گزارشی از سومین نشست انجمن علمی گروه تاریخ با حضور ابراهیم توفیق و محمدامین قانعیراد
بازیافت به جای زبالهدان تاریخ
لیلا ابراهیمیان: «... آیا آفتاب قبل از رسیدن به ما، به شما میتابد و تأثیرات مفیدش در سر ما کمتر از شماست؟ یا خدایی که مراحمش بر جمیع ذرات عالم یکسان است خواسته شما را بر ما برتری دهد؟ گمان نمیکنم. اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بکنم که ایرانیان را هشیار نمایم». این بخشی از درددلهای عباسمیرزا، ولیعهد فتحعلیشاه به فرستاده فرانسوی است. اعتراضی تاریخی، آمیخته با دغدغه توسعه که بار دیگر محور پرسشی درباره اینکه دلایل توسعهنیافتگی ما کدام است؛ قرار گرفت. پرسش محوری در ذهن و ضمیر دغدغهمندان ایرانی که بار دیگر ظهر روز سهشنبه در سومین نشست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی مطرح شد و اینبار دو نفر از استادان جامعهشناس به این پرسشها پاسخ دادند: «محمدامین قانعیراد»، رئیس انجمن جامعهشناسی ایران و «ابراهیم توفیق»، استاد سابق دانشگاه علامه طباطبایی، فارغالتحصیل جامعهشناسی در آلمان و نویسنده کتابهایی چون «مدرنیسم و
شبه پاتریمونیالیسم»، «علوم اجتماعی در ایران و مطالعات پسااستعماری». جوابهایی که بهنوبه خود پرسشهای نوینی را مطرح کرد و به نشستی دوساعته در این دانشکده انجامید که بهصورت سلسلهنشستهای میانرشتهای توسط «انجمن علمی گروه تاریخ» این دانشگاه برگزار میشود. آنچه در ادامه میخوانید، روایتی از سومین نشست برگزارشده است.
چالش توسعه امر تاریخی است
اولین سخنران مراسم، محمدامین قانعیراد است که در میان دهها دانشجو و چند استاد تاریخ و جامعهشناس دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سخنان خود را شروع میکند با خوشبینی از برگزاری نشستهای میانرشتهای برای مسئله مهم توسعه. توسعه ممکن نخواهد بود مگر اینکه در بررسی آن سیاست، اجتماع، فرهنگ، اقتصاد و عوامل جامعهشناختی، ارزیابی و تحلیل شود و جامعهشناسی هم ترکیبی از نگاه همه این عوامل است و توسعه با لایههای پیچیده موردبررسی قرار میگیرد. او با این مقدمه، چالش توسعه را به دو معنا، یک امر تاریخی میداند. «اول اینکه چالش توسعه در مقیاس جهانی و ایرانی، ریشه در گذشته دارد و نمیشود تاریخ شروع این چالش را از زمان معین مثلا سال 1394 اعلام کرد». قانعیراد، در مقیاس جهانی چالش توسعه را با شروع قرن 19 اروپا بررسی میکند که پیامدهای متعددی برای جامعه داشته ولی اینکه آنها توانستهاند این چالش را پشت سر بگذارند یا نه، امری دیگر است. اما در مقیاس ایرانی، چالش توسعه با مشروطه آغاز میشود.
دموکراتیزاسیون جبر تاریخی است
«در انقلاب مشروطه چه گذشت؟» پرسشی دیگر است که قانعیراد محور اصلی بحث خود قرار میدهد. او این سؤال را با تحلیل «الکسی دوتوکویل» تاریخدان، جامعهشناس و از مهمترین متفکران قرن نوزدهم فرانسه پاسخ میدهد: «از قرن 12 تاکنون بیش از 600 سال است که ما روندی را در جامعه اروپا شاهد هستیم، به نام روند دموکراتیزهشدن جامعه. تمام تلاشهایی که در جهت محدودکردن این روند صورت میگیرد و قوانینی بر ضد این روند تصویب شده، همه درنهایت، به نفع توسعه دموکراتیزاسیون درآمده است». گویا روند دموکراتیزهشدن جامعه، جبر تاریخی است که با وجود میل باطنی انسان اتفاق میافتد. دموکراسی محصول ساختارهاست و انقلاب 1789 فرانسه هم محصول این جبر تاریخی است که از قرون وسطی ادامه داشت.
جبرگرایی داخل پرانتز!
قانعیراد وقتی به چالش دیگر توسعه اشاره میکند آن را امری «اقتضایی- تاریخی» میخواند که مبتنی بر جبر تاریخی نیست. «توسعه امری تاریخی است که وابسته به تلاش نیروهای اجتماعی، فضای مقدورات تاریخی، تعامل انسانی و عوامل ساختاری که ریشه در فرهنگ و تاریخ دارد، است و برای برساخت توسعه لازم است. برای همین نگاه ذاتگرایانه را در داخل پرانتز گذاشته و آن را کنار میگذاریم که توسعه را به دلیل موانع ناممکن میداند».
عدهای از امتناع از تفکر میگویند
«وقتی از توسعه حرف میزنیم کسانی چون دکتر سیدجواد طباطبایی، دکتر آرامشدوستدار، دکتر سریعالقلم و دیگران اعتقاد دارند تفکر در جامعه ایرانی ممکن نیست و بدون تفکر، توسعه ناممکن است؛ یعنی ما با تصلب ذخایر فرهنگی مواجه هستیم. بنابراین گذار از سنت به مدرنیته، ناممکن است. اینها معتقدند که فرهنگ ایرانی و جامعه ایرانی دارای ویژگیهای غیرتوسعهطلبانه است. این همان نگرش شرقشناسانه است که توسعه را برای ما به امر ممتنع و غیرممکن تبدیل میکند». این بخشی از انتقاد قانعیراد به اندیشههای ذاتگرایانه است که او در بخش دیگر سخنرانی از ایده مرکزی خود میگوید.
