گزارش یک شهر
نادر شهریوری (صدقی)
«... درخششاش خیرهکننده است.»1 گوگول در تعریف پترزبورگ، آن را شهری میداند که درخششاش خیرهکننده است تا به آن حد که نمیشود پا به آنجا گذاشت و شیفتهاش نشد. با خواندن توصیفهای گوگول از پترزبورگ گویی خواننده شهر خودش را از پس تعریفهای گوگول باز میشناسد. شهر جایی است که بورژوازی خود را در آن پدیدار میکند. بعد از آن نوع خاصی از روابط اجتماعی و گونهای موسیقی به مثابه زبان تازه در شهر پدید میآید که ماهیتا با گذشته تفاوت دارد. در این رابطه شهر قادر است فضای مناسبی در خلق ژانری ادبی فراهم آورد. قهرمانان این ژانر جملگی انسانهایی دورمانده از بهشتاند. با ورود بورژوازی شهر شیطانیتر میشود و شیاطین اینبار در کوچهخیابانهای بزرگ شهر تردد میکنند تا با انسانهای از بهشتراندهشده در هیات فاوست* وارد گفتوگو و معامله شوند. پیشنهادات شیاطین البته مطلوب خاص و عام است: پول، لذت، قدرت، شهرت و افتخار. شیاطین در ازای این سرویس تنها روح مشتری خود را طلب میکنند. تهران مخوف، نوشته مرتضی مشفقکاظمی جزو اولین رمانهای اجتماعی است که شهر را محور اتفاقات خود قرار داده است. در این رمان برای نخستین بار شهر تهران بهعنوان
پایتخت وارد ادبیات میشود. ماجرای داستان تماما بعد از انقلاب مشروطه رخ میدهد و داستان حکایت زندگی دو خویشاوند به نامهای فرخ و مهین است که عاشق و دلداده یکدیگرند. فرخ پسر یکی از درباریان قاجار است که ثروت خانوادگیاش را از دستداده و دیگر موقعیتی ندارد و مهین فرزند مردی است که میخواهد به هر وسیله ممکن به شهرت و مقام برسد و در این راه هیچ ابایی ندارد که دختر خود را وسیله «نردبام نیل به مقامات عالیه»2 قرار دهد. پدر مهین که مدتهاست روح خود را به شیطان داده، درصدد است دخترش را به سیاوشمیرزا از شاهزادگان بانفوذ قاجار به همسری بدهد تا نردبام ارتقای او در جامعه شود. سیاوشمیرزا که جوانی لاابالی است، نیز همین خیال را درسردارد، او ازدواج با مهین را صرفا راهی جهت تامین هزینههای خود تلقی میکند. با اینهمه مهین که عنصر نیک داستان است، تسلیم نمیشود و به دستور پدر در خانهای دوردست زندانی میشود تا سرانجام «فرخ، مهین را در راه تهران - قم میرباید و به شمیران میبرد. اما صبح روز بعد ف. سلطنه (پدر مهین) با ژاندارمها سراغ او میآیند و مهین را میبرند. بقیه رمان به تلاشهای فرخ برای آگاهییافتن از سرنوشت مهین و نجات
نوکرش از زندان میگذرد. ف.سلطنه وقتی میفهمد مهین آبستن شده، فرخ را روانه تبعیدگاه میکند. مهین سرزا میرود.»3 بخشهای زیادی از این رمان، گذشته از سیر اصلی آن که حول سرنوشت فرخ و مهین میگذرد، به توصیف لاابالیگریهای سیاوشمیرزا و عیاشیهای او میپردازد و ضمنا از ماجراهایی حکایت میکند که زندگی عادی افراد در جامعه قربانی اعمال نفوذ و قدرتطلبی آدمهایی میشود که از هیچ کاری رویگردان نیستند.
رمان تهران مخوف اولین رمانی است که حساب خود را از هر متنی که صرفا جنبه نصیحت و اندرز داشته باشد، جدا میکند و بهخود جنبهای انتقادی میدهد. این جنبه انتقادی برآمده از پیامدهای عظیم بعد از انقلاب است. اساسا نثر داستان ایرانی در آستانه مشروطیت هم خصلتی اجتماعی و هم انتقادی پیدا میکند، زیرا شهرها گسترش پیدا میکنند و با گسترش آنها تباهی و فساد ابعاد گستردهتری مییابد و بههمان میزان جامعه نیز در معرض انتقاد قرار میگیرد؛ این انتقاد در ادبیات انعکاس مییابد. در رمان تهران مخوف «مرگ» مهین فیالواقع ریشهای اجتماعی دارد و این اولین بار در ادبیات ایران است که «مرگ» جنبهای اجتماعی پیدا میکند و بهطور مشخص «شهر» باعث مرگ یک زن**، معرفی میشود. بدینسان رمان تهران مخوف از این نظر که به پدیدهها از جنبهایاجتماعی مینگرد، آغازگر موج جدیدی در داستاننویسی ایران معاصر است. جالب آنکه تبهکاری اجتماع در رمان دیگری که تنها چند سال بعد از تهران مخوف به نگارش درآمده، نیز دیده میشود. رمان «زیبا» اثر محمد حجازی ماجرای زندگی حسین، آدمی روستایی است که زندگی سنتی خود را رها میکند و به تهران رویمیآورد. او در آنجا بههر زدوبندی دست میزند تا خود را بالا بکشد. در این میانه دختری به نام زیبا همکار و همدست او میشود. در شهر، حسین با جوّی روبهرو میشود، که طی آن هرکسی باید تنها به خود فکر کند و گلیم خود را بیرون بکشد. حسین در این راه از هیچ اقدامی فروگذار نمیکند. در دسیسهها وارد میشود، رشوه میدهد و رشوه میگیرد و... همه چیز را زیرپا میگذارد. محمد حجازی در رمان «زیبا» همچون تهران مخوف تمامی انتقاد را متوجه شهر و مناسبات آن میکند که طی آن چگونه آدمی روستایی به نام حسین در شهر نابود شده و از بین میرود. به نظر میرسد جوّ غالب در ادبیات