|

گفت‌وگو با دکتر «سعید معیدفر»، جامعه‌شناس:

تصورات شکست خورده‌مان را در جام‌جهانی 1998 می‌بینیم

مهسا علی‌بیگی: نامش را «حماسه ملبورن» گذاشته‌اند، بازی برگشت تیم‌های فوتبال ایران-استرالیا که برنده آن به جام‌جهانی 1998 راه پیدا می‌کرد. در این بازی ایران با دو گل برابر استرالیا مساوی شد و صعود کرد. صعودی که برای مردم ایران به خاطره‌ای تکرارنشدنی تبدیل شده است. اما چرا این اتفاق افتاد. دکتر «سعید معیدفر»، جامعه‌شناس و استاد سابق دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران تبدیل‌شدن این واقعه به یک نوستالژی جمعی را رویدادی جامعه‌شناختی می‌داند و چگونگی آن را شرح می‌دهد.

‌چه می‌شود که یک اتفاق تاریخی مثل صعود ایران به جام‌جهانی 1998 به نوستالژی جمعی تبدیل می‌شود؟
نوستالژی ازجمله احساساتی است که انسان مدرن آن را تجربه می‌کند. این اتفاق زمانی روی می‌دهد که این انسان رویاهایی برای خودش می‌سازد، با این مضمون که قرار است به جهانی پا بگذارد که در آن همه‌چیز آرمانی، متعالی و خالی از درد و رنج است. به عبارت دیگر این جهان پیش رو قرار است بهشت برینی باشد که انسان همیشه در جست‌وجوی آن بوده است. این تصور درنتیجه پیشرفت فناوری و علوم جدید در انسان مدرن ایجاد می‌شود. اما زمانی که همین انسان این جهان را با نابرابری‌ها، شکاف‌ها و تضادهای اجتماعی‌اش درک می‌کند، کم‌کم نوعی احساس عقبگرد برایش ایجاد می‌شود و حس می‌کند که در آینده خبری نیست. آرمان‌هایی که برای خودش ساخته است، تهی بوده‌اند. پس احساس نخستین در او رو خشک می‌شود و فکر می‌کند گذشته‌ای را از دست داده که بهتر از امروز بوده است. چنین انسانی که امکان توفیق در شرایط موجود را از دست داده است، دست به رویاپردازی درباره گذشته می‌زند و آرمان‌هایش را در گذشته می‌جوید. اگرچه می‌داند که امکان بازگشت به گذشته ممکن نیست، اما می‌تواند با رویاهایش زندگی خوشی را داشته باشد و با تصویرهای گذشته سعی می‌کند کمبودها و شکست‌های خودش را جبران کند. حس نوستالژی ابتدا در غرب به وجود آمد ولی به مرور زمان به کشورهای در حال توسعه هم آمد.
‌انسان مدرن ایرانی از چه زمانی نوستالژی را تجربه کرد؟
در ایران بعد از تحولات توسعه‌ای که در دوران پهلوی اول اتفاق افتاد و ادامه پیدا کرد کم‌کم از دهه سی به بعد این احساس در متفکرین ما ازجمله احمد کسروی به وجود آمد که گذشته چیزهایی داشته که ما آنها را از دست داده‌ایم، با این امید که در آینده خوبی‌ها و برتری‌ها را پیدا کنیم ولی در ازای آن خوبی‌های گذشته مثل روابط انسانی و تعاملات همدلانه را از دست داده‌ایم. این اتفاق در زمینه‌های دیگر هم ممکن است تجلی پیدا کند مثل مواردی ازجمله صعود ایران به جام‌جهانی، اتومبیل‌های قدیمی، کوچه‌های فلان محله یا خیلی از خاطرات دیگری که اکنون تبدیل به ابزاری برای تخلیه تصورات آرمانی به شکست انجامیده، شده‌اند. نوستالژی احساس شکستی است برای نسلی که فکر می‌کند هم زندگی فعلی و هم آینده‌اش قرار نیست تغییری کند. به همین دلیل فکر می‌کند بهتر است با خاطرات گذشته سر کند.