رویکرد منابع نه موانع
«ما باید به منابع توجه کنیم، یعنی هر چیزی که میتواند برای ما مانع توسعه شود، چهبسا میتواند منابع توسعه باشد. در فرهنگ ما قواعدی وجود دارد که چرخه بازتولید فرهنگی را ایجاد کرده و باید از کنشها و تفسیرهای انسانی و تحتتأثیر عوامل ساختی از بازتولید فرهنگی (تداوم قواعد پیشین) به تولید فرهنگی (ترسیم قاعده جدید) برسیم تا بر مبنای آن کار را ادامه دهیم. بر این مبنا، قواعد و ارزشها، در چارچوبهای ذهنی خودشان کار نمیکنند بلکه به کار گرفته میشوند. یعنی علم اجتماعی عرصه فیزیک نیست و هر قاعده را انسانها بهکار میگیرند. حتی اگر سنت را، طبق سنت سلف هم به کار گیرند یک عنصر تصمیم فردی و تصمیم جمعی در آن تأثیرگذار است». در ادامه قانعیراد میگوید «برای همین دیدگاه اسلام مخالف توسعه است را نمیپذیریم». او در بخش پاسخ و پرسش بار دیگر به این ایده اول خود بازمیگردد و با تأکید میگوید: «من روی سخنم با شما مورخهاست؛ یعنی ذاتا با زبالهدان تاریخ مشکل دارم و بیشتر به بازیافت میاندیشم». در میراث فرهنگی این ظرفیت وجود دارد که شما سنت را جور دیگر تفسیر کنید یا همان تفسیری را داشته باشید که آبا و اجداد داشتند؛ یعنی در
رابطه سنت و مدرنیته باید گفت کدام اسلام و در کجا؟ آدمهای مختلف قواعد را بهکار میگیرد.
نقدی به کاتوزیان
قانعیراد در ادامه سخنرانی خود نقدی به آرا و اندیشههای دکتر همایون کاتوزیان دارد که «چرخه شورش و استبداد» را در مورد ایران مطرح میکند که چگونه در یک مقطع شورش اتفاق میافتد و جامعه تبدیل به مقاومت در برابر قدرت میشود. بعد از شعار آزادی- آزادی- آزادی جامعه دوباره بازمیگردد به نظام استبداد و بازتولید استبداد. گویا از چرخه شورش- استبداد رهایی نداریم. اگرچه او هم در مقاله دیگر که به دوم خرداد 76 اشاره دارد که گویا عواملی به نحوی میخواهند این چرخه را بشکانند. بنابراین به این معنا، توسعه به نیروهای اجتماعی بستگی دارد که در میدان تاریخ عمل میکنند؛ البته نباید از عوامل تاریخی غفلت کرد. یعنی بهطور پارادوکسیکال در فضای تاریخ و مقدورات تاریخ کار میکنیم نه در یک فضای معین. به قول مارکس «انسانها میتوانند تاریخ را تغییر دهند؛ درشرایطی که تاریخ بر آنها تعین میکند».
چالش توسعه و مشروطه
قانعیراد میگوید ما از زمان مشروطه تا امروز با بحرانی مواجه هستیم که حل نشده و این بحران دموکراسی است؛ یعنی تغییر مناسبات اجتماعی و مناسبات سیاسی، بهگونهای که آدمها احساس میکنند خود را با دیگری مقایسه کنند. با تغییر ذهنیت آدمها عدالت مطرح شد. قانعیراد تأکید دارد «این یک پدیده متأخر است و قبلا امکان مقایسه خود با دیگری در چارچوب تقدیرگرایانه ممکن نبود. نظم اجتماعی و مناسبات بین اجتماعی قبلا طوری تلقی میشد که گریزناپذیر است؛ اما امروز این عناوین معنا ندارد و عدالتطلبی پدیده مدرن است که امروز جزء بحرانها است؛ اما این بهمعنای نفی عدالتخواهی نیست. در 110 سال اخیر نگرش تقدیرگرایانه عوض میشود و مذهبیها هم تحلیل سیاسی- اجتماعی میکنند یا نقد کنشگرهای سیاسی و اجتماعی». او میگوید: «اما این ذهنیت اخیر هم چون ذهنیت ذاتگرایانه قبلی دارای ایراد است. اینکه همهچیز توسط انسان تغییر میکند؛ این یک بینش تاریخی- جامعهشناسی منحرفشده و بدون چارچوب است».
لویاتان- قرارداد اجتماعی
قانعیراد برای حل بحران ناشی از عدالتخواهی که از بحرانهای معاصر است و قدرت را افقی تعریف میکند و مناسبات اجتماعی را برهم میزند به دو راهحل غرب اشاره میکند: «راهحل اول را توماس هابز مطرح میکند؛ یعنی «لویاتان»، وجود قدرت سیاسی مقتدر تا به جامعه نظم و نسق ببخشد. فقط قدرت است که گرایش «انسان گرگ انسان است»را تعدیل میکند و دولت بهمثابه اژدها میتواند نظم را برقرار کند. راهحل دوم را ژانژاک روسو مطرح میکند با «قرارداد اجتماعی». آدمها با هم قرارداد اجتماعی ببندند و مسائل خود را مبتنی بر عقلانیت حل کنند». اما قانعیراد معتقد است که «هیچکدام از این راهحلها پاسخگوی مسائل زمانه و نظم اجتماعی نبوده است». او سپس به مشروطه برمیگردد که این تغییر اجتماعی جامعه را بهسمتی برد که بار دیگر مردم احساس کردند به نظم رضاشاهی نیاز دارند. این تفکر در جامعه گسترده بود؛ یعنی رضاشاه لویاتان جامعه بود؛ اما شکست خورد.
