|

به مناسبت تولد ناصر عصار

پرواز ماورای خشم و اضطراب

آیدین آغداشلو

اولين‌بار اسم ناصر عصار را در 23سالگی شنيدم. سال 42 بود. در چايخانه هتل تهران‌پالاس بوديم و رفتيم سر ميز پرويز داريوش. با چشم‌های درشتش نگاهم كرد و با پوزخند گفت چرا درباره عصار نمی‌نويسی؟ - نقد نقاشی می‌نوشتم - گفتم كی؟ گفت ناصر عصار. بعد پوزخندش عميق‌تر شد و سرش را برگرداند و علاقه‌اش را قطع كرد. اسمش به گوشم نخورده بود. فكر كردم سربه‌سرم می‌گذارد. بعد افتادم به پرس‌وجو و تازه فهميدم كه سال‌هاست در پاريس زندگی می‌كند. ابراهيم گلستان مي‌شناختش و ابوالقاسم سعيدی، كه همين برايم كافی بود. عكس نقاشی‌هايش را پيدا كردم و كيف كردم. هرچه سال‌های بيشتری گذشت، كارهايش را بيشتر دوست داشتم و هنوز هم در كنار بهمن محصص، سپهری، زنده‌رودی، احصايی، علی گلستانه، تناولی، وزيری، كاظمی و يكتايی، او را يكی از 10 هنرمند بزرگ 50 سال گذشته ايران مي‌دانم. عصار را سال‌ها نديدم تا اواخر دهه 50، كه فرخ غفاری قرار ملاقاتی برايمان گذاشت در كافه‌ای در پلاس دووژ پاريس؛ همان ميدان كوچك 500ساله بی‌نهايت زيبا و اصيل. آمد و ديديم همديگر را. بينی‌اش سرخ و متورم شده بود كه از بيماری حساسيتش می‌آمد. كم‌حرف بود و آرام. از اولين سفرش به پاريس تعريف كرد كه در جوانی جسارت به خرج داده و شخصا تصميم گرفته بود و هيچ آسان نبود اين تصميم چون پسر آسيد كاظم عصار بود، از علمای طراز اول و از آخرين فلاسفه بزرگ دورانش، و ماندن و دوام‌آوردن دست خالی در پاريس كه چه دشوار بود. بعد رفتيم به خانه‌اش و از راه‌پله باريكی رسيديم به اتاق اصلی. دروديوار پر بود از نقاشی‌هايش و تعدادی را هم كنار ديوار چيده بود؛ در اندازه‌های كوچك و بزرگ. بعد همسر فرانسوی‌اش به ما پيوست؛ بانوی كوچك‌اندام و ملايمی كه بيشتر گوش می‌كرد تا حرف بزند. چندبار ديگر هم همديگر را ديديم و بنا داشتم در هر سفر پاريس حتما ببينمش. و اغلب می‌ديدمش. و فيضی بود ديدارش. هميشه دوست داشتم از كارهايش داشته باشم اما چون نقاشی جمع نمی‌كردم، می‌گذاشتم برای بعد- هرچند اگر اشاره مي‌كردم آن‌قدر آقا و مهربان بود كه دريغ نمی‌كرد- تا يكی، دوسال بعد از انقلاب كه در منزل مهدی كفايی - كه آسيد كاظم عصار می‌شد شوهرخاله‌اش و ناصر و نصير پسرخاله‌هايش - داشتيم دنبال يك لوله مقوايی می‌گشتيم تا كارم را بگذارم داخلش كه مهدی لوله بلند ضخيمی را داد به من. نگاه كه كردم ديدم ورقه كاغذی بزرگی داخلش لوله شده! بازش كردم، يكی از منظره‌های زيبای