آن سالها لبه انتقاد را به شهر و مناسبات شیطانی شهر تمرکز داده و فرد را جدا از آن مناسبات درنظر میگیرد. فرد جداشده از مناسبات به عنصر نیک داستان بدل میشود. مقصود از عنصر نیک، شخصیتهايی بری از آلودگیهای جامعه هستند. در تهران مخوف با دو شخصیت اصلی داستان - فرخ و مهین- آشنا میشویم که گویی از هرگونه آلودگی اجتماعی که درآن زندگی میکنند، بری هستند. بههمیندلیل درگیری آنها با جامعه رنگ فردی بهخود میگیرد و رمان در این دوره، ازجمله تهران مخوف تنها به انعکاس تصویر فردی از مسایل اجتماعی میپردازد. گوگول هم همچون نویسنده تهران مخوف- منتها سالها قبل از تهران مخوف- شهر را و بهخصوص خیابانها و بلوارهای آن را نماد يكهتازي شیاطین درنظر میگیرد. او بلوار نوسکی را نماد شیطانی شهر پترزبورگ درنظرمیگیرد. «بلوار نوسکی همیشه دروغ میگوید، اما بدتر از همه زمانی است که پیکر شب همچون فرشی برآن گسترده میشود و دیوارهای زرد و سپید خانهها را مشخص و بارز میکند، زمانی که شهر به تمامی درخشان و پرغوغا میشود؛ کالسکههای بیشمار از خیابان سرازیر میشوند و کالسکهچیها فریاد میزنند و اسبها را هی میکنند و زمانیکه شیطان بهدست خود چراغها را روشن میکند تا همه چیز را در پرتو نوری غیرواقعی به نمایش گذارد»4 گوگول زیبایی زایدالوصف سویههای دوگانه شهر را در قطعه فوق به نمایش درمیآورد. «نویسنده درست در حین نفی عشق خود به بلوار نوسکی، این عشق را تجسم میبخشد، حتی زمانی که خیابان را به سبب جاذبههای کاذبش محکوم میکند، آن را به جذابترین وجهی توصیف میکند... هرقدر که گوینده شهر را با شدتوحدت بیشتری محکوم میکند، تصویر آن را با درخشش و شفافیت بیشتری ترسیم کرده و بدان جذابیت بیشتری میبخشد»5 با این همه گوگول پس از آن که قهرمان داستانش قربانی بلوار نوسکی شده و رویاهایش نابود میشود به یکباره دچار شوک میشود و دائما این مضمون را پی میگیرد که «آه به نوسکی اعتماد نکنید... همهاش یک رویاست». رویابودن نوسکی و اساسا شهر بهدلیل تحققنیافتن وعدههای شیاطین است. از نظر گوگول شیاطین با بهتسخیردرآوردن روح شهروندان آنان را فیالواقع آلت دست خود میکنند. اگرچه «شهر» مضمون داستانهای گوگول و تهران مخوف است و هردو جذابیتهای آن را به نمایش درمیآورند، با این حال تفاوتی اساسی میان شخصیتهای شهری وجود دارد. منظور آن است که شخصیتهای گوگول افرادی نه بری از آلودگیهای جامعه، بلکه فرآورده آن هستند، به بیانی دیگر آنان واجد سویههای دوگانهای هستند که مناسبات اجتماعی ایجاب میکند؛ به بیانی سادهتر آنان برخلاف شخصیتهای تهران مخوف آدمهایی صرفا نیک یا بد نیستند. در همان عابرین بلوار نوسکی، پیسکارف چهرهای بسیارپیچیده و «ستوان پیروگوف یک مخلوق ادبی کمیک فوقالعاده است، نمادی از تکبر و خودخواهی خام - جنسی، طبقاتی، ملی - که نام او در زبان روسی مترادف با این خصایص شده است.»6
«نیک باقی ماندن»، آنهم بهصورتی فردی هدف غایی فرخ، در رمان تهران مخوف میشود. فرخ با وجود تجربههای زیاد، آنهم در ایران پرتحول آنموقع میخواهد همچنان نیک باقی بماند و از اجتماع بهزعم او هولناک آن موقع تاثیر نپذیرد. آیا این کار ممکن است؟ تصور فرخ از نیک بودن، انزوا گزیدن و سردرپیخانوادهداشتن است. بههمیندلیل هم او بعد از سقوط کابینه سیدضیا، با عفت یکی از زنان این رمان ازدواج میکند و آنگاه تصمیم میگیرد تنها به تربیت بازمانده مهین، یعنی فرزندش مشغول شود و چشم به آینده او بدوزد. جالب آن است که همین تصور از نیکماندن را حسین در رمان «زیبا» پیمیگیرد. او نیز بعد از آنهمه ماجراجویی و بالاوپایینرفتن خسته و درمانده به روستای خود بازمیگردد تا به همان زندگی ساده روستایی خود قناعت کند. انزواگزیدن راهحل فرخ و حسین برای دور ماندن از شهر اغواگر و مرموز است. شخصیتهای گوگول اگرچه شهریتر، مدرنتر و واقعیتر هستند و خود نیز واجد سرشتی دوگانه مرموز و اغواگرند اما گوگول نیز در نهایت راه انزوا را در پیش میگیرد. «گوگول در آخرین سطر داستان، نور مرموز اما اغواگر خیابان را به شیطان نسبت میدهد، ... او میکوشد تا با پشت کردن به این نور شیطان را طرد کند.»7 به تهران مخوف بازگردیم این رمان درست زمانی نوشته شد که شهر تهران رسما صاحب شهردار شده و در مسیری برگشتناپذیر قرارگرفته است. بهبیانی دیگر شهر با وجود سویههای اغواگر و شیطانیاش فیالواقع نتیجه انقلاب بزرگ و بیبازگشت تاریخ است. در این انقلاب جهان همچون مونادهای لایب نیتزی شهر شده و شهر همچون جهان شده است. با این همه آیا بهراستی میتوان به شهر اعتماد کرد؟ یعنی خود را در مسیر دنیایی مملو از معما و تناقض آن قرار داد؟ پاسخ «تهران مخوف» البته روشن است: آه! هرگز به شهر اعتماد نکنید!