از هرجومرج تا دموکراسی
او میپرسد: «فرایندهای هرجومرج با دموکراسی پیوندهایی دارد. اما چگونه میتوان این دوتا را از هم جدا کرد و جامعه دموکراتیک بدون هرجومرج داشت؟» سپس خود در پاسخ میگوید «موقعی که ما بتوانیم بحران دموکراسی را در جامعه حل کنیم».
انفجار مطالبات اجتماعی
اگر موج عدالتخواهی به معنای مدرن از مشروطه شروع شده، بازگشت این موج در انقلاب اسلامی بود و بار دیگر شعار عدالت در تاریخ ایران تکرار شد که برای خود پیامدهایی داشت. قانعیراد، مهمترین پیامد را «ورود تودهها به عرصه سیاست میداند که هم در انقلاب مشروطه و هم در انقلاب اسلامی اتفاق افتاد و انفجار مطالبات رخ داد. همه خواهان و طالب میشوند. طوریکه الان هم در جامعه انفجار مطالبه داریم. منزلتها پایدار نیستند و عطش منزلت همه عرصهها را گرفته. دانشجوی ترم یک میخواهد دکتر شود و گروهبان در آرزوی سرداربودن و طلبه در طلب درجه آیتاللهالعظمایی است».
بازگشت عدالتخواهی در شعار هزاره سوم
«موج سوم عدالتخواهی بار دیگر بازتولید میشود و جامعه را دچار بحران دیگری میکند؛ موجی که در سال 1384 رخ داد». او تأکید میکند: «این بحران ناشی از بحران دموکراسیخواهی است؛ یعنی با سربرآوردن بحران دوباره دموکراسی، شعار عدالتخواهی مطرح شد. تا اینکه با دولت یازدهم به چرخه توسعه بازگشتیم». این هم طرح موضوع است و هم نقدی بر بحران حاکم بر جامعه یا مقدمهای برای موانع توسعه. «اما اینکه چگونه در موج عدالت و توسعه میتوانیم جلو برویم؟» پرسشی دیگر است که قانعیراد مطرح میکند و منتظر پاسخ آن نمیماند؛ پاسخی که خود نیاز به بررسی جدیتر دارد.
توسعه بحث نابهنگام است!
سخنران دوم نشست، ابراهیم توفیق است؛ جامعهشناسی با تفکر انتقادی که به روشنفکران اجتماعی شباهت دارد تا کنشگران سیاسی. او صریح میگوید و گزنده و گاه تلخ. توفیق مانند قانعیراد به مسئله توسعه و موانع آن به معنای ذاتگرایانه نگاه نمیکند؛ اما توسعه را سخت میداند نه ناممکن. اما طرح این بحث را «نابهنگام» میداند و پاسخ خود را از دو منظر، از منظر شهروندی با عقل سلیم و بار دیگر از نگاه عالم علوم اجتماعی و نظام دانش پاسخ میدهد: «خیلی وقت است که مقوله توسعه، مقولهای جدی در ذهن نیست و در واقعیت هم با چیزی روبهرو هستیم که با سازوکار اجتماعی هماهنگ نیست. نه اینکه جامعه ضدتوسعه باشد بلکه میل به توسعه در آن وجود ندارد. نه مقوله و میل توسعه در جامعه هست نه میل و اراده به توسعه. «توفیق درباره این مسئله تأکید میکند «هرجا که میل به توسعه میخواهد به اراده تبدیل شود با ضدتوسعههای خیلی قوی روبهرو میشود که این میل را ناممکن میکند». او از مفهوم توسعه نمیگوید بلکه میگوید به ذهن خود و استاندارهای تعریفشده توجه کنید. سپس به سازوکارهای دولتی اشاره میکند که هرگونه توسعه را ناممکن میکند».
تخریب ظرفیت توسعه
توفیق، کمتر از سیاست میگوید و بیشتر دغدغه علم دارد. او در بخشی از صحبتهای خود به هشت سال دولت احمدینژاد اشاره میکند که «تمام ظرفیتهای توسعه که در دهه ماقبل با بدبختی شکل گرفته بود بهطور کامل فرو پاشید». او توسعه را فرایند دولتمحور-نخبهگرا میداند که میخواهد موانع را کنار بگذارد و منابع را بسیج کند «اما در دولت احمدینژاد آنچه داشتیم فروپاشی تمام مؤلفههایی بود که امروز ما در یک مقوله ساده، اما مهم مثل «آب» در مخاطره هستیم. متوجه میشویم که با چه سازوکاری سروکار داریم که منافع گروهی را بر منافع عامه ترجیح میدهد. هیچ امکانی در اختیار نداریم که با این فاجعه تمدنی مقابله کنیم».
جداکردن تأمین اجتماعی از حق
«سازوکارهایی که تأمین اجتماعی را حق و شهروندان را صاحبحق میداند از الزامات توسعه است، اما تأمین اجتماعی از حق جدا میشود»؛ این ایده اصلی ابراهیم توفیق است. او میگوید «وقتی در دولت احمدینژاد این حق و سازوکارهای آن را کنار میگذاریم، آنوقت حق باقی نمیماند و تأمین آن مبنای وفاداری میگیرد. اینها موضوع توسعه را از موضوعیت میاندازد». او به سازوکارهایی دیگری اشاره میکند که منابع توسعه را هدر میدهد: «سازمان برنامه و بودجه به انتهای دهه 20 برمیگردد، اما در دولت احمدینژاد تمام این سازوکارها تخریب شد». سپس نتیجه میگیرد که به این معنا بحث توسعه نابهنگام است؛ توفیق نابهنگام را به معنای نیچهای آن بهکار میبرد، اما میگوید ناامید نیست و باید به برونرفتها فکر کرد.