ناصر عصار بود كه با رنگ و روغن رقيق روی مقوای نازك كار كرده بود. وقتی مهدی متوجه حالم شد، گفت: بگير مال تو! من هم گرفتم! و ماند پيش من تا همراه نقاشی‌های خودم رفت به تورنتو. اولين‌باری كه گذرنامه‌ام را به من برگرداندند و رفتم به پاريس و به ديدار عصار و قصه را تعريف كردم، خنديد و گفت: از شيرمادر حلال‌ترت! در چند سال گذشته غصه مي‌خوردم كه چرا در بازار و در حراج‌ها، قيمت كارهای محصص و عصار پايين مانده است - كه در قياس با بسياری از كارهای مزخرف پرفروش خيلی هم پايين مانده بود - تا بالاخره خريداران نسل جديد حواسشان جمع شد و خريدند و قيمت‌ها بالا رفت. از اين‌كه آدم‌های بيشتری اسمش را به جا می‌آوردند، آسوده شدم. وقتی درگذشت خالی‌تر و بی‌دفاع‌تر شدم؛ چون از قبيله‌ای بود - و بوديم - نه‌چندان پرشمار كه با چيرگی شارلاتان‌ها، جا‌های خالی‌شده خالی می‌ماند.
عصار نگاهش را از فرماليسم نقاشی مدرن دهه50 پاريس، به سمت شرق دور چرخاند. كاری كه بسياری از همدوره‌هايش هم دنبال كردند. در ايران، هم‌زمان با او، سهراب سپهری هم اين نگاه را برگزيد؛ گيرم سپهری محلی‌تر ماند، اما آبشخور هر دو يكی بود: مكالمه ميان رنگ‌های رقيق و غليظ، تقليل‌يافتن رنگ‌آميزی به يكی دو رنگ، تماشای طبيعت سحرآميز، و شگفت‌زده مهارت و نرمی پرپيچ‌وتاب قلم‌موی استادان چينی‌ ماندن. هيچ‌كدام‌شان، اما به تماشا و تحسين طبيعت اكتفا نكردند؛ سپهری به سيب‌ها و چهارگوش‌ها و دايره‌ها هم نگاه كرد، عصار هم صد‌ها بار صورت همسرش را با خطوط پيچاپيچ و شتابنده كار كرد، اما بهت تغزلی‌شده هر دو همچنان در تداوم دست افشاندن آن مشتاق دامن از كف‌داده گلستان سعدی بود. درختان انبوه عصار بر پس‌زمينه‌های در پايين كمرنگ‌شونده خوشرنگ و ملايم می‌نشينند و وقت‌هايی كه بهانه درختان را كنار می‌گذارد، فقط چند خط نرم و رها را - به شيوه خوشنويسی سهل‌نمای چينی - بر سطح صفحه می‌دواند. عصار موفق مي‌شود بی‌هيچ ادايی دو جهان شرقی و غربی را درهم بياميزد و با روانی خارق‌العاده‌ای، نگاه صوفيانه مشرقی‌اش را با ذات خالص و برهنه‌شده، نقاشی تجريدی غربی ادغام كند. نقاشی‌های بسيار خوشرنگ و خوش‌ساخت عصار، در هر قطعی كه باشند، پنجره‌هايی‌اند رو به منظره‌های مه‌آلود وهم‌آلود آرام و مستقر، اما نه؛ پنجره‌هايی‌اند به سو و به درون روحی پالايش‌يافته كه مي‌تواند بر فراز و ماورای خشم و حرص و اضطراب دورانی چقر و پيچيده بلغزد و جاری شود و پرواز كند. همين‌قدر است و اما بسيار بيش از اين قدر است. بسيار بيشتر.

