گفتوگو با «هوشنگ ماهرویان»، تاریخدان
سیاست جای ذهنهای مدرن است نه ماموتها
تونی بلر، نخستوزیر پیشین انگلیس، در مصاحبهای با فرید ذکریا که روز گذشته در شبکه تلویزیونی سیانان بهصورت زنده پخش شد، بابت جنگ عراق عذرخواهی کرد. او در این مصاحبه گفت: «من بهخاطر این مسئله که اطلاعاتی که ما دریافت کردیم نادرست و غلط بود، عذرخواهی میکنم. من بهخاطر برخی از اشتباهاتی که رخ داده عذر میخواهم». او همچنین بیان کرد به نسبت مقصر رویکارآمدن داعش در عراق و سوریه است. درباره عذرخواهیهای تاریخی با «هوشنگ ماهرویان»، تاریخدان، گفتوگو کردهایم.
عذرخواهی بهخاطر تصمیمات سیاسی در تاریخ چه جایگاهی دارد؟ آیا موارد دیگری نیز از عذرخواهیهای سیاسی در تاریخ وجود دارد؟
اولین نکتهای که باید درباره عذرخواهی بلر و عذرخواهیهای مشابه سیاستمداران مدنظر داشت این است که عذرخواهی اساسا یک پدیده مدرن و متعلق به یک ذهنیت مدرن است. این انسان مدرن است که میتواند خودش و اقداماتش را روی میز بگذارد و آنها را بررسی و نقد کند. کسی که ذهن مدرن ندارد توان این کار را ندارد. مثلا شما نمیتوانید در تاریخ از کسی مثل چنگیز یا دیکتاتوری مثل کیم جونگ اون توقع داشته باشید که بهخاطر کشتار یا دیکتاتوریشان از دیگران عذرخواهی کنند چون اینها بههیچوجه مدرنیته را درک نکردهاند و نمیدانند مدرنیته با نقد همراه است. در طرف مقابل هر سیاستمداری که از چنین ذهن مدرنی برخوردار باشد چنین عذرخواهیهایی را در مواقع اشتباه انجام خواهد داد. نمونهاش در ژاپن بسیار زیاد است. برای مثال عذرخواهی نخستوزیر ژاپن درباره ورود مواد رادیواکتیو به محیطزیست در پی سونامی در این کشور.
شما عذرخواهیکردن را معلول سیاست مدرن میدانید. خود عذرخواهیکردن میتواند چه تأثیری بر سیاست داشته باشد؟
فرض کنید بلر بهجای اینکه بگوید من بهخاطر بخشی از تصمیماتمان و ناآگاهیمان درباره جنگ عراق عذرخواهی میکنم، میگفت: ما بهخاطر رونق اقتصادیمان نیاز به فروختن اسلحه داشتیم و باید چنین جنگی را راه میانداختیم یا میگفت در کانتکس آن زمان نیاز بود که ما به عراق حمله کنیم. تأثیر این نوع صحبتها در سپهر سیاسی و اجتماعی جامعه بسیار متفاوت است با تأثیری که عذرخواهی دارد. عذرخواهیکردن یعنی من میدانم چه کردهام. من میدانم یک انسان هستم و ممکن است اشتباه کنم. من میدانم باید نگاه علمی به گذشته داشته باشم و میدانم بههمریختن ساختارهای اجتماعی و سیاسی عراق باعث بهوجودآمدن داعش شده است. این حقیقت همیشه جلو چشم من هست و با این عذرخواهی میخواهم مانع از تکرار آن شوم. ما متأسفانه در کشورمان درباره بسیاری از اتفاقات تاریخی چنین نگاهی نداریم. یک روزی کسی گفته بود تحریمها ورقپاره است. این حرف باید نقد شود و آن شخص باید بفهمد رکود امروز نتیجه تحریمهای هشتساله است و بهخاطر آن از مردم عذرخواهی کند.
پیششرطها و شرایط لازم برای رسیدن به این نقطه چیست؟
رواج دموکراسی، آزادی بیان، اندیشه و نقد مهمترین لوازم ایجاد چنین فضایی است. نقد در فضای آزاد امکانپذیر است. اگر فرید ذکریا بهعنوان یک روزنامهنگار فرهیخته میتواند بلر را به عذرخواهی وادار کند به این دلیل است که مطبوعات به سطحی از آزادی دسترسی دارند که میتوانند سیاستمداران را بهعنوان انسانهایی که میتوانند خطا کنند مورد پرسش و نقد قرار دهند. بعضیها فکر میکنند اگر کسی نقد کند رادیکالیسم است اما اتفاقا نقد مانع از رواج رادیکالیسم میشود. نقد باعث عذرخواهیکردن میشود و این عذرخواهیکردن اعتدال ایجاد میکند. خوشحالم بگویم که برخی از سیاستمداران ایرانی هم هستند که همین کار زیبا را بارها کردهاند مخصوصا در چندسال اخیر.
تنها عذرخواهیکردن سیاستمداران کافی است یا سیاستمداران برای جلوگیری از تکرار اشتباه باید دست به اقدامات عملی هم بزنند؟
معتقدم عذرخواهیکردن، هم خود پدیدهای مدرن است و هم تأثیرات زیادی بر مدرنشدن ذهنیت سیاستمداران و جامعه دارد. وقتی سیاستمداران بدانند که عرصه سیاست یک عرصه مدرن است و جای ماموتهایی مثل داعش و بوکوحرام در آن نیست، آن وقت دست به اقدامات عملی مثل مذاکره و ایجاد اتحادهای بینالمللی برای حل مسائل هم خواهند زد.
