خوشههای صنعتی در بنگاههای اقتصادی امروز
امروزه توسعه خوشههای صنعتی نقش محوری و بارزی در سیاستهای اقتصادی و صنعتی کشورهای توسعهیافته و درحالتوسعه ایفا میكند؛ ازجمله واحدهای كسبوكار محوری هستند كه مؤسسات دانشبنیان میتوانند از طریق آنها به فعالیت گسترده و درآمدزا بپردازند و یكی از زمینههای رونق اقتصاد مقاومتی در كشور باشند. اكنون كه سیاستهای برنامه ششم اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از سوی مقام معظم رهبری ابلاغ شده و ایشان در ملاقات خود با اعضای دولت بر سرعتبخشیدن به تدوین برنامه تأكید فرمودند، دستاندركاران اقتصادی دولت بهخصوص باید به دلیل اهمیت راهكارهایی كه بتواند مراحل برنامهریزی عملیاتی را برای مجریان پیوند خوشههای صنعتی و مؤسسات دانشبنیان و مراكز رشد و پاركهای علم و فناوری فراهم کند، در برنامه ششم اقدام كنند. برنامهای كه باعث رونق كسبوكار و توجه به اشتغال جوانان كشور شود. ازاینرو، اگر رویکردهای گذشته در قانونهای برنامه، تمرکز بیشتری بر اقتصاد کلان و همینطور بنگاههای بزرگ داشتهاند؛ اینک کسبوکار کوچک و خرد، احساس مسئولیت نسبت به افزایش قابلیت رقابت این واحدها، بهبود ارتباطات شبکهای، تأکید بر حمایتهای غیرمستقیم، ترکیب
رقابت و همکاری به منظور تقویت یادگیری و نوآوری، ارتقای سطح همکاری واحدهای کوچک و بزرگ و تقویت مثلث همکاری «خوشههای صنعتی»، «دولت» و «دانشگاهها» موردتأکید و توجه بیشتری قرار دارد. هرقدر نگاه به حل مسائل از سطح بینالمللی، ملی و بخشی به سمت منطقهای و محلی و مبتنی بر قابلیتهای پویای سیستمهای اجتماعی شکلیافته بر پایه فرایندهای طبیعی پیش میرود، توجه به کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در قالب شبکههای ارتباطی قابلتعریف، ذیل بحث توسعه خوشهای، از اهمیت ویژهای برخوردار میشود. این نگاه میتواند فعالیتهای اقتصادی در خدمت جامعه را در اركان اجتماع جاری و ساری و فرهنگ آن را نهادینه كند. بیش از یک دهه است که توسعه صنعتی مبتنی بر خوشهها، بهعنوان یک استراتژی نوین موردتوجه برنامهریزان و سیاستگذاران کشورهای صنعتی و درحالتوسعه قرار گرفته است. سازمانهای بینالمللی همچون یونیدو نیز طرحهای متعددی را از طریق توسعه خوشههای صنعتی در کشورهای مختلف اجرا و حمایت کردهاند. در سالهای اخیر، بحث توجه به صنایع کوچک و متوسط و توسعه خوشههای صنعتی در داخل کشور نیز موردتوجه قرار گرفته است. هرچند به نظر میرسد در سطح
سیاستگذاری و پیادهسازی الگوی توسعه خوشهای، کشور همچنان نیازمند حرکتهای بنیادی و پایهای است. این مقاله در زمینه توسعه خوشههای صنعتی و بهعنوان گامی در راستای حرکت مذکور با توجه به ویژگیهای آن در سطح کشور و در راستای سیاستهای اقتصاد مقاومتی میتواند راهگشای تولید مولد و رقابتپذیر در كشور باشد.
خوشه صنعتی (Industrial Cluster) به مجموعهای از واحدهای کسبوکار (Enterprises) گفته میشود که در یک منطقه جغرافیایی و یک گرایش صنعتی متمرکز شدهاند و با همکاری و تکمیل فعالیتهای یکدیگر، به تولید و عرضه تعدادی کالا و خدمات میپردازند و چالشها و فرصتهای مشترک دارند. عموما خوشهها تعداد زیادی واحدهای اقتصادی خرد، کوچک و متوسط را دربر میگیرند که از نظر جغرافیایی، این واحدها میتوانند در سطح روستا، شهر، شهرستان و استان پراکنده باشند و حتی مناطق آزاد، ویژه اقتصادی، پاركهای علم و فناوری و شركتهای دانشبنیان را هم شامل شوند.