اولين‌بار اسم ناصر عصار را در 23سالگی شنيدم. سال 42 بود. در چايخانه هتل تهران‌پالاس بوديم و رفتيم سر ميز پرويز داريوش. با چشم‌های درشتش نگاهم كرد و با پوزخند گفت چرا درباره عصار نمی‌نويسی؟ - نقد نقاشی می‌نوشتم - گفتم كی؟ گفت ناصر عصار. بعد پوزخندش عميق‌تر شد و سرش را برگرداند و علاقه‌اش را قطع كرد. اسمش به گوشم نخورده بود. فكر كردم سربه‌سرم می‌گذارد. بعد افتادم به پرس‌وجو و تازه فهميدم كه سال‌هاست در پاريس زندگی می‌كند. ابراهيم گلستان مي‌شناختش و ابوالقاسم سعيدی، كه همين برايم كافی بود. عكس نقاشی‌هايش را پيدا كردم و كيف كردم. هرچه سال‌های بيشتری گذشت، كارهايش را بيشتر دوست داشتم و هنوز هم در كنار بهمن محصص، سپهری، زنده‌رودی، احصايی، علی گلستانه، تناولی، وزيری، كاظمی و يكتايی، او را يكی از 10 هنرمند بزرگ 50 سال گذشته ايران مي‌دانم. عصار را سال‌ها نديدم تا اواخر دهه 50، كه فرخ غفاری قرار ملاقاتی برايمان گذاشت در كافه‌ای در پلاس دووژ پاريس؛ همان ميدان كوچك 500ساله بی‌نهايت زيبا و اصيل. آمد و ديديم همديگر را. بينی‌اش سرخ و متورم شده بود كه از بيماری حساسيتش می‌آمد. كم‌حرف بود و آرام. از اولين سفرش به پاريس تعريف كرد كه در جوانی جسارت به خرج داده و شخصا تصميم گرفته بود و هيچ آسان نبود اين تصميم چون پسر آسيد كاظم عصار بود، از علمای طراز اول و از آخرين فلاسفه بزرگ دورانش، و ماندن و دوام‌آوردن دست خالی در پاريس كه چه دشوار بود. بعد رفتيم به خانه‌اش و از راه‌پله باريكی رسيديم به اتاق اصلی. دروديوار پر بود از نقاشی‌هايش و تعدادی را هم كنار ديوار چيده بود؛ در اندازه‌های كوچك و بزرگ. بعد همسر فرانسوی‌اش به ما پيوست؛ بانوی كوچك‌اندام و ملايمی كه بيشتر گوش می‌كرد تا حرف بزند. چندبار ديگر هم همديگر را ديديم و بنا داشتم در هر سفر پاريس حتما ببينمش. و اغلب می‌ديدمش. و فيضی بود ديدارش. هميشه دوست داشتم از كارهايش داشته باشم اما چون نقاشی جمع نمی‌كردم، می‌گذاشتم برای بعد- هرچند اگر اشاره مي‌كردم آن‌قدر آقا و مهربان بود كه دريغ نمی‌كرد- تا يكی، دوسال بعد از انقلاب كه در منزل مهدی كفايی - كه آسيد كاظم عصار می‌شد شوهرخاله‌اش و ناصر و نصير پسرخاله‌هايش - داشتيم دنبال يك لوله مقوايی می‌گشتيم تا كارم را بگذارم داخلش كه مهدی لوله بلند ضخيمی را داد به من. نگاه كه كردم ديدم ورقه كاغذی بزرگی داخلش لوله شده! بازش كردم، يكی از منظره‌های زيبای ناصر عصار بود كه با رنگ و روغن رقيق روی مقوای نازك كار كرده بود. وقتی مهدی متوجه حالم شد، گفت: بگير مال تو! من هم گرفتم! و ماند پيش من تا همراه نقاشی‌های خودم رفت به تورنتو. اولين‌باری كه گذرنامه‌ام را به من برگرداندند و رفتم به پاريس و به ديدار عصار و قصه را تعريف كردم، خنديد و گفت: از شيرمادر حلال‌ترت! در چند سال گذشته غصه مي‌خوردم كه چرا در بازار و در حراج‌ها، قيمت كارهای محصص و عصار پايين مانده است - كه در قياس با بسياری از كارهای مزخرف پرفروش خيلی هم پايين مانده بود - تا بالاخره خريداران نسل جديد حواسشان جمع شد و خريدند و قيمت‌ها بالا رفت. از اين‌كه آدم‌های بيشتری اسمش را به جا می‌آوردند، آسوده شدم. وقتی درگذشت خالی‌تر و بی‌دفاع‌تر شدم؛ چون از قبيله‌ای بود - و بوديم - نه‌چندان پرشمار كه با چيرگی شارلاتان‌ها، جا‌های خالی‌شده خالی می‌ماند.
عصار نگاهش را از فرماليسم نقاشی مدرن دهه50 پاريس، به سمت شرق دور چرخاند. كاری كه بسياری از همدوره‌هايش هم دنبال كردند. در ايران، هم‌زمان با او، سهراب سپهری هم اين نگاه را برگزيد؛ گيرم سپهری محلی‌تر ماند، اما آبشخور هر دو يكی بود: مكالمه ميان رنگ‌های رقيق و غليظ، تقليل‌يافتن رنگ‌آميزی به يكی دو رنگ، تماشای طبيعت سحرآميز، و شگفت‌زده مهارت و نرمی پرپيچ‌وتاب قلم‌موی استادان چينی‌ ماندن. هيچ‌كدام‌شان، اما به تماشا و تحسين طبيعت اكتفا نكردند؛ سپهری به سيب‌ها و چهارگوش‌ها و دايره‌ها هم نگاه كرد، عصار هم صد‌ها بار صورت همسرش را با خطوط پيچاپيچ و شتابنده كار كرد، اما بهت تغزلی‌شده هر دو همچنان در تداوم دست افشاندن آن مشتاق دامن از كف‌داده گلستان سعدی بود. درختان انبوه عصار بر پس‌زمينه‌های در پايين كمرنگ‌شونده خوشرنگ و ملايم می‌نشينند و وقت‌هايی كه بهانه درختان را كنار می‌گذارد، فقط چند خط نرم و رها را - به شيوه خوشنويسی سهل‌نمای چينی - بر سطح صفحه می‌دواند. عصار موفق مي‌شود بی‌هيچ ادايی دو جهان شرقی و غربی را درهم بياميزد و با روانی خارق‌العاده‌ای، نگاه صوفيانه مشرقی‌اش را با ذات خالص و برهنه‌شده، نقاشی تجريدی غربی ادغام كند. نقاشی‌های بسيار خوشرنگ و خوش‌ساخت عصار، در هر قطعی كه باشند، پنجره‌هايی‌اند رو به منظره‌های مه‌آلود وهم‌آلود آرام و مستقر، اما نه؛ پنجره‌هايی‌اند به سو و به درون روحی پالايش‌يافته كه مي‌تواند بر فراز و ماورای خشم و حرص و اضطراب دورانی چقر و پيچيده بلغزد و جاری شود و پرواز كند. همين‌قدر است و اما بسيار بيش از اين قدر است. بسيار بيشتر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.