پینوشتها:
1 و 4- خاطرات یک دیوانه گوگول، خشایار دیهیمی 2- تهران مخوف، مرتضی مشفق کاظمی 3- صدسال داستاننویسی حسن میرعابدینی- 4 و 5 و 6 و 7- تجربه مدرنیته مارشال پرمن، مراد فرهادپور
* فاوست از چهرهها یا درستتر از قهرمانان فرهنگی است که دستمایه روایتهای گوناگونی قرار گرفته. در میان این روایتها فاوست گوته ویژگی منحصر بهفردی دارد. در روایت گوته شیطانی به نام مفیستوفلس با فاوست وارد گفتوگو میشود تا روح فاوست را در قبال برآورده کردن خواستههایش بخرد. ** دختری روستایی بهوسیله جوانی شهری اغوا میشود. این موضوع مضمون شعری میشود که میرزاده عشقی آن را در منظومه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» سروده است. این شعر در همان حالوهوایی سروده شده که رمان تهران مخوف به نثر درآمده است.
رمان تهران مخوف اولین رمانی است که حساب خود را از هر متنی که صرفا جنبه نصیحت و اندرز داشته باشد، جدا میکند و بهخود جنبهای انتقادی میدهد. این جنبه انتقادی برآمده از پیامدهای عظیم بعد از انقلاب است. اساسا نثر داستان ایرانی در آستانه مشروطیت هم خصلتی اجتماعی و هم انتقادی پیدا میکند، زیرا شهرها گسترش پیدا میکنند و با گسترش آنها تباهی و فساد ابعاد گستردهتری مییابد و بههمان میزان جامعه نیز در معرض انتقاد قرار میگیرد؛ این انتقاد در ادبیات انعکاس مییابد. در رمان تهران مخوف «مرگ» مهین فیالواقع ریشهای اجتماعی دارد و این اولین بار در ادبیات ایران است که «مرگ» جنبهای اجتماعی پیدا میکند و بهطور مشخص «شهر» باعث مرگ یک زن**، معرفی میشود. بدینسان رمان تهران مخوف از این نظر که به پدیدهها از جنبهایاجتماعی مینگرد، آغازگر موج جدیدی در داستاننویسی ایران معاصر است. جالب آنکه تبهکاری اجتماع در رمان دیگری که تنها چند سال بعد از تهران مخوف به نگارش درآمده، نیز دیده میشود. رمان «زیبا» اثر محمد حجازی ماجرای زندگی حسین، آدمی روستایی است که زندگی سنتی خود را رها میکند و به تهران رویمیآورد. او در آنجا بههر زدوبندی دست میزند تا خود را بالا بکشد. در این میانه دختری به نام زیبا همکار و همدست او میشود. در شهر، حسین با جوّی روبهرو میشود، که طی آن هرکسی باید تنها به خود فکر کند و گلیم خود را بیرون بکشد. حسین در این راه از هیچ اقدامی فروگذار نمیکند. در دسیسهها وارد میشود، رشوه میدهد و رشوه میگیرد و... همه چیز را زیرپا میگذارد. محمد حجازی در رمان «زیبا» همچون تهران مخوف تمامی انتقاد را متوجه شهر و مناسبات آن میکند که طی آن چگونه آدمی روستایی به نام حسین در شهر نابود شده و از بین میرود. به نظر میرسد جوّ غالب در ادبیات آن سالها لبه انتقاد را به شهر و مناسبات شیطانی شهر تمرکز داده و فرد را جدا از آن مناسبات درنظر میگیرد. فرد جداشده از مناسبات به عنصر نیک داستان بدل میشود. مقصود از عنصر نیک، شخصیتهايی بری از آلودگیهای جامعه هستند. در تهران مخوف با دو شخصیت اصلی داستان - فرخ و مهین- آشنا میشویم که گویی از هرگونه آلودگی اجتماعی که درآن زندگی میکنند، بری هستند. بههمیندلیل درگیری آنها با جامعه رنگ فردی بهخود میگیرد و رمان در این دوره، ازجمله تهران مخوف تنها به انعکاس تصویر فردی از مسایل اجتماعی میپردازد. گوگول هم همچون نویسنده تهران مخوف- منتها سالها قبل از تهران مخوف- شهر را و بهخصوص خیابانها و بلوارهای آن را نماد يكهتازي شیاطین درنظر میگیرد. او بلوار نوسکی را نماد شیطانی شهر پترزبورگ درنظرمیگیرد. «بلوار نوسکی همیشه دروغ میگوید، اما بدتر از همه زمانی است که پیکر شب همچون فرشی برآن گسترده میشود و دیوارهای زرد و سپید خانهها را مشخص و بارز میکند، زمانی که شهر به تمامی درخشان و پرغوغا میشود؛ کالسکههای بیشمار از خیابان سرازیر میشوند و کالسکهچیها فریاد میزنند و اسبها را هی میکنند و زمانیکه شیطان بهدست خود چراغها را روشن میکند تا همه چیز را در پرتو نوری غیرواقعی به نمایش گذارد»4 گوگول زیبایی زایدالوصف سویههای دوگانه شهر را در قطعه فوق به نمایش درمیآورد. «نویسنده درست در حین نفی عشق خود به بلوار نوسکی، این عشق