بدین ترتیب، مشخصه خوشههای صنعتی؛ تمرکز جغرافیایی، همکاری در تکمیل فعالیتهای یکدیگر، تولیدات و خدمات مشترک و همینطور چالشها و فرصتهای مشترک است. خوشههای صنعتی مجموعهای از بنگاههای تجاری و غیرتجاری متمركز در یك مكان جغرافیایی در یك منطقه اقتصادی را شامل میشود كه برای تولید یك یا چند محصول نهایی مشابه و مرتبط برای كسب صرفههای اقتصادی بیرونی با یكدیگر ارتباطات عمودی و افقی برقرار میکنند و ضمن رقابت با یكدیگر در بسیاری از موارد همكاری جمعی و اقدامات مشترك دارند. ارتباط درونی این بنگاهها، كاهشدهنده هزینهها و تسهیلكننده دسترسی به نهادها، دانش و فناوری تولید، بازارهای فروش و تأمین نیازهای مشترك مشتری خواهد بود. در سالهای اخیر توجه فزایندهای به كوچكسازی امر اقتصادی شده و روند توسعه بنگاههای كوچك و متوسط به طور چشمگیری افزایش یافته است. این بنگاهها دارای مزایای زیادی نسبت به صنایع بزرگ هستند كه از آن جمله میتوان از ارزشافزوده، نوآوری، فرصتهای شغلی، اشتغالآفرینی و انعطافپذیری بیشتر نسبت به صنایع بزرگ نام برد.
بنابراین، توجه به این بخش از اقتصاد ملی ضروری است. یكی از راهكارهای اساسی كه در محافل علمی برای ساماندهی صنایع كوچك و متوسط موردتوجه قرار گرفته است، تجمیع این بنگاهها و سازماندهی آنها در قالب خوشههای صنعتی (Industrial Clusters) است. تمركز تعدادی از بنگاههای كوچك و متوسط در یك حوزه جغرافیایی، موجب ایجاد مزایایی برای بنگاههای درون خوشه میشود. به عبارت دیگر، با تجمیع شركتهایی كه در زمینههای مشابه یا مرتبطی فعالیت میكنند، این شركتها میتوانند از مزایایی از قبیل صرفهجوییهای ناشی از مقیاس و تنوع، انتقال دانش و فناوری، افزایش رقابتپذیری و... برخوردار شوند. به عبارت دیگر، خوشه صنعتی عبارت است از مجموعهای از صنایع كوچك و متوسط تشكلها و بنگاههای خدماتی كه در یك رشته صنعتی با تكیه بر مزیتهای خاص و سرمایههای قوامیافته مناطق جغرافیایی با اهداف اقتصادی سازماندهی شدهاند. از حدود سه دهه پیش، این الگوی منطقهای سازماندهی صنایع كوچك و متوسط در نقاط مختلف جهان در رشتههای متعدد صنعتی پیاده شده است كه از نتایج آن میتوان به جهانیشدن اقتصادهای محلی، افزایش درآمد سرانه آنها، ایجاد اشتغال و رشد و توسعه
درونزای مبتنی بر توانمندیهای این مناطق اشاره كرد. به علاوه از دیگر مزایای این الگوی سازماندهی صنایع، هدفمندبودن، هرچه تخصصیترشدن و اقتصادیتربودن خدمات و پشتیبانیها از صنایع مجتمع در خوشه است.
