در گفتوگو با میرباقری، حکمت، دولکو و برزگر مطرح شد
سینمای ارزان؛ راهحل خروج از بحران
عسل عباسیان: سینمای ارزان، راهگشای وضعیت کنونی سینمای ایران خواهد بود؟ میتوان فیلمهایی با حداقل هزینه و امکانات ساخت و امیدوار بود تا این فیلمها، سینما را از وضعیت روبهاغمای کنونی بیرون آورده و جریان اقتصادی سینما را از رکود خارج کنند؟ این پرسشها را با اهالی سینما در میان گذاشتیم.
بیژن میرباقری، کارگردان معتقد است در سینمای ایران، امکانی برای سینمای کمخرج وجود ندارد. او در اینباره میگوید: «ممکن است بتوان فیلم ارزان ساخت، ولی به همان میزان باید دید چه میزان سینما در آن فیلم وجود دارد. درواقع بحث ساخت فیلم و تولید سینمای اکران را باید جدا کنیم. ممکن است فیلم ارزانی ساخته شود ولی آیا آن فیلمی که به ارزانی و بدون صرف هزینه ساخته شده، امکان این را دارد که تماشاچی را به سمت خودش بکشد؟ درواقع ارزانبودن هزینههای ساخت یک فیلم به معنای این نیست که بهرهبرداری مفید سینمای اکران از آن میسر است. در خارج از ایران، البته وضعیت فرق میکند. سایتهای حمایتکنندهای وجود دارند، که مثلا دیده شده در آن یک کارگردان جوان با گرفتن یک دلار، از همه کاربران آن سایت توانسته فیلم ارزان بسازد و مخاطب هم داشته باشد. اما در ایران برای سینمای اکران و نه برای نمایشهای شخصی و جشنوارهای، ساخت کمهزینه غیرممکن است و سینمای ارزان وجود ندارد».
سینمای دولتی، بالابرنده هزینهها
این درحالی است که منیژه حکمت، کارگردانی که تهیهکننده هم هست و از این جهت بر مناسبات حاکم بر اقتصاد سینما نیز اشراف دارد، دراینباره میگوید: «وقتی بحران داریم، باید راهکارهای برونرفت از بحران را به شکل حرفهای تعریف کنیم تا سینمای بدنه لطمه نخورد. این بحران کنونی سینما، طوری حلوفصل میشود که تولید حرفهای و گیشهدار، با کمترین هزینه صورت گیرد. این هم مستلزم همکاری کلیه عوامل فیلم است، که این همکاری نیازمند یک درک همگانی است، چون اگر سینما با ادامهیافتن این بحران، بیش از این آسیب ببیند، سوپراستار این سینما هم آسیب میبیند. البته آسیب اصلی، در شرایط کنونی توسط سینمای دولتی و بودجههای بیحسابوکتابی که صرف تولید میشود، به سینما وارد شده و تسلط سینمای دولتی است که هزینهها را بالا برده و سینما را دچار بیماری کرده. وگرنه بخش خصوصی بسیار پرتوان است و تهیهکننده بخش خصوصی میداند که چطور فیلم بسازد تا سینما بهعنوان صنعت تعریف شود و بازگشت سرمایه داشته باشد. فیلمهایی را که ما تهیهکنندگان غیردولتی میسازیم، اگر بخش دولتی میخواست بسازد حداقل چهاربرابر هزینه صرف میشد. بودجههای دولتی به سینما آسیب زدند و
بخش خصوصی را در گردابی غرق کردند که نهایتا خودشان نیز در آن غرق خواهند شد». حکمت که خودش تجربه تولید و تهیه فیلمهای ارزان را داشته، میگوید: «اگر اعلام کنم فیلمهایی که ساختم مثل «ورود آقایان ممنوع» را با چه رقمهایی ساختهام، هیچکس باور نمیکند در حالی که اگر قرار بود این فیلمها با بودجه دولتی ساخته شوند، هزینهها چهاربرابر میشد. در شرایط بحرانی کنونی، باید همه اهالی سینما دستبهدست هم بدهند، فیلم خوب با حداقل بودجه بسازند؛ فیلمی که هم گیشه را تضمین کند و هم بتواند نیازهای هنری سینما را برآورده کند».