را تجسم میبخشد، حتی زمانی که خیابان را به سبب جاذبههای کاذبش محکوم میکند، آن را به جذابترین وجهی توصیف میکند... هرقدر که گوینده شهر را با شدتوحدت بیشتری محکوم میکند، تصویر آن را با درخشش و شفافیت بیشتری ترسیم کرده و بدان جذابیت بیشتری میبخشد»5 با این همه گوگول پس از آن که قهرمان داستانش قربانی بلوار نوسکی شده و رویاهایش نابود میشود به یکباره دچار شوک میشود و دائما این مضمون را پی میگیرد که «آه به نوسکی اعتماد نکنید... همهاش یک رویاست». رویابودن نوسکی و اساسا شهر بهدلیل تحققنیافتن وعدههای شیاطین است. از نظر گوگول شیاطین با بهتسخیردرآوردن روح شهروندان آنان را فیالواقع آلت دست خود میکنند. اگرچه «شهر» مضمون داستانهای گوگول و تهران مخوف است و هردو جذابیتهای آن را به نمایش درمیآورند، با این حال تفاوتی اساسی میان شخصیتهای شهری وجود دارد. منظور آن است که شخصیتهای گوگول افرادی نه بری از آلودگیهای جامعه، بلکه فرآورده آن هستند، به بیانی دیگر آنان واجد سویههای دوگانهای هستند که مناسبات اجتماعی ایجاب میکند؛ به بیانی سادهتر آنان برخلاف شخصیتهای تهران مخوف آدمهایی صرفا نیک یا بد نیستند. در همان عابرین بلوار نوسکی، پیسکارف چهرهای بسیارپیچیده و «ستوان پیروگوف یک مخلوق ادبی کمیک فوقالعاده است، نمادی از تکبر و خودخواهی خام - جنسی، طبقاتی، ملی - که نام او در زبان روسی مترادف با این خصایص شده است.»6
«نیک باقی ماندن»، آنهم بهصورتی فردی هدف غایی فرخ، در رمان تهران مخوف میشود. فرخ با وجود تجربههای زیاد، آنهم در ایران پرتحول آنموقع میخواهد همچنان نیک باقی بماند و از اجتماع بهزعم او هولناک آن موقع تاثیر نپذیرد. آیا این کار ممکن است؟ تصور فرخ از نیک بودن، انزوا گزیدن و سردرپیخانوادهداشتن است. بههمیندلیل هم او بعد از سقوط کابینه سیدضیا، با عفت یکی از زنان این رمان ازدواج میکند و آنگاه تصمیم میگیرد تنها به تربیت بازمانده مهین، یعنی فرزندش مشغول شود و چشم به آینده او بدوزد. جالب آن است که همین تصور از نیکماندن را حسین در رمان «زیبا» پیمیگیرد. او نیز بعد از آنهمه ماجراجویی و بالاوپایینرفتن خسته و درمانده به روستای خود بازمیگردد تا به همان زندگی ساده روستایی خود قناعت کند. انزواگزیدن راهحل فرخ و حسین برای دور ماندن از شهر اغواگر و مرموز است. شخصیتهای گوگول اگرچه شهریتر، مدرنتر و واقعیتر هستند و خود نیز واجد سرشتی دوگانه مرموز و اغواگرند اما گوگول نیز در نهایت راه انزوا را در پیش میگیرد. «گوگول در آخرین سطر داستان، نور مرموز اما اغواگر خیابان را به شیطان نسبت میدهد، ... او میکوشد تا با پشت کردن به این نور شیطان را طرد کند.»7 به تهران مخوف بازگردیم این رمان درست زمانی نوشته شد که شهر تهران رسما صاحب شهردار شده و در مسیری برگشتناپذیر قرارگرفته است. بهبیانی دیگر شهر با وجود سویههای اغواگر و شیطانیاش فیالواقع نتیجه انقلاب بزرگ و بیبازگشت تاریخ است. در این انقلاب جهان همچون مونادهای لایب نیتزی شهر شده و شهر همچون جهان شده است. با این همه آیا بهراستی میتوان به شهر اعتماد کرد؟ یعنی خود را در مسیر دنیایی مملو از معما و تناقض آن قرار داد؟ پاسخ «تهران مخوف» البته روشن است: آه! هرگز به شهر اعتماد نکنید!
پینوشتها:
1 و 4- خاطرات یک دیوانه گوگول، خشایار دیهیمی 2- تهران مخوف، مرتضی مشفق کاظمی 3- صدسال داستاننویسی حسن میرعابدینی- 4 و 5 و 6 و 7- تجربه مدرنیته مارشال پرمن، مراد فرهادپور
* فاوست از چهرهها یا درستتر از قهرمانان فرهنگی است که دستمایه روایتهای گوناگونی قرار گرفته. در میان این روایتها فاوست گوته ویژگی منحصر بهفردی دارد. در روایت گوته شیطانی به نام مفیستوفلس با فاوست وارد گفتوگو میشود تا روح فاوست را در قبال برآورده کردن خواستههایش بخرد. ** دختری روستایی بهوسیله جوانی شهری اغوا میشود. این موضوع مضمون شعری میشود که میرزاده عشقی آن را در منظومه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» سروده است. این شعر در همان حالوهوایی سروده شده که رمان تهران مخوف به نثر درآمده است.