اهمیت خوشههای صنعتی در توسعه پایدار كشورها موجب شده كه استقرار كارگاههای كوچك در شهركهای صنعتی و اختصاص محل و زون مشخص درون شهركها برای این كار، یكی از هدفهای سازنده شركت شهركهای صنعتی باشد كه بهمنظور تكمیل زنجیرههای تولید و ارتقای كیفیت محصولات با استفاده از فناوریهای جدید و دانش روز و نیز كارآفرینی با توجه به زمینه خوب و كارگاههای كوچك در جذب و بهكارگیری متقاضیان كار، دنبال شود. با توجه به بررسیهای بهعملآمده كارگاههای كوچك به دلایل مختلف ازجمله سهولت قانون كار، امكان دقت عمل بیشتر، امكان استفاده از توانمندیهای یكدیگر، بهعهدهگرفتن پارهای از وظایف كارخانههای بزرگ، امكان سهل انعطافپذیری كارگاه و ماشینآلات و سایر موارد امروزه مدنظر و موردحمایت اكثر كشورهای توسعهیافته و درحالتوسعه است. شكل متداول استقرار صنایع و كارگاههای كوچك در اغلب كشورهای صنعتی به صورت خوشهای بوده و بهعنوان خوشههای صنعتی مطرح است. اینگونه كارگاهها با دستیابی به سازماندهی جدید توانستهاند با تولید محصولات بسیار كیفی و با قیمت تمامشده مناسب به بازار پایدار جهانی دست یابند و از این طریق در استخدام نیروهای
كار و ترقی و توسعه روزافزون فناوری، موفقتر از كارخانجات بزرگ عمل كنند. لازم به توضیح است كه در اینگونه مجتمعهای تولید (خوشههای صنعتی) سطح دستمزد كارگران بسیار بالاتر از سایر مراكز تولیدی بوده و كارگران بیشتری نیز بهكار گرفته میشوند.
در بررسیهای مقدماتی ایجاد خوشههای صنعتی در زمینههای صنایع سرامیك و چینیآلات و فراوردههای نسوز، صنایع چرم و محصولات جانبی آن، قطعات خودرو، صنایع برق، الكترونیك و همچنین مجتمعهای كارگاهی محصولات چوبی (مبلمان، دكوراسیون و...)، صنایع فلزی (كابینت، اجاق گاز و...) و مصالح ساختمانی، خوشه صنعتی قطعات خودرو، ایجاد خوشه صنعتی صنایع چرم و محصولات جانبی آن، اقتصادی تشخیص داده شده است. تقویت خوشههای صنعتی، پیوند اقتصادی مؤسسات دانشبنیانی و صنایع صادراتی كشور بهخصوص راهاندازی مجدد آنها با اعمال مدیریت كارا است. جوانان هوشمند این سرزمین توانایی آن را دارند كه با عزم و دانش خود كارخانجات تولیدی را در خدمت اقتصاد منهای نفت تجهیز كنند.
امروزه توسعه خوشههای صنعتی نقش محوری و بارزی در سیاستهای اقتصادی و صنعتی کشورهای توسعهیافته و درحالتوسعه ایفا میكند؛ ازجمله واحدهای كسبوكار محوری هستند كه مؤسسات دانشبنیان میتوانند از طریق آنها به فعالیت گسترده و درآمدزا بپردازند و یكی از زمینههای رونق اقتصاد مقاومتی در كشور باشند. اكنون كه سیاستهای برنامه ششم اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از سوی مقام معظم رهبری ابلاغ شده و ایشان در ملاقات خود با اعضای دولت بر سرعتبخشیدن به تدوین برنامه تأكید فرمودند، دستاندركاران اقتصادی دولت بهخصوص باید به دلیل اهمیت راهكارهایی كه بتواند مراحل برنامهریزی عملیاتی را برای مجریان پیوند خوشههای صنعتی و مؤسسات دانشبنیان و مراكز رشد و پاركهای علم و فناوری فراهم کند، در برنامه ششم اقدام كنند. برنامهای كه باعث رونق كسبوكار و توجه به اشتغال جوانان كشور شود. ازاینرو، اگر رویکردهای گذشته در قانونهای برنامه، تمرکز بیشتری بر اقتصاد کلان و همینطور بنگاههای بزرگ داشتهاند؛ اینک کسبوکار کوچک و خرد، احساس مسئولیت نسبت به افزایش قابلیت رقابت این واحدها، بهبود ارتباطات شبکهای، تأکید بر حمایتهای غیرمستقیم، ترکیب