استوریبرد، چاره است
شاهرخ دولکو، منتقد سینما نیز بر اهمیت تغییر الگوهای تولید فیلم، چنان که با حداقل هزینهها بتوان فیلم خوب تولید کرد، تأکید دارد. او به «شرق» میگوید: «از نظر من سینمای کمهزینه یکی از معدود راههایی است که سینمای ایران پیشرو دارد، برای اینکه از رکود بیرون بیاید. اگر عزمی برای برونرفت سینما از بحران کنونی وجود دارد، اتفاقا راهحل، ساختن فیلمهایی با حداقل هزینه اما جذاب و پرمخاطب است که این کمهزینهشدن و ایجاد جذابیت، راهحلهایی دارد. بخش زیادی از هزینه فیلمهای ایرانی، بابت بازیگران است. وقتی به جدول هزینههای تولید یک فیلم نگاه میکنید، میبینید بخش عمدهای از هزینههای ساخت یک فیلم به قرارداد هنرپیشهها برمیگردد. اما امروز واقعا کدام هنرپیشه تضمینی برای فروش یک فیلم است؟ کدام هنرپیشه است که اغلب مردم برای او یک فیلم را ببینند؟ این خاصیتی است که اغلب بازیگران ما فاقد آن هستند. دیگر هیچ تماشاگری به خاطر هنرپیشه خاصی نمیرود فیلمی را ببیند. احیانا اگر تماشاگری فیلم ببیند، به خاطر جذابیتهای دیگر فیلم، از جمله قصه و کارگردانی خوب است. اگر کارگردان، فیلمنامه جذاب داشته باشد و با حداقل هزینهها، فیلم
باکیفیت بسازد، مخاطب را جذب فیلمش میکند. آیا فیلمهای پرمخاطب هالیوود لزوما بیگ پروداکشن هستند؟ مسلما نه! خیلی فیلمهای پرمخاطب آمریکایی هنرپیشههای ستاره ندارند ولی فروش میلیاردی میکنند. این نشان میدهد تماشاگر سینما، چه در ایران، چه در آمریکا و چه در اروپا تشنه قصه خوب و کارگردانی باکیفیت است. مشکل سینمای ایران همین است که برای ساخت یک فیلم بسیار زیاد هزینه میکنیم و هنرپیشههای گران میآوریم، در حالی که این بازیگران مردم را هم جذب نمیکنند، آن وقت کارگردانی بد داریم، نهایتا هم میگوییم سینما ورشکسته است و مردم فیلم نمیبینند! اما نمیپرسیم چرا. در هالیوود فیلمهایی داریم که فقط با سه میلیون دلار ساخته شدهاند، اما آنقدر فروش کردهاند که به قسمتهای دو و سه هم کشیده شدهاند. فیلمی مثل «پروژه جادوگر بلر» مثلا فیلم ارزانی بود که فروش فوقالعاده داشت. پس میتوان با پول کم، فیلم خوب هم ساخت، بدون اینکه ریختوپاش اضافه داشته باشیم». دولکو به صرفهجونبودن روش کنونی کارگردانان ایرانی نیز اشاره میکند: «بخشی از این هزینههای اضافی مربوط به دستمزد بازیگران است اما بخشی هم به کارگردانی مرتبط است. در سینمای
استانداردی مثل هالیوود، کارگردان با استوریبرد سر صحنه میرود. همین باعث میشود سرعت تولید بالا رود، چون همه میدانند کارگردان دقیقا چه میخواهد و همین سبب میشود هزینهها پایین بیاید. در ایران، کارگردان به طراح صحنه میگوید یک خانه در ابعاد واقعی بسازید، درحالیکه نهایتا در فیلم از نیمی از آن خانه و دکورش استفاده میکند. چون استوریبرد و دکوپاژ تصویری ندارد. کارگردانهای ما اغلب به لحاظ فنی توانایی ندارند که به صورت فنی و ساختاری با فیلم مواجه شوند و پلانهای اضافه نگیرند. شنیدهام در ایران، کارگردان صاحبنامی از یک صحنه، هم لانگشات و هم مدیومشات و هم کلوزآپ میگیرد تا نهایتا سر تدوین، تدوینگر انتخاب کند کدام را توی فیلم بگذارد. یعنی نهایتا انگار تدوینگر فیلم را میسازد. نداشتن استوریبرد هم از آن مواردی است که سبب میشود هزینه فیلم چند برابر شود».