«... درخششاش خیرهکننده است.»1 گوگول در تعریف پترزبورگ، آن را شهری میداند که درخششاش خیرهکننده است تا به آن حد که نمیشود پا به آنجا گذاشت و شیفتهاش نشد. با خواندن توصیفهای گوگول از پترزبورگ گویی خواننده شهر خودش را از پس تعریفهای گوگول باز میشناسد. شهر جایی است که بورژوازی خود را در آن پدیدار میکند. بعد از آن نوع خاصی از روابط اجتماعی و گونهای موسیقی به مثابه زبان تازه در شهر پدید میآید که ماهیتا با گذشته تفاوت دارد. در این رابطه شهر قادر است فضای مناسبی در خلق ژانری ادبی فراهم آورد. قهرمانان این ژانر جملگی انسانهایی دورمانده از بهشتاند. با ورود بورژوازی شهر شیطانیتر میشود و شیاطین اینبار در کوچهخیابانهای بزرگ شهر تردد میکنند تا با انسانهای از بهشتراندهشده در هیات فاوست* وارد گفتوگو و معامله شوند. پیشنهادات شیاطین البته مطلوب خاص و عام است: پول، لذت، قدرت، شهرت و افتخار. شیاطین در ازای این سرویس تنها روح مشتری خود را طلب میکنند. تهران مخوف، نوشته مرتضی مشفقکاظمی جزو اولین رمانهای اجتماعی است که شهر را محور اتفاقات خود قرار داده است. در این رمان برای نخستین بار شهر تهران بهعنوان
پایتخت وارد ادبیات میشود. ماجرای داستان تماما بعد از انقلاب مشروطه رخ میدهد و داستان حکایت زندگی دو خویشاوند به نامهای فرخ و مهین است که عاشق و دلداده یکدیگرند. فرخ پسر یکی از درباریان قاجار است که ثروت خانوادگیاش را از دستداده و دیگر موقعیتی ندارد و مهین فرزند مردی است که میخواهد به هر وسیله ممکن به شهرت و مقام برسد و در این راه هیچ ابایی ندارد که دختر خود را وسیله «نردبام نیل به مقامات عالیه»2 قرار دهد. پدر مهین که مدتهاست روح خود را به شیطان داده، درصدد است دخترش را به سیاوشمیرزا از شاهزادگان بانفوذ قاجار به همسری بدهد تا نردبام ارتقای او در جامعه شود. سیاوشمیرزا که جوانی لاابالی است، نیز همین خیال را درسردارد، او ازدواج با مهین را صرفا راهی جهت تامین هزینههای خود تلقی میکند. با اینهمه مهین که عنصر نیک داستان است، تسلیم نمیشود و به دستور پدر در خانهای دوردست زندانی میشود تا سرانجام «فرخ، مهین را در راه تهران - قم میرباید و به شمیران میبرد. اما صبح روز بعد ف. سلطنه (پدر مهین) با ژاندارمها سراغ او میآیند و مهین را میبرند. بقیه رمان به تلاشهای فرخ برای آگاهییافتن از سرنوشت مهین و نجات
نوکرش از زندان میگذرد. ف.سلطنه وقتی میفهمد مهین آبستن شده، فرخ را روانه تبعیدگاه میکند. مهین سرزا میرود.»3 بخشهای زیادی از این رمان، گذشته از سیر اصلی آن که حول سرنوشت فرخ و مهین میگذرد، به توصیف لاابالیگریهای سیاوشمیرزا و عیاشیهای او میپردازد و ضمنا از ماجراهایی حکایت میکند که زندگی عادی افراد در جامعه قربانی اعمال نفوذ و قدرتطلبی آدمهایی میشود که از هیچ کاری رویگردان نیستند.
رمان تهران مخوف اولین رمانی است که حساب خود را از هر متنی که صرفا جنبه نصیحت و اندرز داشته باشد، جدا میکند و بهخود جنبهای انتقادی میدهد. این جنبه انتقادی برآمده از پیامدهای عظیم بعد از انقلاب است. اساسا نثر داستان ایرانی در آستانه مشروطیت هم خصلتی اجتماعی و هم انتقادی پیدا میکند، زیرا شهرها گسترش پیدا میکنند و با گسترش آنها تباهی و فساد ابعاد گستردهتری مییابد و بههمان میزان جامعه نیز در معرض انتقاد قرار میگیرد؛ این انتقاد در ادبیات انعکاس مییابد. در رمان تهران مخوف «مرگ» مهین فیالواقع ریشهای اجتماعی دارد و این اولین بار در ادبیات ایران است که «مرگ» جنبهای اجتماعی پیدا میکند و بهطور مشخص «شهر» باعث مرگ یک زن**، معرفی میشود. بدینسان رمان تهران مخوف از این نظر که به پدیدهها از جنبهایاجتماعی مینگرد، آغازگر موج جدیدی در داستاننویسی ایران معاصر است. جالب آنکه تبهکاری اجتماع در رمان دیگری که تنها چند سال بعد از تهران مخوف به نگارش درآمده، نیز دیده میشود. رمان «زیبا» اثر محمد حجازی ماجرای زندگی حسین، آدمی روستایی است که زندگی سنتی خود را رها میکند و به تهران رویمیآورد. او در آنجا بههر زدوبندی دست میزند تا خود را بالا بکشد. در این میانه دختری به نام زیبا همکار و همدست او میشود. در شهر، حسین با جوّی روبهرو میشود، که طی آن هرکسی باید تنها به خود فکر کند و گلیم خود را بیرون بکشد. حسین در این راه از هیچ اقدامی فروگذار نمیکند. در دسیسهها وارد میشود، رشوه میدهد و رشوه میگیرد و... همه چیز را زیرپا میگذارد. محمد حجازی در رمان «زیبا» همچون تهران مخوف تمامی انتقاد را متوجه شهر و مناسبات آن میکند که طی آن چگونه آدمی روستایی به نام حسین در شهر نابود شده و از بین میرود. به نظر میرسد جوّ غالب در ادبیات آن سالها لبه انتقاد