نظام دانش ضددانش است
توفیق از منظر عالم اجتماعی صحبت میکند و اینبار میخواهد گزارش امر اجتماعی بدهد که در اینجا «ظاهرا» دانشی مدعی واقعیت هم وجود دارد. «جامعهشناسی توسعه دانش تجویزی است که براساس رویکرد منابع و موانع توصیه میکند که توسعه در یک کشور چگونه امکانپذیر میشود؛ یعنی جامعهشناسی متناسب با رویکرد و واقعیتهای جامعه، با منطق نرماتیو یا مهندسی توسعه، آن را ممکن میکند، اما این جامعهشناسی زمانی ممکن است که در کنار آن جامعهشناسی عمومیتر که وجه توصیفی-انتقادی-تحلیلی دارد داشته باشید». یعنی «اگر توسعه ضرورت تاریخی نیست و بستگی به تناسب قوا دارد، آنوقت به نوعی از دانش نیاز است که بدون قضاوت ارزشی بگوید تناسب قوا چیست؟ باید این زمین واقعیت نیروها و بسیج نیروها ممکن شود تا توسعه ممکن شود. باید گفتوگویی بین جامعهشناسی توصیفی، تحلیلی و انتقادی باشد تا جامعهشناسی که میخواهد برای مهندسی توسعه فکر کند راه را بشناسد»، اما توفیق تکرار میکند در نظام دانش ما چنین امکانی نیست؛ «در وضعیت امروز ما برخلاف اینکه دائم از توسعه حرف میزنیم در نظام دانش ما، مطلقا مدعی وجود جامعهشناسی توسعه نیستم. آنچه ما داریم تذکردادن به
توسعه است. تذکری که به اجبار به سمت رویکرد موانع توسعه میرود پیش از تحلیل از واقعیت و شدنهای صد سال گذشته. بلکه براساس مقولات ذاتگرایانه، طولانی، یا ژنتیک یا امتناع تفکر، به ژانر خلقیات ایرانی که ذاتگرایانه است اشاره میکند». جوهره بحثهای دکتر توفیق این است: «وقتی نظام علمی ما (علم اجتماعی و تاریخی) همان مفاهیم پیشین را دائم تکرار میکند و رسانههای روشنفکری ما همانها را در شکلی عامیانه به خورد همگان میدهند، آنگاه یک فاصله آسیبزا میان نظر و عمل به وجود میآید».
یک واقعیت، یک نوستالژی
توفیق از واقعیت دغدغه توسعه میگوید که هربار با تکرار یکی از موانع توسعه درباره آن صحبت میشود و این موانع ذاتگرایانه تلقی میشود. «از دل این تکرار، امکان تولید جامعهشناسی توسعه وجود ندارد». ولی او به یک دوره تاریخی هم اشاره دارد؛ دورهای بههمراه یک حس نوستالژیک؛ همان زمان که «مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی» فعال بود. این مؤسسه در سال ۱۳۳۷ با مدیریت احسان نراقی و به پیشنهاد او و با نظارت غلامحسین صدیقی آغاز به کار کرد. پیشنهاد تأسیس مؤسسه با الهام از مؤسسه مطالعات ملی جمعیتشناسی پاریس ارائه و با حمایت یحیی مهدوی و علیاکبر سیاسی، مواجه شد. احسان نراقی «تربیت کادری از جوانان مملکت و تجهیز آنان به مبانی علمی و تئوری و آشناکردنشان به روشهای تحقیق» را مهمترین انگیزه خود برای ایجاد این مؤسسه عنوان میکرد. توفیق میگوید: «ما در آنجا با پایهگذاری نوعی جامعهشناسی توصیفی توسعه که بهطور تئوریک وارد بحث توسعه شود روبهرو هستیم. در این مؤسسه مطالعات اجتماعی انجام میشد که تولید دانش و اطلاعات میکرد؛ اما پشت آن نگاه، سؤال و دغدغه توسعه حاکم بود». اما امروز نگاه به تحقیق و پژوهش به گفته توفیق نگاهی
«پیمانکارانه» است که مطلقا این مطالعاتی جدی نیستند. او رو به حاضران در نشست میگوید: «در این وضعیت آیا ما درباره تاریخ تناسب قوا که توسعه را ناممکن کرده، دانشی بهغیر از آنچه در زبان انگلیسی تولید شده داریم؟» او میگوید «ما موفق نشدیم نظام تولید دانشی را سازمان دهیم که بدون اینکه دائم بگوید تو بد فهمیدی، مطالعه توصیفی-تحلیلی انجام بدهد». او بحث امروز خود را تلنگری به نظام دانش میداند که اگر میلی برای توسعه است، در نظام تولید دانش بتوانیم عالمانه موانع توسعه را توضیح بدهیم. توفیق در بخش پایانی سخنان خود بار دیگر به «گزارش امر واقع» برمیگردد که اگر دانشی به آن وجود نداشته باشد، اینگونه نابسامان میشود. یعنی«عدهای با ذهن و نگاه مهندسی به حیات اجتماعی فاجعه آفریدهاند و اگر نگاه انتقادی وجود داشته، این نگاه مهندسی حداقل دستاوردی برای حیات داشته وگرنه هیچ چیزی نمیتواند چهره کریه این نگاه مهندسگونه به مسائل اجتماعی را به خود آنها نشان بدهد». پایانبخش نشست، پاسخ و پرسش دانشجویان و استادان تاریخ از دو مهمان نشست بود و تذکری که مبادا ما بار دیگر در دام نگاه ذاتگرایانه گرفتار بشویم و البته تلنگری به
استادان تاریخ؛ که منابع امروز برای تاریخ ایران کدام است؟ تاریخ اجتماعی 10 جلدی مرتضی راوندی یا آنچه ترجمه شده؟ شاید نظام تولید دانش در کنار جامعهشناسی توصیفی-تحلیلی، نگاهی هم به منابع تاریخ داشته باشد.