سینمای ارزان، سینمای خلاق
مجید برزگر، که خودش یکی از پیشروان ساخت فیلمهای کمهزینه است، نیز درباره ساخت فیلم ارزان میگوید: «من مدتهاست فیلمسازی ارزان و البته رادیکال را بهعنوان یک راهکار برای برونرفت سینمای ایران، از رکود کنونی پیشنهاد میکنم. تجربهای که من در این زمینه دارم، کارگردانی سه فیلم و تهیهکنندگی چند فیلم ارزان است. مثلا هزینه هر سه فیلمی که کارگردانی کردم روی هم شاید به اندازه دو ماه حقوق یک ستاره مشهور هم نشده. این در حالی است که هر سه فیلم هم دیده شدند و موفقیتهایی داشتند و دستکم موقعیت مرا بهعنوان کارگردان و فیلمساز تثبیت کردند. بنابراین تجربه شخصی من نشان داده داشتن پول زیاد مزیتی برای فیلمساز نیست و البته این نکته نافی و منکر این نمیشود که داشتن پول بهطور طبیعی فیلمسازی را راحت میکند، اما اگر اقتصاد را در سینما و بهطور کلی هنر مهم بدانیم، با توجه به بازار و تماشاگر، به این نتیجه میرسیم که سینما باید به سمت ساخت فیلمهای کمهزینه برود. البته حتما داشتن پول زیاد، شرایط تولید را راحت میکند. اما اگر چرخه اقتصادی را در نظر بگیریم، متوجه میشویم فیلمساختن با هزینههای گزاف، دیگر جواب نمیدهد. برای
ملموسترشدن بحث، مثالی بزنم. میدانیم حدود 30 تا 35 درصد فروش سینما به تهیهکننده تعلق میگیرد و الباقی آن به سینمادار و پخشکننده و... میرسد، یعنی وقتی فیلمی دو میلیارد تومان هزینه میبرد، حتما باید شش میلیارد فروش کند که تازه پولی که صرف ساخت آن شده، به جیب تهیهکننده بازگردد. این در حالی است که اگر فیلم ارزان بسازیم، با توجه به ظرفیت اکران، بازگشت سرمایه بهتری داریم. در طول سال چند فیلم با فروش شش میلیاردی داریم؟ خیلی کم. حالا ببینید چند فیلم دو میلیاردی میسازیم؟ زیاد». برزگر خلاقیت فیلمساز را نیز متأثر از هزینههای ساخت فیلم میداند و میگوید: «غالب فیلمها، برای اکران ساخته میشود و سینمای کمهزینه هم سینمای پرطرفداری نیست. بنابراین افراد برای ساخت فیلم هزینههای بسیار میکنند و مدام نگرانی فروش هم دارند، این درحالی است که اگر فیلمهای کمهزینه بسازند نگرانی وضعیت اکران را ندارند، بنابراین دست به خلاقیت و تجربه هم میزنند. یعنی بدون نگرانی نوآوری هم میکنند. این را هم تأکید کنم فیلم کمهزینهساختن به معنای سهلانگاری در ساخت فیلم نیست». کارگردان «پرویز» به تجربه خودش نیز اشاره میکند: «من ممکن
است برای ساخت یک فیلم مدتها بهدقت دنبال لوکیشن بگردم، از امکانات و بهروزترین تکنولوژی استفاده کنم، بهجای استفاده از بازیگر ستاره، بازیگران توانمندی که با دستمزدهای پایین و توانایی بالا کار میکنند را دعوت به کار کنم و نهایتا فیلمی داشته باشم که با هزینه پایین ساخته شده اما این هزینه پایین روی کیفیت نهایی، اثر منفی نگذاشته است».
با این محاسبات، باید دید فیلمسازان، ستارههایی که تاکنون دستمزدهای نجومی طلب کردهاند و دیگر اهالی سینما، تا چه اندازه مصمم هستند با صرفهجویی در هزینهها، پرهیز از قبول کمکهای دولتی، با تولید فیلمهای جذاب و پرمخاطب، سینما را از وضعیت بحرانزده کنونی بیرون آورده و پای مردم را باز به سالنهای سینما باز کنند؟ اتفاقی که احتیاج به اهتمام همه اصناف سینمایی دارد.