‌چه اتفاقاتی پتانسیل این را دارند که تبدیل به نوستالژی شوند؟
خاطرات، خصوصا خاطرات جمعی می‌توانند چنین ویژگی‌ای پیدا کنند. برای مثال درحال‌حاضر کسانی هستند که معتقدند نسل‌های جدیدتر همه ‌چیز برایشان در یک موبایل یا یک تبلت خلاصه شده است و دیگر باهم‌بودن‌ها و تجربه‌های عمیق جمعی را نمی‌خواهند. در مدارس همه سردرگریبان نمره و درس دارند و در مقابلش خبری از دوستی‌های صمیمی، بازی‌های همکلاسی‌ها و آن شور و نشاط باهم‌بودن نیست یا در محله‌ها آن شور جمعی که همه خانواده‌ها با هم تجربه می‌کردند دیگر وجود ندارد یا فضایی که افراد در آن هر بهانه‌ای را مستمسک باهم‌بودن قرار می‌دادند، از دست رفته است. به همین دلیل هر خاطره جمعی پتانسیل این را دارد که تبدیل به نوستالژی شود. نوستالژی حس انسان تنهایی است که هر روز تنهاتر می‌شود و احساسات نوع‌دوستانه و تعاملی‌اش کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل اتفاقاتی که در گذشته رخ داده و هیجان عظیمی را ایجاد کرده، در درجه اول غبطه‌خوردن افراد است. سالی که ایران به جام‌جهانی صعود کرد، شهر یکپارچه شور و شعف بود.
همه خوشحال بودند و برد ما بهانه‌ای بود برای بروز آن احساسات جمعی عمیق. این احساسات مبدأ تعاملات قوی و خاطرات خوش شد. البته منظورم این نیست که همه آنچه در گذشته اتفاق افتاده، خوب است بلکه حرفم این است که سرخوردگی باعث پردازشی آرمانی از اتفاقات و احساسات می‌شود. جنبه‌های آسیب‌شناسانه این وقایع نادیده گرفته می‌شود و در برابر ابعاد دیگر شکلی آرمانی به خود می‌گیرد. در نتیجه تبدیل به رویایی از گذشته می‌شود که دیگر برنمی‌گردد که خود این برگشت‌ناپذیربودن هم باعث سرخوردگی است.
‌چه عوامل سیاسی و اجتماعی باعث شده است مردم به این نتیجه برسند که سرخوشی ناشی از آن صعود تکرارپذیر نیست؟
بالاخره شکست‌ها کار خودش را می‌کند و دلایل متعددی دارد و می‌تواند سیاسی یا اجتماعی یا حتی فردی باشد. برای مثال گاهی ممکن است شرایطی در گذشته داشته‌ایم که قدر آن را ندانسته‌ایم و حالا احساس نوستالژی درباره آن داریم. گاهی نیز بر اثر تنگ‌شدن عرصه تعاملات اجتماعی، فضای باز تعامل در گذشته باعث نوستالژی می‌شود. واقعیت این است که در آن سال‌هایی که صعود ایران به جام‌جهانی اتفاق افتاد، فضای اجتماعی بسیار باز بود؛ نهادها و انجمن‌ها به شکل گسترده‌ای فعال بودند، دانشگاه‌ها پرشور بود. هماهنگی بین دولتمردان و جامعه وجود داشت و شکاف میان دولت و ملت بسیار کم بود. بنابراین مجموع این عوامل باعث می‌شد افراد حس مثبت‌تری را تجربه کنند. در روزهایی که سردی روابط، شکاف عمیق دولت و ملت و بی‌تحرکی و بی‌انگیزگی فضای دانشگاه که یکی از فضاهای مهم جامعه است چون جوانان در آن حضور دارند و آنها هستند که می‌توانند انرژی زیادی به جامعه تزریق کنند، نیست، شکل‌گیری چنین نوستالژی‌هایی طبیعی است. به مجموع این عوامل باید عوامل اقتصادی مثل رکودی که جامعه با آن دست‌به‌گریبان است یا فقدان آینده شغلی که جوانان حتی در مقاطع تحصیلی بالا با آن روبه‌رو هستند، را هم اضافه کرد. همه این شکست‌ها و ناکامی‌های پی‌درپی باعث می‌شود صعودهای فعلی را نادیده بگیرید و از آن صعود تاریخی، آرمانی تکرارنشدنی بسازید.