لیلا ابراهیمیان: «... آیا آفتاب قبل از رسیدن به ما، به شما میتابد و تأثیرات مفیدش در سر ما کمتر از شماست؟ یا خدایی که مراحمش بر جمیع ذرات عالم یکسان است خواسته شما را بر ما برتری دهد؟ گمان نمیکنم. اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بکنم که ایرانیان را هشیار نمایم». این بخشی از درددلهای عباسمیرزا، ولیعهد فتحعلیشاه به فرستاده فرانسوی است. اعتراضی تاریخی، آمیخته با دغدغه توسعه که بار دیگر محور پرسشی درباره اینکه دلایل توسعهنیافتگی ما کدام است؛ قرار گرفت. پرسش محوری در ذهن و ضمیر دغدغهمندان ایرانی که بار دیگر ظهر روز سهشنبه در سومین نشست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی مطرح شد و اینبار دو نفر از استادان جامعهشناس به این پرسشها پاسخ دادند: «محمدامین قانعیراد»، رئیس انجمن جامعهشناسی ایران و «ابراهیم توفیق»، استاد سابق دانشگاه علامه طباطبایی، فارغالتحصیل جامعهشناسی در آلمان و نویسنده کتابهایی چون «مدرنیسم و
شبه پاتریمونیالیسم»، «علوم اجتماعی در ایران و مطالعات پسااستعماری». جوابهایی که بهنوبه خود پرسشهای نوینی را مطرح کرد و به نشستی دوساعته در این دانشکده انجامید که بهصورت سلسلهنشستهای میانرشتهای توسط «انجمن علمی گروه تاریخ» این دانشگاه برگزار میشود. آنچه در ادامه میخوانید، روایتی از سومین نشست برگزارشده است.
چالش توسعه امر تاریخی است
اولین سخنران مراسم، محمدامین قانعیراد است که در میان دهها دانشجو و چند استاد تاریخ و جامعهشناس دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سخنان خود را شروع میکند با خوشبینی از برگزاری نشستهای میانرشتهای برای مسئله مهم توسعه. توسعه ممکن نخواهد بود مگر اینکه در بررسی آن سیاست، اجتماع، فرهنگ، اقتصاد و عوامل جامعهشناختی، ارزیابی و تحلیل شود و جامعهشناسی هم ترکیبی از نگاه همه این عوامل است و توسعه با لایههای پیچیده موردبررسی قرار میگیرد. او با این مقدمه، چالش توسعه را به دو معنا، یک امر تاریخی میداند. «اول اینکه چالش توسعه در مقیاس جهانی و ایرانی، ریشه در گذشته دارد و نمیشود تاریخ شروع این چالش را از زمان معین مثلا سال 1394 اعلام کرد». قانعیراد، در مقیاس جهانی چالش توسعه را با شروع قرن 19 اروپا بررسی میکند که پیامدهای متعددی برای جامعه داشته ولی اینکه آنها توانستهاند این چالش را پشت سر بگذارند یا نه، امری دیگر است. اما در مقیاس ایرانی، چالش توسعه با مشروطه آغاز میشود.
دموکراتیزاسیون جبر تاریخی است
«در انقلاب مشروطه چه گذشت؟» پرسشی دیگر است که قانعیراد محور اصلی بحث خود قرار میدهد. او این سؤال را با تحلیل «الکسی دوتوکویل» تاریخدان، جامعهشناس و از مهمترین متفکران قرن نوزدهم فرانسه پاسخ میدهد: «از قرن 12 تاکنون بیش از 600 سال است که ما روندی را در جامعه اروپا شاهد هستیم، به نام روند دموکراتیزهشدن جامعه. تمام تلاشهایی که در جهت محدودکردن این روند صورت میگیرد و قوانینی بر ضد این روند تصویب شده، همه درنهایت، به نفع توسعه دموکراتیزاسیون درآمده است». گویا روند دموکراتیزهشدن جامعه، جبر تاریخی است که با وجود میل باطنی انسان اتفاق میافتد. دموکراسی محصول ساختارهاست و انقلاب 1789 فرانسه هم محصول این جبر تاریخی است که از قرون وسطی ادامه داشت.
جبرگرایی داخل پرانتز!
قانعیراد وقتی به چالش دیگر توسعه اشاره میکند آن را امری «اقتضایی- تاریخی» میخواند که مبتنی بر جبر تاریخی نیست. «توسعه امری تاریخی است که وابسته به تلاش نیروهای اجتماعی، فضای مقدورات تاریخی، تعامل انسانی و عوامل ساختاری که ریشه در فرهنگ و تاریخ دارد، است و برای برساخت توسعه لازم است. برای همین نگاه ذاتگرایانه را در داخل پرانتز گذاشته و آن را کنار میگذاریم که توسعه را به دلیل موانع ناممکن میداند».
عدهای از امتناع از تفکر میگویند
«وقتی از توسعه حرف میزنیم کسانی چون دکتر سیدجواد طباطبایی، دکتر آرامشدوستدار، دکتر سریعالقلم و دیگران اعتقاد دارند تفکر در جامعه ایرانی ممکن نیست و بدون تفکر، توسعه ناممکن است؛ یعنی ما با تصلب ذخایر فرهنگی مواجه هستیم. بنابراین گذار از سنت به مدرنیته، ناممکن است. اینها معتقدند که فرهنگ ایرانی و جامعه ایرانی دارای ویژگیهای غیرتوسعهطلبانه است. این همان نگرش شرقشناسانه است که توسعه را برای ما به امر ممتنع و غیرممکن تبدیل میکند». این بخشی از انتقاد قانعیراد به اندیشههای ذاتگرایانه است که او در بخش دیگر سخنرانی از ایده مرکزی خود میگوید.