را به شهر و مناسبات شیطانی شهر تمرکز داده و فرد را جدا از آن مناسبات درنظر میگیرد. فرد جداشده از مناسبات به عنصر نیک داستان بدل میشود. مقصود از عنصر نیک، شخصیتهايی بری از آلودگیهای جامعه هستند. در تهران مخوف با دو شخصیت اصلی داستان - فرخ و مهین- آشنا میشویم که گویی از هرگونه آلودگی اجتماعی که درآن زندگی میکنند، بری هستند. بههمیندلیل درگیری آنها با جامعه رنگ فردی بهخود میگیرد و رمان در این دوره، ازجمله تهران مخوف تنها به انعکاس تصویر فردی از مسایل اجتماعی میپردازد. گوگول هم همچون نویسنده تهران مخوف- منتها سالها قبل از تهران مخوف- شهر را و بهخصوص خیابانها و بلوارهای آن را نماد يكهتازي شیاطین درنظر میگیرد. او بلوار نوسکی را نماد شیطانی شهر پترزبورگ درنظرمیگیرد. «بلوار نوسکی همیشه دروغ میگوید، اما بدتر از همه زمانی است که پیکر شب همچون فرشی برآن گسترده میشود و دیوارهای زرد و سپید خانهها را مشخص و بارز میکند، زمانی که شهر به تمامی درخشان و پرغوغا میشود؛ کالسکههای بیشمار از خیابان سرازیر میشوند و کالسکهچیها فریاد میزنند و اسبها را هی میکنند و زمانیکه شیطان بهدست خود چراغها را روشن میکند تا همه چیز را در پرتو نوری غیرواقعی به نمایش گذارد»4 گوگول زیبایی زایدالوصف سویههای دوگانه شهر را در قطعه فوق به نمایش درمیآورد. «نویسنده درست در حین نفی عشق خود به بلوار نوسکی، این عشق را تجسم میبخشد، حتی زمانی که خیابان را به سبب جاذبههای کاذبش محکوم میکند، آن را به جذابترین وجهی توصیف میکند... هرقدر که گوینده شهر را با شدتوحدت بیشتری محکوم میکند، تصویر آن را با درخشش و شفافیت بیشتری ترسیم کرده و بدان جذابیت بیشتری میبخشد»5 با این همه گوگول پس از آن که قهرمان داستانش قربانی بلوار نوسکی شده و رویاهایش نابود میشود به یکباره دچار شوک میشود و دائما این مضمون را پی میگیرد که «آه به نوسکی اعتماد نکنید... همهاش یک رویاست». رویابودن نوسکی و اساسا شهر بهدلیل تحققنیافتن وعدههای شیاطین است. از نظر گوگول شیاطین با بهتسخیردرآوردن روح شهروندان آنان را فیالواقع آلت دست خود میکنند. اگرچه «شهر» مضمون داستانهای گوگول و تهران مخوف است و هردو جذابیتهای آن را به نمایش درمیآورند، با این حال تفاوتی اساسی میان شخصیتهای شهری وجود دارد. منظور آن است که شخصیتهای گوگول افرادی نه بری از آلودگیهای جامعه، بلکه فرآورده آن هستند، به بیانی دیگر آنان واجد سویههای دوگانهای هستند که مناسبات اجتماعی ایجاب میکند؛ به بیانی سادهتر آنان برخلاف شخصیتهای تهران مخوف آدمهایی صرفا نیک یا بد نیستند. در همان عابرین بلوار نوسکی، پیسکارف چهرهای بسیارپیچیده و «ستوان پیروگوف یک مخلوق ادبی کمیک فوقالعاده است، نمادی از تکبر و خودخواهی خام - جنسی، طبقاتی، ملی - که نام او در زبان روسی مترادف با این خصایص شده است.»6
«نیک باقی ماندن»، آنهم بهصورتی فردی هدف غایی فرخ، در رمان تهران مخوف میشود. فرخ با وجود تجربههای زیاد، آنهم در ایران پرتحول آنموقع میخواهد همچنان نیک باقی بماند و از اجتماع بهزعم او هولناک آن موقع تاثیر نپذیرد. آیا این کار ممکن است؟ تصور فرخ از نیک بودن، انزوا گزیدن و سردرپیخانوادهداشتن است. بههمیندلیل هم او بعد از سقوط کابینه سیدضیا، با عفت یکی از زنان این رمان ازدواج میکند و آنگاه تصمیم میگیرد تنها به تربیت بازمانده مهین، یعنی فرزندش مشغول شود و چشم به آینده او بدوزد. جالب آن است که همین تصور از نیکماندن را حسین در رمان «زیبا» پیمیگیرد. او نیز بعد از آنهمه ماجراجویی و بالاوپایینرفتن خسته و درمانده به روستای خود بازمیگردد تا به همان زندگی ساده روستایی خود قناعت کند. انزواگزیدن راهحل فرخ و حسین برای دور ماندن از شهر اغواگر و مرموز است. شخصیتهای گوگول اگرچه شهریتر، مدرنتر و واقعیتر هستند و خود نیز واجد سرشتی دوگانه مرموز و اغواگرند اما گوگول نیز در نهایت راه انزوا را در پیش میگیرد. «گوگول در آخرین سطر داستان، نور مرموز اما اغواگر خیابان را به شیطان نسبت میدهد، ... او میکوشد تا با پشت کردن به این نور شیطان را طرد کند.»7 به تهران مخوف بازگردیم این رمان درست زمانی نوشته شد که شهر تهران رسما صاحب شهردار شده و در مسیری برگشتناپذیر قرارگرفته است. بهبیانی دیگر شهر با وجود سویههای اغواگر و شیطانیاش فیالواقع نتیجه انقلاب بزرگ و بیبازگشت تاریخ است. در این انقلاب جهان همچون مونادهای لایب نیتزی شهر شده و شهر همچون جهان شده است. با این همه آیا بهراستی میتوان به شهر اعتماد کرد؟ یعنی خود را در مسیر دنیایی مملو از معما و تناقض آن قرار داد؟ پاسخ «تهران مخوف» البته روشن است: آه! هرگز به شهر اعتماد نکنید!