مهسا علی‌بیگی: نامش را «حماسه ملبورن» گذاشته‌اند، بازی برگشت تیم‌های فوتبال ایران-استرالیا که برنده آن به جام‌جهانی 1998 راه پیدا می‌کرد. در این بازی ایران با دو گل برابر استرالیا مساوی شد و صعود کرد. صعودی که برای مردم ایران به خاطره‌ای تکرارنشدنی تبدیل شده است. اما چرا این اتفاق افتاد. دکتر «سعید معیدفر»، جامعه‌شناس و استاد سابق دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران تبدیل‌شدن این واقعه به یک نوستالژی جمعی را رویدادی جامعه‌شناختی می‌داند و چگونگی آن را شرح می‌دهد.

‌چه می‌شود که یک اتفاق تاریخی مثل صعود ایران به جام‌جهانی 1998 به نوستالژی جمعی تبدیل می‌شود؟
نوستالژی ازجمله احساساتی است که انسان مدرن آن را تجربه می‌کند. این اتفاق زمانی روی می‌دهد که این انسان رویاهایی برای خودش می‌سازد، با این مضمون که قرار است به جهانی پا بگذارد که در آن همه‌چیز آرمانی، متعالی و خالی از درد و رنج است. به عبارت دیگر این جهان پیش رو قرار است بهشت برینی باشد که انسان همیشه در جست‌وجوی آن بوده است. این تصور درنتیجه پیشرفت فناوری و علوم جدید در انسان مدرن ایجاد می‌شود. اما زمانی که همین انسان این جهان را با نابرابری‌ها، شکاف‌ها و تضادهای اجتماعی‌اش درک می‌کند، کم‌کم نوعی احساس عقبگرد برایش ایجاد می‌شود و حس می‌کند که در آینده خبری نیست. آرمان‌هایی که برای خودش ساخته است، تهی بوده‌اند. پس احساس نخستین در او رو خشک می‌شود و فکر می‌کند گذشته‌ای را از دست داده که بهتر از امروز بوده است. چنین انسانی که امکان توفیق در شرایط موجود را از دست داده است، دست به رویاپردازی درباره گذشته می‌زند و آرمان‌هایش را در گذشته می‌جوید. اگرچه می‌داند که امکان بازگشت به گذشته ممکن نیست، اما می‌تواند با رویاهایش زندگی خوشی را داشته باشد و با تصویرهای گذشته سعی می‌کند کمبودها و شکست‌های خودش را جبران کند. حس نوستالژی ابتدا در غرب به وجود آمد ولی به مرور زمان به کشورهای در حال توسعه هم آمد.
‌انسان مدرن ایرانی از چه زمانی نوستالژی را تجربه کرد؟
در ایران بعد از تحولات توسعه‌ای که در دوران پهلوی اول اتفاق افتاد و ادامه پیدا کرد کم‌کم از دهه سی به بعد این احساس در متفکرین ما ازجمله احمد کسروی به وجود آمد که گذشته چیزهایی داشته که ما آنها را از دست داده‌ایم، با این امید که در آینده خوبی‌ها و برتری‌ها را پیدا کنیم ولی در ازای آن خوبی‌های گذشته مثل روابط انسانی و تعاملات همدلانه را از دست داده‌ایم. این اتفاق در زمینه‌های دیگر هم ممکن است تجلی پیدا کند مثل مواردی ازجمله صعود ایران به جام‌جهانی، اتومبیل‌های قدیمی، کوچه‌های فلان محله یا خیلی از خاطرات دیگری که اکنون تبدیل به ابزاری برای تخلیه تصورات آرمانی به شکست انجامیده، شده‌اند. نوستالژی احساس شکستی است برای نسلی که فکر می‌کند هم زندگی فعلی و هم آینده‌اش قرار نیست تغییری کند. به همین دلیل فکر می‌کند بهتر است با خاطرات گذشته سر کند.