رویکرد منابع نه موانع
«ما باید به منابع توجه کنیم، یعنی هر چیزی که میتواند برای ما مانع توسعه شود، چهبسا میتواند منابع توسعه باشد. در فرهنگ ما قواعدی وجود دارد که چرخه بازتولید فرهنگی را ایجاد کرده و باید از کنشها و تفسیرهای انسانی و تحتتأثیر عوامل ساختی از بازتولید فرهنگی (تداوم قواعد پیشین) به تولید فرهنگی (ترسیم قاعده جدید) برسیم تا بر مبنای آن کار را ادامه دهیم. بر این مبنا، قواعد و ارزشها، در چارچوبهای ذهنی خودشان کار نمیکنند بلکه به کار گرفته میشوند. یعنی علم اجتماعی عرصه فیزیک نیست و هر قاعده را انسانها بهکار میگیرند. حتی اگر سنت را، طبق سنت سلف هم به کار گیرند یک عنصر تصمیم فردی و تصمیم جمعی در آن تأثیرگذار است». در ادامه قانعیراد میگوید «برای همین دیدگاه اسلام مخالف توسعه است را نمیپذیریم». او در بخش پاسخ و پرسش بار دیگر به این ایده اول خود بازمیگردد و با تأکید میگوید: «من روی سخنم با شما مورخهاست؛ یعنی ذاتا با زبالهدان تاریخ مشکل دارم و بیشتر به بازیافت میاندیشم». در میراث فرهنگی این ظرفیت وجود دارد که شما سنت را جور دیگر تفسیر کنید یا همان تفسیری را داشته باشید که آبا و اجداد داشتند؛ یعنی در
رابطه سنت و مدرنیته باید گفت کدام اسلام و در کجا؟ آدمهای مختلف قواعد را بهکار میگیرد.
نقدی به کاتوزیان
قانعیراد در ادامه سخنرانی خود نقدی به آرا و اندیشههای دکتر همایون کاتوزیان دارد که «چرخه شورش و استبداد» را در مورد ایران مطرح میکند که چگونه در یک مقطع شورش اتفاق میافتد و جامعه تبدیل به مقاومت در برابر قدرت میشود. بعد از شعار آزادی- آزادی- آزادی جامعه دوباره بازمیگردد به نظام استبداد و بازتولید استبداد. گویا از چرخه شورش- استبداد رهایی نداریم. اگرچه او هم در مقاله دیگر که به دوم خرداد 76 اشاره دارد که گویا عواملی به نحوی میخواهند این چرخه را بشکانند. بنابراین به این معنا، توسعه به نیروهای اجتماعی بستگی دارد که در میدان تاریخ عمل میکنند؛ البته نباید از عوامل تاریخی غفلت کرد. یعنی بهطور پارادوکسیکال در فضای تاریخ و مقدورات تاریخ کار میکنیم نه در یک فضای معین. به قول مارکس «انسانها میتوانند تاریخ را تغییر دهند؛ درشرایطی که تاریخ بر آنها تعین میکند».
چالش توسعه و مشروطه
قانعیراد میگوید ما از زمان مشروطه تا امروز با بحرانی مواجه هستیم که حل نشده و این بحران دموکراسی است؛ یعنی تغییر مناسبات اجتماعی و مناسبات سیاسی، بهگونهای که آدمها احساس میکنند خود را با دیگری مقایسه کنند. با تغییر ذهنیت آدمها عدالت مطرح شد. قانعیراد تأکید دارد «این یک پدیده متأخر است و قبلا امکان مقایسه خود با دیگری در چارچوب تقدیرگرایانه ممکن نبود. نظم اجتماعی و مناسبات بین اجتماعی قبلا طوری تلقی میشد که گریزناپذیر است؛ اما امروز این عناوین معنا ندارد و عدالتطلبی پدیده مدرن است که امروز جزء بحرانها است؛ اما این بهمعنای نفی عدالتخواهی نیست. در 110 سال اخیر نگرش تقدیرگرایانه عوض میشود و مذهبیها هم تحلیل سیاسی- اجتماعی میکنند یا نقد کنشگرهای سیاسی و اجتماعی». او میگوید: «اما این ذهنیت اخیر هم چون ذهنیت ذاتگرایانه قبلی دارای ایراد است. اینکه همهچیز توسط انسان تغییر میکند؛ این یک بینش تاریخی- جامعهشناسی منحرفشده و بدون چارچوب است».
لویاتان- قرارداد اجتماعی
قانعیراد برای حل بحران ناشی از عدالتخواهی که از بحرانهای معاصر است و قدرت را افقی تعریف میکند و مناسبات اجتماعی را برهم میزند به دو راهحل غرب اشاره میکند: «راهحل اول را توماس هابز مطرح میکند؛ یعنی «لویاتان»، وجود قدرت سیاسی مقتدر تا به جامعه نظم و نسق ببخشد. فقط قدرت است که گرایش «انسان گرگ انسان است»را تعدیل میکند و دولت بهمثابه اژدها میتواند نظم را برقرار کند. راهحل دوم را ژانژاک روسو مطرح میکند با «قرارداد اجتماعی». آدمها با هم قرارداد اجتماعی ببندند و مسائل خود را مبتنی بر عقلانیت حل کنند». اما قانعیراد معتقد است که «هیچکدام از این راهحلها پاسخگوی مسائل زمانه و نظم اجتماعی نبوده است». او سپس به مشروطه برمیگردد که این تغییر اجتماعی جامعه را بهسمتی برد که بار دیگر مردم احساس کردند به نظم رضاشاهی نیاز دارند. این تفکر در جامعه گسترده بود؛ یعنی رضاشاه لویاتان جامعه بود؛ اما شکست خورد.
