اهداف پنهانِ رفتار نظامی ترکیه در قبال روسیه
مسعود رضائی. پژوهشگر مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه
ترکیه جنگنده سوخوی روسیه را سرنگون کرد. این رویداد مهم ظرف سالها و حتی دهههای اخیر از طرف یکی از کشورهای عضو ناتو علیه روسیه بیسابقه بود. ازهمینرو سؤالات متعددی در مورد دلایل توجیه این اقدام جنگی ترکیه مطرح شده است که عموما نیز پاسخ به آن صرفنظر از نقض حریم هوایی این کشور، به سوریه برمیگردد که طی دو ماه گذشته با ورود فعال روسیه و بمباران مواضع داعش و دیگر گروههای تروریستی، ترکیه را ناراحت و سردرگم کرده و تا حدودی معادله قدرت و توازن نیروها را بهنفع دولت «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه و متحدان آن تغییر داده است؛ جایی که آنکارا ظرف چهارسال گذشته، هزینههای سنگین سیاسی، اقتصادی و امنیتی بابت آن پرداخت کرده و پیامدهای آن چیزی به غیر از «تنش صرف» با همسایگان و تشدید ناامنی منطقهای نبوده است. اما چرا این حادثه روی داد؟ در 22 ژوئن 2012 ارتش سوریه یک فروند فانتوم ترکیه را به علت ورود به حریم هوایی سوریه سرنگون کرد. اما بسیاری معتقدند که در اصل، پشت این حادثه روسیه بوده و این اتفاق بهواسطه شلیک یک فروند موشک هدایتشونده لیزری از یک ناو روسی در منطقه لاذقیه رخ داده بود. با درنظرگرفتن این مسئله، میتوان گفت
که طی دوماه گذشته، ورود روسیه به سوریه تنها وارد مرحله تازهای شده است؛ و در حقیقت روسها حداقل سهسال در محیط امنیتی سوریه حضور فعال داشته و قلمرو موشکی سوریه را در اختیار داشتهاند. یعنی هم موشکهای زمینبههوا و هم موشکهای زمینبهزمین سوریه در کنترل روسیه است. بنابراین این اتفاق، ضمن اینکه میتواند بهطور ضمنی پاسخ ترکیه به حادثه سال 2012 باشد؛ اما بحث به زمان حال و پیچیدگیهای آن برمیگردد، آن هم زمانی که پس از حادثه تروریستی پاریس و همدردی جامعه جهانی با مردم فرانسه، همه توجهها به داعش و اجماع برای شکست آن جلب شده است. طبیعی است که غرب، از نقش ترکیه در حمایت از داعش مطلع بوده و بعد از واقعه پاریس، عرصه برای داعش و حامی آن یعنی ترکیه تنگتر خواهد شد. بنابراین این حادثه شاید میتوانست جایگاه «رجب اردوغان» و «داووداوغلو»، رئیسجمهوری و نخستوزیر ترکیه، را از یک کشور حامی داعش، به یک قربانی نقض حریم هوایی کشورش تغییر دهد. فارغ از این گمانه، درباره رفتار نظامی ترکیه نسبت به روسیه دو نظریه کلی قابلطرح است:
1) نظریه نخست میگوید این اقدام ترکیه با هماهنگی آمریکا و ناتو به وقوع پیوسته چراکه در غیراینصورت این کشور اساسا بهتنهایی قادر به ابرازوجود در چنین سطحی و نمایش چنین رفتار جسورانهای نبوده است.