‌چه اتفاقاتی پتانسیل این را دارند که تبدیل به نوستالژی شوند؟
خاطرات، خصوصا خاطرات جمعی می‌توانند چنین ویژگی‌ای پیدا کنند. برای مثال درحال‌حاضر کسانی هستند که معتقدند نسل‌های جدیدتر همه ‌چیز برایشان در یک موبایل یا یک تبلت خلاصه شده است و دیگر باهم‌بودن‌ها و تجربه‌های عمیق جمعی را نمی‌خواهند. در مدارس همه سردرگریبان نمره و درس دارند و در مقابلش خبری از دوستی‌های صمیمی، بازی‌های همکلاسی‌ها و آن شور و نشاط باهم‌بودن نیست یا در محله‌ها آن شور جمعی که همه خانواده‌ها با هم تجربه می‌کردند دیگر وجود ندارد یا فضایی که افراد در آن هر بهانه‌ای را مستمسک باهم‌بودن قرار می‌دادند، از دست رفته است. به همین دلیل هر خاطره جمعی پتانسیل این را دارد که تبدیل به نوستالژی شود. نوستالژی حس انسان تنهایی است که هر روز تنهاتر می‌شود و احساسات نوع‌دوستانه و تعاملی‌اش کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل اتفاقاتی که در گذشته رخ داده و هیجان عظیمی را ایجاد کرده، در درجه اول غبطه‌خوردن افراد است. سالی که ایران به جام‌جهانی صعود کرد، شهر یکپارچه شور و شعف بود.
همه خوشحال بودند و برد ما بهانه‌ای بود برای بروز آن احساسات جمعی عمیق. این احساسات مبدأ تعاملات قوی و خاطرات خوش شد. البته منظورم این نیست که همه آنچه در گذشته اتفاق افتاده، خوب است بلکه حرفم این است که سرخوردگی باعث پردازشی آرمانی از اتفاقات و احساسات می‌شود. جنبه‌های آسیب‌شناسانه این وقایع نادیده گرفته می‌شود و در برابر ابعاد دیگر شکلی آرمانی به خود می‌گیرد. در نتیجه تبدیل به رویایی از گذشته می‌شود که دیگر برنمی‌گردد که خود این برگشت‌ناپذیربودن هم باعث سرخوردگی است.
‌چه عوامل سیاسی و اجتماعی باعث شده است مردم به این نتیجه برسند که سرخوشی ناشی از آن صعود تکرارپذیر نیست؟
بالاخره شکست‌ها کار خودش را می‌کند و دلایل متعددی دارد و می‌تواند سیاسی یا اجتماعی یا حتی فردی باشد. برای مثال گاهی ممکن است شرایطی در گذشته داشته‌ایم که قدر آن را ندانسته‌ایم و حالا احساس نوستالژی درباره آن داریم. گاهی نیز بر اثر تنگ‌شدن عرصه تعاملات اجتماعی، فضای باز تعامل در گذشته باعث نوستالژی می‌شود. واقعیت این است که در آن سال‌هایی که صعود ایران به جام‌جهانی اتفاق افتاد، فضای اجتماعی بسیار باز بود؛ نهادها و انجمن‌ها به شکل گسترده‌ای فعال بودند، دانشگاه‌ها پرشور بود. هماهنگی بین دولتمردان و جامعه وجود داشت و شکاف میان دولت و ملت بسیار کم بود. بنابراین مجموع این عوامل باعث می‌شد افراد حس مثبت‌تری را تجربه کنند. در روزهایی که سردی روابط، شکاف عمیق دولت و ملت و بی‌تحرکی و بی‌انگیزگی فضای دانشگاه که یکی از فضاهای مهم جامعه است چون جوانان در آن حضور دارند و آنها هستند که می‌توانند انرژی زیادی به جامعه تزریق کنند، نیست، شکل‌گیری چنین نوستالژی‌هایی طبیعی است. به مجموع این عوامل باید عوامل اقتصادی مثل رکودی که جامعه با آن دست‌به‌گریبان است یا فقدان آینده شغلی که جوانان حتی در مقاطع تحصیلی بالا با آن روبه‌رو هستند، را هم اضافه کرد. همه این شکست‌ها و ناکامی‌های پی‌درپی باعث می‌شود صعودهای فعلی را نادیده بگیرید و از آن صعود تاریخی، آرمانی تکرارنشدنی بسازید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.