عسل عباسیان: سینمای ارزان، راهگشای وضعیت کنونی سینمای ایران خواهد بود؟ میتوان فیلمهایی با حداقل هزینه و امکانات ساخت و امیدوار بود تا این فیلمها، سینما را از وضعیت روبهاغمای کنونی بیرون آورده و جریان اقتصادی سینما را از رکود خارج کنند؟ این پرسشها را با اهالی سینما در میان گذاشتیم.
بیژن میرباقری، کارگردان معتقد است در سینمای ایران، امکانی برای سینمای کمخرج وجود ندارد. او در اینباره میگوید: «ممکن است بتوان فیلم ارزان ساخت، ولی به همان میزان باید دید چه میزان سینما در آن فیلم وجود دارد. درواقع بحث ساخت فیلم و تولید سینمای اکران را باید جدا کنیم. ممکن است فیلم ارزانی ساخته شود ولی آیا آن فیلمی که به ارزانی و بدون صرف هزینه ساخته شده، امکان این را دارد که تماشاچی را به سمت خودش بکشد؟ درواقع ارزانبودن هزینههای ساخت یک فیلم به معنای این نیست که بهرهبرداری مفید سینمای اکران از آن میسر است. در خارج از ایران، البته وضعیت فرق میکند. سایتهای حمایتکنندهای وجود دارند، که مثلا دیده شده در آن یک کارگردان جوان با گرفتن یک دلار، از همه کاربران آن سایت توانسته فیلم ارزان بسازد و مخاطب هم داشته باشد. اما در ایران برای سینمای اکران و نه برای نمایشهای شخصی و جشنوارهای، ساخت کمهزینه غیرممکن است و سینمای ارزان وجود ندارد».
سینمای دولتی، بالابرنده هزینهها
این درحالی است که منیژه حکمت، کارگردانی که تهیهکننده هم هست و از این جهت بر مناسبات حاکم بر اقتصاد سینما نیز اشراف دارد، دراینباره میگوید: «وقتی بحران داریم، باید راهکارهای برونرفت از بحران را به شکل حرفهای تعریف کنیم تا سینمای بدنه لطمه نخورد. این بحران کنونی سینما، طوری حلوفصل میشود که تولید حرفهای و گیشهدار، با کمترین هزینه صورت گیرد. این هم مستلزم همکاری کلیه عوامل فیلم است، که این همکاری نیازمند یک درک همگانی است، چون اگر سینما با ادامهیافتن این بحران، بیش از این آسیب ببیند، سوپراستار این سینما هم آسیب میبیند. البته آسیب اصلی، در شرایط کنونی توسط سینمای دولتی و بودجههای بیحسابوکتابی که صرف تولید میشود، به سینما وارد شده و تسلط سینمای دولتی است که هزینهها را بالا برده و سینما را دچار بیماری کرده. وگرنه بخش خصوصی بسیار پرتوان است و تهیهکننده بخش خصوصی میداند که چطور فیلم بسازد تا سینما بهعنوان صنعت تعریف شود و بازگشت سرمایه داشته باشد. فیلمهایی را که ما تهیهکنندگان غیردولتی میسازیم، اگر بخش دولتی میخواست بسازد حداقل چهاربرابر هزینه صرف میشد. بودجههای دولتی به سینما آسیب زدند و
بخش خصوصی را در گردابی غرق کردند که نهایتا خودشان نیز در آن غرق خواهند شد». حکمت که خودش تجربه تولید و تهیه فیلمهای ارزان را داشته، میگوید: «اگر اعلام کنم فیلمهایی که ساختم مثل «ورود آقایان ممنوع» را با چه رقمهایی ساختهام، هیچکس باور نمیکند در حالی که اگر قرار بود این فیلمها با بودجه دولتی ساخته شوند، هزینهها چهاربرابر میشد. در شرایط بحرانی کنونی، باید همه اهالی سینما دستبهدست هم بدهند، فیلم خوب با حداقل بودجه بسازند؛ فیلمی که هم گیشه را تضمین کند و هم بتواند نیازهای هنری سینما را برآورده کند».