2) دیدگاه دوم نیز میگوید که ترکیه مستقلانه و بدون اطلاع غرب دست به چنین اقدامی زده و در هنگام اتخاذ چنین تصمیمی، تنها به خود اتکا داشته است (هرچند خود را بهعنوان عضو ناتو در تشدید بحران و پاسخهای بعدی، مطمئن از حمایت و همپیمانی آمریکا و ناتو در نظر گرفته است). اگر دیدگاه اول را مدنظر قرار دهیم، ترکیه دچار اشتباه فاحش استراتژیک شده است. در سال 2008، گرجستان با همین وعده حمایت غرب، دست به اقدام نظامی گسترده در منطقه خودمختار اوستیای جنوبی زد که در پی آن چند صلحبان روس نیز کشته شدند. درحالیکه دنیا مترصد تعمق درباره چگونگی برخورد روسیه با این حرکت بود، خلاف انتظار جهانیان، واکنش روسیه بسیار سخت و سهمگین بـود. روسها نهتنها دو منطقه اوستیای جنوبی و آبخازیا را از چنگ گرجیها درآوردند، بلکه تا 35 کیلومتری تفلیس پیش رفتند، که در نتیجه آن بسیاری از مراکز نظامی و تأسیسات زیربنایی گرجستان در معرض نابودی قرار گرفت. هرچند ترکیه با گرجستان قابلقیاس نیست؛ اما حداقل این موضوع را میتوان موردتوجه قرار داد که در آن ماجرا، آمریکا و اروپا با وجود تهییج و تشجیع اولیه گرجستان، با وقوع درگیری بهراحتی خود را کنار کشیدند
و تنها به تشرهای دیپلماتیک بسنده کردند. موضوعی که بهنظر نزد مقامات آنکارا فاقد اهمیت و درس تاریخی است. بنابراین رفتار و اقدام ترکیه در این چارچوب اشتباهی اساسی است. اما از جنبه دوم، بهنظر میرسد که اقدام ترکیه در ساقطکردن جنگنده روسیه، توجیه و انگیزهای مستقلانه داشته است. دلیل آن هم میتواند چنین ارزیابی شود که این کشور قصد داشته با چنین اقدامی، پای ناتو و آمریکا را به صحنه سوریه به شکلی باز کند که موضوعِ سوریه بینالمللیتر از گذشته، پررنگتر و نقش روسیه در سوریه به عنوان یک «بازی بزرگ جدید» و در چارچوب تقابل روسیه با ناتو بازتعریف شود. اگر این فرضیه را بپذیریم، این بار سوم است که ترکیه در خلال بحران سوریه چنین سیاستی را در پیش گرفته است. روسیه همواره بهعنوان یک بازیگر قدرتمند و قطبی، چالشی برای غرب بوده و این قابلیت را داشته تا سازمان پیمان آتلانتیک شمالی پس از جنگ سرد، بخشی از ضرورت وجودی خود را در قالب آن توجیه کند. در اینجا نیز بهنظر محاسبات ترکیه نواقصی دارد. بحران اوکراین مثال خوبی در این ماجراست. سال گذشته روسیه بخشی از سرزمین اوکراین و شبهجزیره کریمه را به خاک خود ملحق کرد؛ اما پاسخ غرب به
این اقدام، مداخله نظامی نبود؛ آنها با اقدامات دیپلماتیک، روسیه را از گروه هشت اخراج کردند و تحریمهای اقتصادی خود را علیه مسکو به مرحله اجرا درآوردند. اگرچه اوکراین عضو پیمان دفاعی امنیتی ناتو نیست، اما این کشور در قیاس با ترکیه با محاسبات بازیگران اصلی اروپا و آمریکا به لحاظ ایدئولوژی و مذهبی، همخوانی و نزدیکی بیشتری دارد. بنابراین در چنین وضعیتی، وقتی آمریکا و اروپا مایل به تقابل با روسیه در قضیه بحران اوکراین نشدند، چطور میتوان تصور کرد بهخاطر ترکیه وارد منازعه با روسیه شوند؟ آن هم زمانیکه «باراک اوباما»، رئیسجمهوری آمریکا و متحدان اروپایی آن با نوعی سرخوردگی استراتژیک در خاورمیانه مواجهاند و نمیخواهند جبهه دیگری از مناقشه را با روسیه باز کنند. بنابراین حمله به جنگنده روسیه میتواند پاسخی به ناکامیهای اخیر ترکیه در سوریه قلمداد شود. ترکیه از این اقدام نظامی علیه روسیه، سه هدف عمده دارد: از یکسو سعی دارد به کشورهایی که در عراق و سوریه مخالف آن هستند، نشان دهد که اقدامات آنها بیپاسخ نخواهد ماند و باید هزینه آن را بپردازند؛ دوم روحیه گروههای طرفدار خود را در سوریه حفظ کند تا بتواند به دستاوردهای
نیابتی آنها امیدوار بماند؛ و سوم و از همه مهمتر، این کشور مایل است مناقشه خود در سوریه را به مناقشه غرب با روسیه گسترش دهد. مورد سوم همان استراتژیای است که ترکیه انتظار دارد روسیه را در دام آن گرفتار کند. چالش اصلی روسیه، شکستن این استراتژی است. واکنش سختافزاری، شتابزده و هیجانی روسیه به سرنگونی جنگنده خود، دقیقا همان چیزی است که ترکها انتظار آن را میکشند. جالب آنکه پیش از این، همواره این قدرتهای بزرگ بودند که از کشورهایی با درجه قدرتِ متوسط و ضعیف استفاده میکردند تا به منافع و اهداف خود دست پیدا کنند؛ اما هماکنون بازیگران منطقهای همچون ترکیه این فرصت را پیدا کردهاند که به اقدامات تلافیجویانه دست بزنند، عملگراتر شوند یا با سیاستهای خود، کشورهای بزرگ را در عملِ انجامشده قرار دهند. این واقعیت جدیدی است که در عصر حاضر در خاورمیانه با آن روبهرو هستیم.