از هرجومرج تا دموکراسی
او میپرسد: «فرایندهای هرجومرج با دموکراسی پیوندهایی دارد. اما چگونه میتوان این دوتا را از هم جدا کرد و جامعه دموکراتیک بدون هرجومرج داشت؟» سپس خود در پاسخ میگوید «موقعی که ما بتوانیم بحران دموکراسی را در جامعه حل کنیم».
انفجار مطالبات اجتماعی
اگر موج عدالتخواهی به معنای مدرن از مشروطه شروع شده، بازگشت این موج در انقلاب اسلامی بود و بار دیگر شعار عدالت در تاریخ ایران تکرار شد که برای خود پیامدهایی داشت. قانعیراد، مهمترین پیامد را «ورود تودهها به عرصه سیاست میداند که هم در انقلاب مشروطه و هم در انقلاب اسلامی اتفاق افتاد و انفجار مطالبات رخ داد. همه خواهان و طالب میشوند. طوریکه الان هم در جامعه انفجار مطالبه داریم. منزلتها پایدار نیستند و عطش منزلت همه عرصهها را گرفته. دانشجوی ترم یک میخواهد دکتر شود و گروهبان در آرزوی سرداربودن و طلبه در طلب درجه آیتاللهالعظمایی است».
بازگشت عدالتخواهی در شعار هزاره سوم
«موج سوم عدالتخواهی بار دیگر بازتولید میشود و جامعه را دچار بحران دیگری میکند؛ موجی که در سال 1384 رخ داد». او تأکید میکند: «این بحران ناشی از بحران دموکراسیخواهی است؛ یعنی با سربرآوردن بحران دوباره دموکراسی، شعار عدالتخواهی مطرح شد. تا اینکه با دولت یازدهم به چرخه توسعه بازگشتیم». این هم طرح موضوع است و هم نقدی بر بحران حاکم بر جامعه یا مقدمهای برای موانع توسعه. «اما اینکه چگونه در موج عدالت و توسعه میتوانیم جلو برویم؟» پرسشی دیگر است که قانعیراد مطرح میکند و منتظر پاسخ آن نمیماند؛ پاسخی که خود نیاز به بررسی جدیتر دارد.
توسعه بحث نابهنگام است!
سخنران دوم نشست، ابراهیم توفیق است؛ جامعهشناسی با تفکر انتقادی که به روشنفکران اجتماعی شباهت دارد تا کنشگران سیاسی. او صریح میگوید و گزنده و گاه تلخ. توفیق مانند قانعیراد به مسئله توسعه و موانع آن به معنای ذاتگرایانه نگاه نمیکند؛ اما توسعه را سخت میداند نه ناممکن. اما طرح این بحث را «نابهنگام» میداند و پاسخ خود را از دو منظر، از منظر شهروندی با عقل سلیم و بار دیگر از نگاه عالم علوم اجتماعی و نظام دانش پاسخ میدهد: «خیلی وقت است که مقوله توسعه، مقولهای جدی در ذهن نیست و در واقعیت هم با چیزی روبهرو هستیم که با سازوکار اجتماعی هماهنگ نیست. نه اینکه جامعه ضدتوسعه باشد بلکه میل به توسعه در آن وجود ندارد. نه مقوله و میل توسعه در جامعه هست نه میل و اراده به توسعه. «توفیق درباره این مسئله تأکید میکند «هرجا که میل به توسعه میخواهد به اراده تبدیل شود با ضدتوسعههای خیلی قوی روبهرو میشود که این میل را ناممکن میکند». او از مفهوم توسعه نمیگوید بلکه میگوید به ذهن خود و استاندارهای تعریفشده توجه کنید. سپس به سازوکارهای دولتی اشاره میکند که هرگونه توسعه را ناممکن میکند».
تخریب ظرفیت توسعه
توفیق، کمتر از سیاست میگوید و بیشتر دغدغه علم دارد. او در بخشی از صحبتهای خود به هشت سال دولت احمدینژاد اشاره میکند که «تمام ظرفیتهای توسعه که در دهه ماقبل با بدبختی شکل گرفته بود بهطور کامل فرو پاشید». او توسعه را فرایند دولتمحور-نخبهگرا میداند که میخواهد موانع را کنار بگذارد و منابع را بسیج کند «اما در دولت احمدینژاد آنچه داشتیم فروپاشی تمام مؤلفههایی بود که امروز ما در یک مقوله ساده، اما مهم مثل «آب» در مخاطره هستیم. متوجه میشویم که با چه سازوکاری سروکار داریم که منافع گروهی را بر منافع عامه ترجیح میدهد. هیچ امکانی در اختیار نداریم که با این فاجعه تمدنی مقابله کنیم».
جداکردن تأمین اجتماعی از حق
«سازوکارهایی که تأمین اجتماعی را حق و شهروندان را صاحبحق میداند از الزامات توسعه است، اما تأمین اجتماعی از حق جدا میشود»؛ این ایده اصلی ابراهیم توفیق است. او میگوید «وقتی در دولت احمدینژاد این حق و سازوکارهای آن را کنار میگذاریم، آنوقت حق باقی نمیماند و تأمین آن مبنای وفاداری میگیرد. اینها موضوع توسعه را از موضوعیت میاندازد». او به سازوکارهایی دیگری اشاره میکند که منابع توسعه را هدر میدهد: «سازمان برنامه و بودجه به انتهای دهه 20 برمیگردد، اما در دولت احمدینژاد تمام این سازوکارها تخریب شد». سپس نتیجه میگیرد که به این معنا بحث توسعه نابهنگام است؛ توفیق نابهنگام را به معنای نیچهای آن بهکار میبرد، اما میگوید ناامید نیست و باید به برونرفتها فکر کرد.