استوریبرد، چاره است
شاهرخ دولکو، منتقد سینما نیز بر اهمیت تغییر الگوهای تولید فیلم، چنان که با حداقل هزینهها بتوان فیلم خوب تولید کرد، تأکید دارد. او به «شرق» میگوید: «از نظر من سینمای کمهزینه یکی از معدود راههایی است که سینمای ایران پیشرو دارد، برای اینکه از رکود بیرون بیاید. اگر عزمی برای برونرفت سینما از بحران کنونی وجود دارد، اتفاقا راهحل، ساختن فیلمهایی با حداقل هزینه اما جذاب و پرمخاطب است که این کمهزینهشدن و ایجاد جذابیت، راهحلهایی دارد. بخش زیادی از هزینه فیلمهای ایرانی، بابت بازیگران است. وقتی به جدول هزینههای تولید یک فیلم نگاه میکنید، میبینید بخش عمدهای از هزینههای ساخت یک فیلم به قرارداد هنرپیشهها برمیگردد. اما امروز واقعا کدام هنرپیشه تضمینی برای فروش یک فیلم است؟ کدام هنرپیشه است که اغلب مردم برای او یک فیلم را ببینند؟ این خاصیتی است که اغلب بازیگران ما فاقد آن هستند. دیگر هیچ تماشاگری به خاطر هنرپیشه خاصی نمیرود فیلمی را ببیند. احیانا اگر تماشاگری فیلم ببیند، به خاطر جذابیتهای دیگر فیلم، از جمله قصه و کارگردانی خوب است. اگر کارگردان، فیلمنامه جذاب داشته باشد و با حداقل هزینهها، فیلم
باکیفیت بسازد، مخاطب را جذب فیلمش میکند. آیا فیلمهای پرمخاطب هالیوود لزوما بیگ پروداکشن هستند؟ مسلما نه! خیلی فیلمهای پرمخاطب آمریکایی هنرپیشههای ستاره ندارند ولی فروش میلیاردی میکنند. این نشان میدهد تماشاگر سینما، چه در ایران، چه در آمریکا و چه در اروپا تشنه قصه خوب و کارگردانی باکیفیت است. مشکل سینمای ایران همین است که برای ساخت یک فیلم بسیار زیاد هزینه میکنیم و هنرپیشههای گران میآوریم، در حالی که این بازیگران مردم را هم جذب نمیکنند، آن وقت کارگردانی بد داریم، نهایتا هم میگوییم سینما ورشکسته است و مردم فیلم نمیبینند! اما نمیپرسیم چرا. در هالیوود فیلمهایی داریم که فقط با سه میلیون دلار ساخته شدهاند، اما آنقدر فروش کردهاند که به قسمتهای دو و سه هم کشیده شدهاند. فیلمی مثل «پروژه جادوگر بلر» مثلا فیلم ارزانی بود که فروش فوقالعاده داشت. پس میتوان با پول کم، فیلم خوب هم ساخت، بدون اینکه ریختوپاش اضافه داشته باشیم». دولکو به صرفهجونبودن روش کنونی کارگردانان ایرانی نیز اشاره میکند: «بخشی از این هزینههای اضافی مربوط به دستمزد بازیگران است اما بخشی هم به کارگردانی مرتبط است. در سینمای
استانداردی مثل هالیوود، کارگردان با استوریبرد سر صحنه میرود. همین باعث میشود سرعت تولید بالا رود، چون همه میدانند کارگردان دقیقا چه میخواهد و همین سبب میشود هزینهها پایین بیاید. در ایران، کارگردان به طراح صحنه میگوید یک خانه در ابعاد واقعی بسازید، درحالیکه نهایتا در فیلم از نیمی از آن خانه و دکورش استفاده میکند. چون استوریبرد و دکوپاژ تصویری ندارد. کارگردانهای ما اغلب به لحاظ فنی توانایی ندارند که به صورت فنی و ساختاری با فیلم مواجه شوند و پلانهای اضافه نگیرند. شنیدهام در ایران، کارگردان صاحبنامی از یک صحنه، هم لانگشات و هم مدیومشات و هم کلوزآپ میگیرد تا نهایتا سر تدوین، تدوینگر انتخاب کند کدام را توی فیلم بگذارد. یعنی نهایتا انگار تدوینگر فیلم را میسازد. نداشتن استوریبرد هم از آن مواردی است که سبب میشود هزینه فیلم چند برابر شود».
