازیگران دنبال میشود، درباره این بحران نیز صدق میکند. بههمیندلیل، رهبران ریاض بهعنوان کلیدزننده این بحران در چارچوب سیاستهای داخلی - خارجی خود، از یک استراتژی استفاده کردهاند که بیشتر به مهار بحرانهای درونی و تغییر در مناسبات قدرت منطقهای بهویژه بعد از اجرائیشدن «برجام» در روابط بین ایران و محور واشنگتن - بروکسل معطوف بوده است.
در بعد داخلی، بهخوبی میتوان به بحران زوال قدرت در ساختار سیاسی جدید عربستان اشاره کرد که پس از رویکارآمدن «ملک سلمان»، پادشاه جدید این کشور، به لحاظ بروز و تشدید اختلافات در درون، «کاست» قدرت در خانواده «آلسعود» پدید آمده است. سقوط قیمت نفت در دو سال گذشته که ریاض خود یکی از عوامل اصلی آن برای تحت فشار قراردادن مسکو - تهران بهعنوان حامیان سوریه بوده است، به دلیل وابستگی مطلق این کشور به درآمدهای نفتی، هماکنون سخت گریبان این کشور را گرفته است. چنانچه در روزهای اخیر، بنابر گزارشات رسمی دولت عربستان، با کسری بودجه 98میلیارد دلاری روبهرو شده است و به همین دلیل، بسیاری از سوبسیدهای دولتی را حذف کرده و قیمت حاملهای انرژی را افزایش داده است. از آنجا که جامعه عربستان، یک جامعه بسیار بسته و انعطافناپذیر بوده و در شرایط بحران ابزار و آلترناتیوهای مألوف جهت مهار بحران اقتصادی را نداشته و تاکنون ثبات خود را فقط با تزریق منابع مالی و پولی به جامعه حفظ و موجب کنترل و مدیریت نارضایتیها شده است، در این شرایط بهسختی تحت فشار قرار گرفته است.
از طرف دیگر، با ماجراجوییهای حاکمان جدید و بهویژه «محمدبن سلمان»، پسر پادشاه، معاون ولیعهد و وزیر دفاع در عرصه سیاستهای منطقه ازجمله دخالت مخرب در سوریه و حمله پرهزینه و ناموفق به یمن، هماینک ریاض در یک شرایط بنبست سیاسی، اقتصادی و امنیتی قرار گرفته است. تغییر نگاه حامیان کلیدی و سنتی عربستان در جهان غرب نسبت به وضعیت حقوقبشری این کشور، بهتازگی «مصونیت آهنین» این کشور را در نادیدهگرفتن استبداد مطلق حاکمان سعودی محدود کرده و همزمان با تأثیر جهان بیرونی و آشنایی جامعه سنتی این کشور با جهان مدرن و حقوق شهروندی ازجمله حقوق زنان، بافت سنتی موجود را در معرض تحولات و مطالبات جدیدی قرار داده است.
آنچه در حوادث اخیر این کشور و بهویژه اعدام شیخ نمر از اهمیت بیشتری برخوردار است، بدون شک تغییر در مناسبات قدرت در عرصه سیاسی- امنیتی منطقه خاورمیانه خواهد بود. پس از موفقیت سیاست خارجی تهران درباره نهاییکردن توافق موسوم به برجام و تمایل شدید واشنگتن -بروکسل، برای عادیسازی روابط با این کشور، به نظر میرسد که عربستان و متحدان منطقهای آن، خود را در موضع بازنده میبینند. از آنجا که در کانون منازعات خاورمیانه ازجمله در سوریه و عراق، هماکنون غرب به این نتیجه رسیده است که بدون شراکت و همکاری ایران هیچ تحول مثبتی رخ نمیدهد و تهران بازیگر اصلی و هژمونیک سیاست «مبارزه با تروریسم» در آینده تلقی میشود، سایه رقیب منطقهای بهشدت بر عربستان سنگینی میکند. این در شرایطی است که بعد از چهار سال اشتباه و محاسبه غلط جهان غرب درباره تحولات خاورمیانه و شکست طرح «خاورمیانه نوین»، هماکنون بنیادگرایی در قالب تروریسم جهادی و یکهتازی گروه «داعش» به اولویت اول جامعه جهانی تبدیل شده است.
در چارچوب این نگاه تازه، با توجه به اسناد و اطلاعات مستند دولتهای همپیمان غربی درباره دستهای پشت پرده حاکمان ریاض در اخلال و بیثباتسازی منطقهای که دیگر از حد تحمل آنان نیز فراتر رفته است، یک انزوای سیاسی و اختلاف ژئوپلیتیک بین ریاض و متحدان سنتی آن رقم خورده است. درحالیکه بهمرور، فاصلهها بین ریاض و متحدان غربی خود بیشتر میشود، رقیب سنتی آنان، ایران، روزبهروز به غرب نزدیکتر شده و سیاست ادغام در نظام جهانی را دنبال میکند. البته این وضعیت، تا حدود زیادی بهویژه بعد از تنش، در روابط بین ترکیه - روسیه نیز اتفاق افتاده است و ترکیه بهعنوان همپیمان منطقهای عربستان هم در مسیر انزوای سیاسی حرکت میکند. اما با درکنارهمچیدن قطعات این پازل و عملکرد نسبتا معتدل کشورهای غربی بهنظر میرسد این سیاست در صورت استفاده درست دولت ایران از بحران ایجادشده و تصحیح خطا و تخریب نیروهای خودسر در یک فرایند تعامل سیاسی، بازنده اصلی بحران و دامن زننده به منازعات فرقهای پیرامون تضادهای شیعه و سنی در آینده، عربستان خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.