نظام دانش ضددانش است
توفیق از منظر عالم اجتماعی صحبت میکند و اینبار میخواهد گزارش امر اجتماعی بدهد که در اینجا «ظاهرا» دانشی مدعی واقعیت هم وجود دارد. «جامعهشناسی توسعه دانش تجویزی است که براساس رویکرد منابع و موانع توصیه میکند که توسعه در یک کشور چگونه امکانپذیر میشود؛ یعنی جامعهشناسی متناسب با رویکرد و واقعیتهای جامعه، با منطق نرماتیو یا مهندسی توسعه، آن را ممکن میکند، اما این جامعهشناسی زمانی ممکن است که در کنار آن جامعهشناسی عمومیتر که وجه توصیفی-انتقادی-تحلیلی دارد داشته باشید». یعنی «اگر توسعه ضرورت تاریخی نیست و بستگی به تناسب قوا دارد، آنوقت به نوعی از دانش نیاز است که بدون قضاوت ارزشی بگوید تناسب قوا چیست؟ باید این زمین واقعیت نیروها و بسیج نیروها ممکن شود تا توسعه ممکن شود. باید گفتوگویی بین جامعهشناسی توصیفی، تحلیلی و انتقادی باشد تا جامعهشناسی که میخواهد برای مهندسی توسعه فکر کند راه را بشناسد»، اما توفیق تکرار میکند در نظام دانش ما چنین امکانی نیست؛ «در وضعیت امروز ما برخلاف اینکه دائم از توسعه حرف میزنیم در نظام دانش ما، مطلقا مدعی وجود جامعهشناسی توسعه نیستم. آنچه ما داریم تذکردادن به
توسعه است. تذکری که به اجبار به سمت رویکرد موانع توسعه میرود پیش از تحلیل از واقعیت و شدنهای صد سال گذشته. بلکه براساس مقولات ذاتگرایانه، طولانی، یا ژنتیک یا امتناع تفکر، به ژانر خلقیات ایرانی که ذاتگرایانه است اشاره میکند». جوهره بحثهای دکتر توفیق این است: «وقتی نظام علمی ما (علم اجتماعی و تاریخی) همان مفاهیم پیشین را دائم تکرار میکند و رسانههای روشنفکری ما همانها را در شکلی عامیانه به خورد همگان میدهند، آنگاه یک فاصله آسیبزا میان نظر و عمل به وجود میآید».
یک واقعیت، یک نوستالژی
توفیق از واقعیت دغدغه توسعه میگوید که هربار با تکرار یکی از موانع توسعه درباره آن صحبت میشود و این موانع ذاتگرایانه تلقی میشود. «از دل این تکرار، امکان تولید جامعهشناسی توسعه وجود ندارد». ولی او به یک دوره تاریخی هم اشاره دارد؛ دورهای بههمراه یک حس نوستالژیک؛ همان زمان که «مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی» فعال بود. این مؤسسه در سال ۱۳۳۷ با مدیریت احسان نراقی و به پیشنهاد او و با نظارت غلامحسین صدیقی آغاز به کار کرد. پیشنهاد تأسیس مؤسسه با الهام از مؤسسه مطالعات ملی جمعیتشناسی پاریس ارائه و با حمایت یحیی مهدوی و علیاکبر سیاسی، مواجه شد. احسان نراقی «تربیت کادری از جوانان مملکت و تجهیز آنان به مبانی علمی و تئوری و آشناکردنشان به روشهای تحقیق» را مهمترین انگیزه خود برای ایجاد این مؤسسه عنوان میکرد. توفیق میگوید: «ما در آنجا با پایهگذاری نوعی جامعهشناسی توصیفی توسعه که بهطور تئوریک وارد بحث توسعه شود روبهرو هستیم. در این مؤسسه مطالعات اجتماعی انجام میشد که تولید دانش و اطلاعات میکرد؛ اما پشت آن نگاه، سؤال و دغدغه توسعه حاکم بود». اما امروز نگاه به تحقیق و پژوهش به گفته توفیق نگاهی
«پیمانکارانه» است که مطلقا این مطالعاتی جدی نیستند. او رو به حاضران در نشست میگوید: «در این وضعیت آیا ما درباره تاریخ تناسب قوا که توسعه را ناممکن کرده، دانشی بهغیر از آنچه در زبان انگلیسی تولید شده داریم؟» او میگوید «ما موفق نشدیم نظام تولید دانشی را سازمان دهیم که بدون اینکه دائم بگوید تو بد فهمیدی، مطالعه توصیفی-تحلیلی انجام بدهد». او بحث امروز خود را تلنگری به نظام دانش میداند که اگر میلی برای توسعه است، در نظام تولید دانش بتوانیم عالمانه موانع توسعه را توضیح بدهیم. توفیق در بخش پایانی سخنان خود بار دیگر به «گزارش امر واقع» برمیگردد که اگر دانشی به آن وجود نداشته باشد، اینگونه نابسامان میشود. یعنی«عدهای با ذهن و نگاه مهندسی به حیات اجتماعی فاجعه آفریدهاند و اگر نگاه انتقادی وجود داشته، این نگاه مهندسی حداقل دستاوردی برای حیات داشته وگرنه هیچ چیزی نمیتواند چهره کریه این نگاه مهندسگونه به مسائل اجتماعی را به خود آنها نشان بدهد». پایانبخش نشست، پاسخ و پرسش دانشجویان و استادان تاریخ از دو مهمان نشست بود و تذکری که مبادا ما بار دیگر در دام نگاه ذاتگرایانه گرفتار بشویم و البته تلنگری به
استادان تاریخ؛ که منابع امروز برای تاریخ ایران کدام است؟ تاریخ اجتماعی 10 جلدی مرتضی راوندی یا آنچه ترجمه شده؟ شاید نظام تولید دانش در کنار جامعهشناسی توصیفی-تحلیلی، نگاهی هم به منابع تاریخ داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.