سینمای ارزان، سینمای خلاق
مجید برزگر، که خودش یکی از پیشروان ساخت فیلمهای کمهزینه است، نیز درباره ساخت فیلم ارزان میگوید: «من مدتهاست فیلمسازی ارزان و البته رادیکال را بهعنوان یک راهکار برای برونرفت سینمای ایران، از رکود کنونی پیشنهاد میکنم. تجربهای که من در این زمینه دارم، کارگردانی سه فیلم و تهیهکنندگی چند فیلم ارزان است. مثلا هزینه هر سه فیلمی که کارگردانی کردم روی هم شاید به اندازه دو ماه حقوق یک ستاره مشهور هم نشده. این در حالی است که هر سه فیلم هم دیده شدند و موفقیتهایی داشتند و دستکم موقعیت مرا بهعنوان کارگردان و فیلمساز تثبیت کردند. بنابراین تجربه شخصی من نشان داده داشتن پول زیاد مزیتی برای فیلمساز نیست و البته این نکته نافی و منکر این نمیشود که داشتن پول بهطور طبیعی فیلمسازی را راحت میکند، اما اگر اقتصاد را در سینما و بهطور کلی هنر مهم بدانیم، با توجه به بازار و تماشاگر، به این نتیجه میرسیم که سینما باید به سمت ساخت فیلمهای کمهزینه برود. البته حتما داشتن پول زیاد، شرایط تولید را راحت میکند. اما اگر چرخه اقتصادی را در نظر بگیریم، متوجه میشویم فیلمساختن با هزینههای گزاف، دیگر جواب نمیدهد. برای
ملموسترشدن بحث، مثالی بزنم. میدانیم حدود 30 تا 35 درصد فروش سینما به تهیهکننده تعلق میگیرد و الباقی آن به سینمادار و پخشکننده و... میرسد، یعنی وقتی فیلمی دو میلیارد تومان هزینه میبرد، حتما باید شش میلیارد فروش کند که تازه پولی که صرف ساخت آن شده، به جیب تهیهکننده بازگردد. این در حالی است که اگر فیلم ارزان بسازیم، با توجه به ظرفیت اکران، بازگشت سرمایه بهتری داریم. در طول سال چند فیلم با فروش شش میلیاردی داریم؟ خیلی کم. حالا ببینید چند فیلم دو میلیاردی میسازیم؟ زیاد». برزگر خلاقیت فیلمساز را نیز متأثر از هزینههای ساخت فیلم میداند و میگوید: «غالب فیلمها، برای اکران ساخته میشود و سینمای کمهزینه هم سینمای پرطرفداری نیست. بنابراین افراد برای ساخت فیلم هزینههای بسیار میکنند و مدام نگرانی فروش هم دارند، این درحالی است که اگر فیلمهای کمهزینه بسازند نگرانی وضعیت اکران را ندارند، بنابراین دست به خلاقیت و تجربه هم میزنند. یعنی بدون نگرانی نوآوری هم میکنند. این را هم تأکید کنم فیلم کمهزینهساختن به معنای سهلانگاری در ساخت فیلم نیست». کارگردان «پرویز» به تجربه خودش نیز اشاره میکند: «من ممکن
است برای ساخت یک فیلم مدتها بهدقت دنبال لوکیشن بگردم، از امکانات و بهروزترین تکنولوژی استفاده کنم، بهجای استفاده از بازیگر ستاره، بازیگران توانمندی که با دستمزدهای پایین و توانایی بالا کار میکنند را دعوت به کار کنم و نهایتا فیلمی داشته باشم که با هزینه پایین ساخته شده اما این هزینه پایین روی کیفیت نهایی، اثر منفی نگذاشته است».
با این محاسبات، باید دید فیلمسازان، ستارههایی که تاکنون دستمزدهای نجومی طلب کردهاند و دیگر اهالی سینما، تا چه اندازه مصمم هستند با صرفهجویی در هزینهها، پرهیز از قبول کمکهای دولتی، با تولید فیلمهای جذاب و پرمخاطب، سینما را از وضعیت بحرانزده کنونی بیرون آورده و پای مردم را باز به سالنهای سینما باز کنند؟ اتفاقی که احتیاج به اهتمام همه اصناف سینمایی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.