پینوشتها:
1 و 4- خاطرات یک دیوانه گوگول، خشایار دیهیمی 2- تهران مخوف، مرتضی مشفق کاظمی 3- صدسال داستاننویسی حسن میرعابدینی- 4 و 5 و 6 و 7- تجربه مدرنیته مارشال پرمن، مراد فرهادپور
* فاوست از چهرهها یا درستتر از قهرمانان فرهنگی است که دستمایه روایتهای گوناگونی قرار گرفته. در میان این روایتها فاوست گوته ویژگی منحصر بهفردی دارد. در روایت گوته شیطانی به نام مفیستوفلس با فاوست وارد گفتوگو میشود تا روح فاوست را در قبال برآورده کردن خواستههایش بخرد. ** دختری روستایی بهوسیله جوانی شهری اغوا میشود. این موضوع مضمون شعری میشود که میرزاده عشقی آن را در منظومه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» سروده است. این شعر در همان حالوهوایی سروده شده که رمان تهران مخوف به نثر درآمده است.
رمان تهران مخوف اولین رمانی است که حساب خود را از هر متنی که صرفا جنبه نصیحت و اندرز داشته باشد، جدا میکند و بهخود جنبهای انتقادی میدهد. این جنبه انتقادی برآمده از پیامدهای عظیم بعد از انقلاب است. اساسا نثر داستان ایرانی در آستانه مشروطیت هم خصلتی اجتماعی و هم انتقادی پیدا میکند، زیرا شهرها گسترش پیدا میکنند و با گسترش آنها تباهی و فساد ابعاد گستردهتری مییابد و بههمان میزان جامعه نیز در معرض انتقاد قرار میگیرد؛ این انتقاد در ادبیات انعکاس مییابد. در رمان تهران مخوف «مرگ» مهین فیالواقع ریشهای اجتماعی دارد و این اولین بار در ادبیات ایران است که «مرگ» جنبهای اجتماعی پیدا میکند و بهطور مشخص «شهر» باعث مرگ یک زن**، معرفی میشود. بدینسان رمان تهران مخوف از این نظر که به پدیدهها از جنبهایاجتماعی مینگرد، آغازگر موج جدیدی در داستاننویسی ایران معاصر است. جالب آنکه تبهکاری اجتماع در رمان دیگری که تنها چند سال بعد از تهران مخوف به نگارش درآمده، نیز دیده میشود. رمان «زیبا» اثر محمد حجازی ماجرای زندگی حسین، آدمی روستایی است که زندگی سنتی خود را رها میکند و به تهران رویمیآورد. او در آنجا بههر زدوبندی دست میزند تا خود را بالا بکشد. در این میانه دختری به نام زیبا همکار و همدست او میشود. در شهر، حسین با جوّی روبهرو میشود، که طی آن هرکسی باید تنها به خود فکر کند و گلیم خود را بیرون بکشد. حسین در این راه از هیچ اقدامی فروگذار نمیکند. در دسیسهها وارد میشود، رشوه میدهد و رشوه میگیرد و... همه چیز را زیرپا میگذارد. محمد حجازی در رمان «زیبا» همچون تهران مخوف تمامی انتقاد را متوجه شهر و مناسبات آن میکند که طی آن چگونه آدمی روستایی به نام حسین در شهر نابود شده و از بین میرود. به نظر میرسد جوّ غالب در ادبیات آن سالها لبه انتقاد را به شهر و مناسبات شیطانی شهر تمرکز داده و فرد را جدا از آن مناسبات درنظر میگیرد. فرد جداشده از مناسبات به عنصر نیک داستان بدل میشود. مقصود از عنصر نیک، شخصیتهايی بری از آلودگیهای جامعه هستند. در تهران مخوف با دو شخصیت اصلی داستان - فرخ و مهین- آشنا میشویم که گویی از هرگونه آلودگی اجتماعی که درآن زندگی میکنند، بری هستند. بههمیندلیل درگیری آنها با جامعه رنگ فردی بهخود میگیرد و رمان در این دوره، ازجمله تهران مخوف تنها به انعکاس تصویر فردی از مسایل اجتماعی میپردازد. گوگول هم همچون نویسنده تهران مخوف- منتها سالها قبل از تهران مخوف- شهر را و بهخصوص خیابانها و بلوارهای آن را نماد يكهتازي شیاطین درنظر میگیرد. او بلوار نوسکی را نماد شیطانی شهر پترزبورگ درنظرمیگیرد. «بلوار نوسکی همیشه دروغ میگوید، اما بدتر از همه زمانی است که پیکر شب همچون فرشی برآن گسترده میشود و دیوارهای زرد و سپید خانهها را مشخص و بارز میکند، زمانی که شهر به تمامی درخشان و پرغوغا میشود؛ کالسکههای بیشمار از خیابان سرازیر میشوند و کالسکهچیها فریاد میزنند و اسبها را هی میکنند و زمانیکه شیطان بهدست خود چراغها را روشن میکند تا همه چیز را در پرتو نوری غیرواقعی به نمایش گذارد»4 گوگول زیبایی زایدالوصف سویههای دوگانه شهر را در قطعه فوق به نمایش درمیآورد. «نویسنده درست در حین نفی عشق خود به بلوار نوسکی، این عشق را تجسم میبخشد، حتی زمانی