تونی بلر، نخستوزیر پیشین انگلیس، در مصاحبهای با فرید ذکریا که روز گذشته در شبکه تلویزیونی سیانان بهصورت زنده پخش شد، بابت جنگ عراق عذرخواهی کرد. او در این مصاحبه گفت: «من بهخاطر این مسئله که اطلاعاتی که ما دریافت کردیم نادرست و غلط بود، عذرخواهی میکنم. من بهخاطر برخی از اشتباهاتی که رخ داده عذر میخواهم». او همچنین بیان کرد به نسبت مقصر رویکارآمدن داعش در عراق و سوریه است. درباره عذرخواهیهای تاریخی با «هوشنگ ماهرویان»، تاریخدان، گفتوگو کردهایم.
عذرخواهی بهخاطر تصمیمات سیاسی در تاریخ چه جایگاهی دارد؟ آیا موارد دیگری نیز از عذرخواهیهای سیاسی در تاریخ وجود دارد؟
اولین نکتهای که باید درباره عذرخواهی بلر و عذرخواهیهای مشابه سیاستمداران مدنظر داشت این است که عذرخواهی اساسا یک پدیده مدرن و متعلق به یک ذهنیت مدرن است. این انسان مدرن است که میتواند خودش و اقداماتش را روی میز بگذارد و آنها را بررسی و نقد کند. کسی که ذهن مدرن ندارد توان این کار را ندارد. مثلا شما نمیتوانید در تاریخ از کسی مثل چنگیز یا دیکتاتوری مثل کیم جونگ اون توقع داشته باشید که بهخاطر کشتار یا دیکتاتوریشان از دیگران عذرخواهی کنند چون اینها بههیچوجه مدرنیته را درک نکردهاند و نمیدانند مدرنیته با نقد همراه است. در طرف مقابل هر سیاستمداری که از چنین ذهن مدرنی برخوردار باشد چنین عذرخواهیهایی را در مواقع اشتباه انجام خواهد داد. نمونهاش در ژاپن بسیار زیاد است. برای مثال عذرخواهی نخستوزیر ژاپن درباره ورود مواد رادیواکتیو به محیطزیست در پی سونامی در این کشور.
شما عذرخواهیکردن را معلول سیاست مدرن میدانید. خود عذرخواهیکردن میتواند چه تأثیری بر سیاست داشته باشد؟
فرض کنید بلر بهجای اینکه بگوید من بهخاطر بخشی از تصمیماتمان و ناآگاهیمان درباره جنگ عراق عذرخواهی میکنم، میگفت: ما بهخاطر رونق اقتصادیمان نیاز به فروختن اسلحه داشتیم و باید چنین جنگی را راه میانداختیم یا میگفت در کانتکس آن زمان نیاز بود که ما به عراق حمله کنیم. تأثیر این نوع صحبتها در سپهر سیاسی و اجتماعی جامعه بسیار متفاوت است با تأثیری که عذرخواهی دارد. عذرخواهیکردن یعنی من میدانم چه کردهام. من میدانم یک انسان هستم و ممکن است اشتباه کنم. من میدانم باید نگاه علمی به گذشته داشته باشم و میدانم بههمریختن ساختارهای اجتماعی و سیاسی عراق باعث بهوجودآمدن داعش شده است. این حقیقت همیشه جلو چشم من هست و با این عذرخواهی میخواهم مانع از تکرار آن شوم. ما متأسفانه در کشورمان درباره بسیاری از اتفاقات تاریخی چنین نگاهی نداریم. یک روزی کسی گفته بود تحریمها ورقپاره است. این حرف باید نقد شود و آن شخص باید بفهمد رکود امروز نتیجه تحریمهای هشتساله است و بهخاطر آن از مردم عذرخواهی کند.
پیششرطها و شرایط لازم برای رسیدن به این نقطه چیست؟
رواج دموکراسی، آزادی بیان، اندیشه و نقد مهمترین لوازم ایجاد چنین فضایی است. نقد در فضای آزاد امکانپذیر است. اگر فرید ذکریا بهعنوان یک روزنامهنگار فرهیخته میتواند بلر را به عذرخواهی وادار کند به این دلیل است که مطبوعات به سطحی از آزادی دسترسی دارند که میتوانند سیاستمداران را بهعنوان انسانهایی که میتوانند خطا کنند مورد پرسش و نقد قرار دهند. بعضیها فکر میکنند اگر کسی نقد کند رادیکالیسم است اما اتفاقا نقد مانع از رواج رادیکالیسم میشود. نقد باعث عذرخواهیکردن میشود و این عذرخواهیکردن اعتدال ایجاد میکند. خوشحالم بگویم که برخی از سیاستمداران ایرانی هم هستند که همین کار زیبا را بارها کردهاند مخصوصا در چندسال اخیر.
تنها عذرخواهیکردن سیاستمداران کافی است یا سیاستمداران برای جلوگیری از تکرار اشتباه باید دست به اقدامات عملی هم بزنند؟
معتقدم عذرخواهیکردن، هم خود پدیدهای مدرن است و هم تأثیرات زیادی بر مدرنشدن ذهنیت سیاستمداران و جامعه دارد. وقتی سیاستمداران بدانند که عرصه سیاست یک عرصه مدرن است و جای ماموتهایی مثل داعش و بوکوحرام در آن نیست، آن وقت دست به اقدامات عملی مثل مذاکره و ایجاد اتحادهای بینالمللی برای حل مسائل هم خواهند زد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.