ترکیه جنگنده سوخوی روسیه را سرنگون کرد. این رویداد مهم ظرف سالها و حتی دهههای اخیر از طرف یکی از کشورهای عضو ناتو علیه روسیه بیسابقه بود. ازهمینرو سؤالات متعددی در مورد دلایل توجیه این اقدام جنگی ترکیه مطرح شده است که عموما نیز پاسخ به آن صرفنظر از نقض حریم هوایی این کشور، به سوریه برمیگردد که طی دو ماه گذشته با ورود فعال روسیه و بمباران مواضع داعش و دیگر گروههای تروریستی، ترکیه را ناراحت و سردرگم کرده و تا حدودی معادله قدرت و توازن نیروها را بهنفع دولت «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه و متحدان آن تغییر داده است؛ جایی که آنکارا ظرف چهارسال گذشته، هزینههای سنگین سیاسی، اقتصادی و امنیتی بابت آن پرداخت کرده و پیامدهای آن چیزی به غیر از «تنش صرف» با همسایگان و تشدید ناامنی منطقهای نبوده است. اما چرا این حادثه روی داد؟ در 22 ژوئن 2012 ارتش سوریه یک فروند فانتوم ترکیه را به علت ورود به حریم هوایی سوریه سرنگون کرد. اما بسیاری معتقدند که در اصل، پشت این حادثه روسیه بوده و این اتفاق بهواسطه شلیک یک فروند موشک هدایتشونده لیزری از یک ناو روسی در منطقه لاذقیه رخ داده بود. با درنظرگرفتن این مسئله، میتوان گفت
که طی دوماه گذشته، ورود روسیه به سوریه تنها وارد مرحله تازهای شده است؛ و در حقیقت روسها حداقل سهسال در محیط امنیتی سوریه حضور فعال داشته و قلمرو موشکی سوریه را در اختیار داشتهاند. یعنی هم موشکهای زمینبههوا و هم موشکهای زمینبهزمین سوریه در کنترل روسیه است. بنابراین این اتفاق، ضمن اینکه میتواند بهطور ضمنی پاسخ ترکیه به حادثه سال 2012 باشد؛ اما بحث به زمان حال و پیچیدگیهای آن برمیگردد، آن هم زمانی که پس از حادثه تروریستی پاریس و همدردی جامعه جهانی با مردم فرانسه، همه توجهها به داعش و اجماع برای شکست آن جلب شده است. طبیعی است که غرب، از نقش ترکیه در حمایت از داعش مطلع بوده و بعد از واقعه پاریس، عرصه برای داعش و حامی آن یعنی ترکیه تنگتر خواهد شد. بنابراین این حادثه شاید میتوانست جایگاه «رجب اردوغان» و «داووداوغلو»، رئیسجمهوری و نخستوزیر ترکیه، را از یک کشور حامی داعش، به یک قربانی نقض حریم هوایی کشورش تغییر دهد. فارغ از این گمانه، درباره رفتار نظامی ترکیه نسبت به روسیه دو نظریه کلی قابلطرح است:
1) نظریه نخست میگوید این اقدام ترکیه با هماهنگی آمریکا و ناتو به وقوع پیوسته چراکه در غیراینصورت این کشور اساسا بهتنهایی قادر به ابرازوجود در چنین سطحی و نمایش چنین رفتار جسورانهای نبوده است.