رقابت و همکاری به منظور تقویت یادگیری و نوآوری، ارتقای سطح همکاری واحدهای کوچک و بزرگ و تقویت مثلث همکاری «خوشههای صنعتی»، «دولت» و «دانشگاهها» موردتأکید و توجه بیشتری قرار دارد. هرقدر نگاه به حل مسائل از سطح بینالمللی، ملی و بخشی به سمت منطقهای و محلی و مبتنی بر قابلیتهای پویای سیستمهای اجتماعی شکلیافته بر پایه فرایندهای طبیعی پیش میرود، توجه به کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در قالب شبکههای ارتباطی قابلتعریف، ذیل بحث توسعه خوشهای، از اهمیت ویژهای برخوردار میشود. این نگاه میتواند فعالیتهای اقتصادی در خدمت جامعه را در اركان اجتماع جاری و ساری و فرهنگ آن را نهادینه كند. بیش از یک دهه است که توسعه صنعتی مبتنی بر خوشهها، بهعنوان یک استراتژی نوین موردتوجه برنامهریزان و سیاستگذاران کشورهای صنعتی و درحالتوسعه قرار گرفته است. سازمانهای بینالمللی همچون یونیدو نیز طرحهای متعددی را از طریق توسعه خوشههای صنعتی در کشورهای مختلف اجرا و حمایت کردهاند. در سالهای اخیر، بحث توجه به صنایع کوچک و متوسط و توسعه خوشههای صنعتی در داخل کشور نیز موردتوجه قرار گرفته است. هرچند به نظر میرسد در سطح
سیاستگذاری و پیادهسازی الگوی توسعه خوشهای، کشور همچنان نیازمند حرکتهای بنیادی و پایهای است. این مقاله در زمینه توسعه خوشههای صنعتی و بهعنوان گامی در راستای حرکت مذکور با توجه به ویژگیهای آن در سطح کشور و در راستای سیاستهای اقتصاد مقاومتی میتواند راهگشای تولید مولد و رقابتپذیر در كشور باشد.
خوشه صنعتی (Industrial Cluster) به مجموعهای از واحدهای کسبوکار (Enterprises) گفته میشود که در یک منطقه جغرافیایی و یک گرایش صنعتی متمرکز شدهاند و با همکاری و تکمیل فعالیتهای یکدیگر، به تولید و عرضه تعدادی کالا و خدمات میپردازند و چالشها و فرصتهای مشترک دارند. عموما خوشهها تعداد زیادی واحدهای اقتصادی خرد، کوچک و متوسط را دربر میگیرند که از نظر جغرافیایی، این واحدها میتوانند در سطح روستا، شهر، شهرستان و استان پراکنده باشند و حتی مناطق آزاد، ویژه اقتصادی، پاركهای علم و فناوری و شركتهای دانشبنیان را هم شامل شوند.
بدین ترتیب، مشخصه خوشههای صنعتی؛ تمرکز جغرافیایی، همکاری در تکمیل فعالیتهای یکدیگر، تولیدات و خدمات مشترک و همینطور چالشها و فرصتهای مشترک است. خوشههای صنعتی مجموعهای از بنگاههای تجاری و غیرتجاری متمركز در یك مكان جغرافیایی در یك منطقه اقتصادی را شامل میشود كه برای تولید یك یا چند محصول نهایی مشابه و مرتبط برای كسب صرفههای اقتصادی بیرونی با یكدیگر ارتباطات عمودی و افقی برقرار میکنند و ضمن رقابت با یكدیگر در بسیاری از موارد همكاری جمعی و اقدامات مشترك دارند. ارتباط درونی این بنگاهها، كاهشدهنده هزینهها و تسهیلكننده دسترسی به نهادها، دانش و فناوری تولید، بازارهای فروش و تأمین نیازهای مشترك مشتری خواهد بود. در سالهای اخیر توجه فزایندهای به كوچكسازی امر اقتصادی شده و روند توسعه بنگاههای كوچك و متوسط به طور چشمگیری افزایش یافته است. این بنگاهها دارای مزایای زیادی نسبت به صنایع بزرگ هستند كه از آن جمله میتوان از ارزشافزوده، نوآوری، فرصتهای شغلی، اشتغالآفرینی و انعطافپذیری بیشتر نسبت به صنایع بزرگ نام برد.