که خیابان را به سبب جاذبههای کاذبش محکوم میکند، آن را به جذابترین وجهی توصیف میکند... هرقدر که گوینده شهر را با شدتوحدت بیشتری محکوم میکند، تصویر آن را با درخشش و شفافیت بیشتری ترسیم کرده و بدان جذابیت بیشتری میبخشد»5 با این همه گوگول پس از آن که قهرمان داستانش قربانی بلوار نوسکی شده و رویاهایش نابود میشود به یکباره دچار شوک میشود و دائما این مضمون را پی میگیرد که «آه به نوسکی اعتماد نکنید... همهاش یک رویاست». رویابودن نوسکی و اساسا شهر بهدلیل تحققنیافتن وعدههای شیاطین است. از نظر گوگول شیاطین با بهتسخیردرآوردن روح شهروندان آنان را فیالواقع آلت دست خود میکنند. اگرچه «شهر» مضمون داستانهای گوگول و تهران مخوف است و هردو جذابیتهای آن را به نمایش درمیآورند، با این حال تفاوتی اساسی میان شخصیتهای شهری وجود دارد. منظور آن است که شخصیتهای گوگول افرادی نه بری از آلودگیهای جامعه، بلکه فرآورده آن هستند، به بیانی دیگر آنان واجد سویههای دوگانهای هستند که مناسبات اجتماعی ایجاب میکند؛ به بیانی سادهتر آنان برخلاف شخصیتهای تهران مخوف آدمهایی صرفا نیک یا بد نیستند. در همان عابرین بلوار نوسکی، پیسکارف چهرهای بسیارپیچیده و «ستوان پیروگوف یک مخلوق ادبی کمیک فوقالعاده است، نمادی از تکبر و خودخواهی خام - جنسی، طبقاتی، ملی - که نام او در زبان روسی مترادف با این خصایص شده است.»6
«نیک باقی ماندن»، آنهم بهصورتی فردی هدف غایی فرخ، در رمان تهران مخوف میشود. فرخ با وجود تجربههای زیاد، آنهم در ایران پرتحول آنموقع میخواهد همچنان نیک باقی بماند و از اجتماع بهزعم او هولناک آن موقع تاثیر نپذیرد. آیا این کار ممکن است؟ تصور فرخ از نیک بودن، انزوا گزیدن و سردرپیخانوادهداشتن است. بههمیندلیل هم او بعد از سقوط کابینه سیدضیا، با عفت یکی از زنان این رمان ازدواج میکند و آنگاه تصمیم میگیرد تنها به تربیت بازمانده مهین، یعنی فرزندش مشغول شود و چشم به آینده او بدوزد. جالب آن است که همین تصور از نیکماندن را حسین در رمان «زیبا» پیمیگیرد. او نیز بعد از آنهمه ماجراجویی و بالاوپایینرفتن خسته و درمانده به روستای خود بازمیگردد تا به همان زندگی ساده روستایی خود قناعت کند. انزواگزیدن راهحل فرخ و حسین برای دور ماندن از شهر اغواگر و مرموز است. شخصیتهای گوگول اگرچه شهریتر، مدرنتر و واقعیتر هستند و خود نیز واجد سرشتی دوگانه مرموز و اغواگرند اما گوگول نیز در نهایت راه انزوا را در پیش میگیرد. «گوگول در آخرین سطر داستان، نور مرموز اما اغواگر خیابان را به شیطان نسبت میدهد، ... او میکوشد تا با پشت کردن به این نور شیطان را طرد کند.»7 به تهران مخوف بازگردیم این رمان درست زمانی نوشته شد که شهر تهران رسما صاحب شهردار شده و در مسیری برگشتناپذیر قرارگرفته است. بهبیانی دیگر شهر با وجود سویههای اغواگر و شیطانیاش فیالواقع نتیجه انقلاب بزرگ و بیبازگشت تاریخ است. در این انقلاب جهان همچون مونادهای لایب نیتزی شهر شده و شهر همچون جهان شده است. با این همه آیا بهراستی میتوان به شهر اعتماد کرد؟ یعنی خود را در مسیر دنیایی مملو از معما و تناقض آن قرار داد؟ پاسخ «تهران مخوف» البته روشن است: آه! هرگز به شهر اعتماد نکنید!
پینوشتها:
1 و 4- خاطرات یک دیوانه گوگول، خشایار دیهیمی 2- تهران مخوف، مرتضی مشفق کاظمی 3- صدسال داستاننویسی حسن میرعابدینی- 4 و 5 و 6 و 7- تجربه مدرنیته مارشال پرمن، مراد فرهادپور
* فاوست از چهرهها یا درستتر از قهرمانان فرهنگی است که دستمایه روایتهای گوناگونی قرار گرفته. در میان این روایتها فاوست گوته ویژگی منحصر بهفردی دارد. در روایت گوته شیطانی به نام مفیستوفلس با فاوست وارد گفتوگو میشود تا روح فاوست را در قبال برآورده کردن خواستههایش بخرد. ** دختری روستایی بهوسیله جوانی شهری اغوا میشود. این موضوع مضمون شعری میشود که میرزاده عشقی آن را در منظومه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» سروده است. این شعر در همان حالوهوایی سروده شده که رمان تهران مخوف به نثر درآمده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.