2) دیدگاه دوم نیز میگوید که ترکیه مستقلانه و بدون اطلاع غرب دست به چنین اقدامی زده و در هنگام اتخاذ چنین تصمیمی، تنها به خود اتکا داشته است (هرچند خود را بهعنوان عضو ناتو در تشدید بحران و پاسخهای بعدی، مطمئن از حمایت و همپیمانی آمریکا و ناتو در نظر گرفته است). اگر دیدگاه اول را مدنظر قرار دهیم، ترکیه دچار اشتباه فاحش استراتژیک شده است. در سال 2008، گرجستان با همین وعده حمایت غرب، دست به اقدام نظامی گسترده در منطقه خودمختار اوستیای جنوبی زد که در پی آن چند صلحبان روس نیز کشته شدند. درحالیکه دنیا مترصد تعمق درباره چگونگی برخورد روسیه با این حرکت بود، خلاف انتظار جهانیان، واکنش روسیه بسیار سخت و سهمگین بـود. روسها نهتنها دو منطقه اوستیای جنوبی و آبخازیا را از چنگ گرجیها درآوردند، بلکه تا 35 کیلومتری تفلیس پیش رفتند، که در نتیجه آن بسیاری از مراکز نظامی و تأسیسات زیربنایی گرجستان در معرض نابودی قرار گرفت. هرچند ترکیه با گرجستان قابلقیاس نیست؛ اما حداقل این موضوع را میتوان موردتوجه قرار داد که در آن ماجرا، آمریکا و اروپا با وجود تهییج و تشجیع اولیه گرجستان، با وقوع درگیری بهراحتی خود را کنار کشیدند
و تنها به تشرهای دیپلماتیک بسنده کردند. موضوعی که بهنظر نزد مقامات آنکارا فاقد اهمیت و درس تاریخی است. بنابراین رفتار و اقدام ترکیه در این چارچوب اشتباهی اساسی است. اما از جنبه دوم، بهنظر میرسد که اقدام ترکیه در ساقطکردن جنگنده روسیه، توجیه و انگیزهای مستقلانه داشته است. دلیل آن هم میتواند چنین ارزیابی شود که این کشور قصد داشته با چنین اقدامی، پای ناتو و آمریکا را به صحنه سوریه به شکلی باز کند که موضوعِ سوریه بینالمللیتر از گذشته، پررنگتر و نقش روسیه در سوریه به عنوان یک «بازی بزرگ جدید» و در چارچوب تقابل روسیه با ناتو بازتعریف شود. اگر این فرضیه را بپذیریم، این بار سوم است که ترکیه در خلال بحران سوریه چنین سیاستی را در پیش گرفته است. روسیه همواره بهعنوان یک بازیگر قدرتمند و قطبی، چالشی برای غرب بوده و این قابلیت را داشته تا سازمان پیمان آتلانتیک شمالی پس از جنگ سرد، بخشی از ضرورت وجودی خود را در قالب آن توجیه کند. در اینجا نیز بهنظر محاسبات ترکیه نواقصی دارد. بحران اوکراین مثال خوبی در این ماجراست. سال گذشته روسیه بخشی از سرزمین اوکراین و شبهجزیره کریمه را به خاک خود ملحق کرد؛ اما پاسخ غرب به
این اقدام، مداخله نظامی نبود؛ آنها با اقدامات دیپلماتیک، روسیه را از گروه هشت اخراج کردند و تحریمهای اقتصادی خود را علیه مسکو به مرحله اجرا درآوردند. اگرچه اوکراین عضو پیمان دفاعی امنیتی ناتو نیست، اما این کشور در قیاس با ترکیه با محاسبات بازیگران اصلی اروپا و آمریکا به لحاظ ایدئولوژی و مذهبی، همخوانی و نزدیکی بیشتری دارد. بنابراین در چنین وضعیتی، وقتی آمریکا و اروپا مایل به تقابل با روسیه در قضیه بحران اوکراین نشدند، چطور میتوان تصور کرد بهخاطر ترکیه وارد منازعه با روسیه شوند؟ آن هم زمانیکه «باراک اوباما»، رئیسجمهوری آمریکا و متحدان اروپایی آن با نوعی سرخوردگی استراتژیک در خاورمیانه مواجهاند و نمیخواهند جبهه دیگری از مناقشه را با روسیه باز کنند. بنابراین حمله به جنگنده روسیه میتواند پاسخی به ناکامیهای اخیر ترکیه در سوریه قلمداد شود. ترکیه از این اقدام نظامی علیه روسیه، سه هدف عمده دارد: از یکسو سعی دارد به کشورهایی که در عراق و سوریه مخالف آن هستند، نشان دهد که اقدامات آنها بیپاسخ نخواهد ماند و باید هزینه آن را بپردازند؛ دوم روحیه گروههای طرفدار خود را در سوریه حفظ کند تا بتواند به دستاوردهای
نیابتی آنها امیدوار بماند؛ و سوم و از همه مهمتر، این کشور مایل است مناقشه خود در سوریه را به مناقشه غرب با روسیه گسترش دهد. مورد سوم همان استراتژیای است که ترکیه انتظار دارد روسیه را در دام آن گرفتار کند. چالش اصلی روسیه، شکستن این استراتژی است. واکنش سختافزاری، شتابزده و هیجانی روسیه به سرنگونی جنگنده خود، دقیقا همان چیزی است که ترکها انتظار آن را میکشند. جالب آنکه پیش از این، همواره این قدرتهای بزرگ بودند که از کشورهایی با درجه قدرتِ متوسط و ضعیف استفاده میکردند تا به منافع و اهداف خود دست پیدا کنند؛ اما هماکنون بازیگران منطقهای همچون ترکیه این فرصت را پیدا کردهاند که به اقدامات تلافیجویانه دست بزنند، عملگراتر شوند یا با سیاستهای خود، کشورهای بزرگ را در عملِ انجامشده قرار دهند. این واقعیت جدیدی است که در عصر حاضر در خاورمیانه با آن روبهرو هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.