بنابراین، توجه به این بخش از اقتصاد ملی ضروری است. یكی از راهكارهای اساسی كه در محافل علمی برای ساماندهی صنایع كوچك و متوسط موردتوجه قرار گرفته است، تجمیع این بنگاهها و سازماندهی آنها در قالب خوشههای صنعتی (Industrial Clusters) است. تمركز تعدادی از بنگاههای كوچك و متوسط در یك حوزه جغرافیایی، موجب ایجاد مزایایی برای بنگاههای درون خوشه میشود. به عبارت دیگر، با تجمیع شركتهایی كه در زمینههای مشابه یا مرتبطی فعالیت میكنند، این شركتها میتوانند از مزایایی از قبیل صرفهجوییهای ناشی از مقیاس و تنوع، انتقال دانش و فناوری، افزایش رقابتپذیری و... برخوردار شوند. به عبارت دیگر، خوشه صنعتی عبارت است از مجموعهای از صنایع كوچك و متوسط تشكلها و بنگاههای خدماتی كه در یك رشته صنعتی با تكیه بر مزیتهای خاص و سرمایههای قوامیافته مناطق جغرافیایی با اهداف اقتصادی سازماندهی شدهاند. از حدود سه دهه پیش، این الگوی منطقهای سازماندهی صنایع كوچك و متوسط در نقاط مختلف جهان در رشتههای متعدد صنعتی پیاده شده است كه از نتایج آن میتوان به جهانیشدن اقتصادهای محلی، افزایش درآمد سرانه آنها، ایجاد اشتغال و رشد و توسعه
درونزای مبتنی بر توانمندیهای این مناطق اشاره كرد. به علاوه از دیگر مزایای این الگوی سازماندهی صنایع، هدفمندبودن، هرچه تخصصیترشدن و اقتصادیتربودن خدمات و پشتیبانیها از صنایع مجتمع در خوشه است.
اهمیت خوشههای صنعتی در توسعه پایدار كشورها موجب شده كه استقرار كارگاههای كوچك در شهركهای صنعتی و اختصاص محل و زون مشخص درون شهركها برای این كار، یكی از هدفهای سازنده شركت شهركهای صنعتی باشد كه بهمنظور تكمیل زنجیرههای تولید و ارتقای كیفیت محصولات با استفاده از فناوریهای جدید و دانش روز و نیز كارآفرینی با توجه به زمینه خوب و كارگاههای كوچك در جذب و بهكارگیری متقاضیان كار، دنبال شود. با توجه به بررسیهای بهعملآمده كارگاههای كوچك به دلایل مختلف ازجمله سهولت قانون كار، امكان دقت عمل بیشتر، امكان استفاده از توانمندیهای یكدیگر، بهعهدهگرفتن پارهای از وظایف كارخانههای بزرگ، امكان سهل انعطافپذیری كارگاه و ماشینآلات و سایر موارد امروزه مدنظر و موردحمایت اكثر كشورهای توسعهیافته و درحالتوسعه است. شكل متداول استقرار صنایع و كارگاههای كوچك در اغلب كشورهای صنعتی به صورت خوشهای بوده و بهعنوان خوشههای صنعتی مطرح است. اینگونه كارگاهها با دستیابی به سازماندهی جدید توانستهاند با تولید محصولات بسیار كیفی و با قیمت تمامشده مناسب به بازار پایدار جهانی دست یابند و از این طریق در استخدام نیروهای
كار و ترقی و توسعه روزافزون فناوری، موفقتر از كارخانجات بزرگ عمل كنند. لازم به توضیح است كه در اینگونه مجتمعهای تولید (خوشههای صنعتی) سطح دستمزد كارگران بسیار بالاتر از سایر مراكز تولیدی بوده و كارگران بیشتری نیز بهكار گرفته میشوند.
در بررسیهای مقدماتی ایجاد خوشههای صنعتی در زمینههای صنایع سرامیك و چینیآلات و فراوردههای نسوز، صنایع چرم و محصولات جانبی آن، قطعات خودرو، صنایع برق، الكترونیك و همچنین مجتمعهای كارگاهی محصولات چوبی (مبلمان، دكوراسیون و...)، صنایع فلزی (كابینت، اجاق گاز و...) و مصالح ساختمانی، خوشه صنعتی قطعات خودرو، ایجاد خوشه صنعتی صنایع چرم و محصولات جانبی آن، اقتصادی تشخیص داده شده است. تقویت خوشههای صنعتی، پیوند اقتصادی مؤسسات دانشبنیانی و صنایع صادراتی كشور بهخصوص راهاندازی مجدد آنها با اعمال مدیریت كارا است. جوانان هوشمند این سرزمین توانایی آن را دارند كه با عزم و دانش خود كارخانجات تولیدی را در خدمت اقتصاد منهای نفت تجهیز كنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.