|

فضاي معلق

جواد طوسي

جدا از گستردگی فضای نمایشی در سینما و امکان نمایش بعدی اغلب تولیدات ایرانی در سینمای خانگی، باید واقع‌بینانه بپذیریم که تئاتر در شرایط کنونی وضعیت بهتری نسبت به سینما (به‌ویژه از نظر تنوع موضوعی، ارتباط با مخاطب و تبدیل‌شدن بعضی سالن‌ها به پاتوق) دارد. با در‌نظرگرفتن سینماهای فعال تهران و چند پردیس سینمایی و سالن‌های نمایش در حوزه تئاتر و میزان فروش تولیدات سینمای حرفه‌ای (بدنه) و فیلم‌های گروه «هنر و تجربه» و مقایسه آن با استقبالی که از اکثر اجراهای تئاتر می‌شود، می‌توان بر بی‌انگیزگی و انفعال و بی‌اعتمادی مخاطبان سینما نسبت به تماشاگران تئاتر صحه گذاشت. البته تعداد محدود سالن‌های تئاتر در این حضور گسترده و چشمگیر علاقه‌مندان تئاتر (به‌ویژه نسل جوان) را نمی‌توان نادیده گرفت. اما در همین موقعیت و میزانسن، ذکر نکاتی چند (به‌عنوان آسیب‌شناسی معاصر سینما و تئاتر ما) ضروری به‌نظر می‌رسد. چرا رسانه‌ای با قدمت و جایگاه تاریخی و جاذبه‌های بصری و حس نوستالژیک سینما در چنین شرایط بحرانی و دوران فترت به‌سر می‌برد؟ در‌حال‌حاضر در همین کلان‌شهر تهران به‌جز پردیس‌های سینمایی و چند سینمای شناخته‌شده مثل فرهنگ و آزادی بیشتر سالن‌ها از نظر تعداد تماشاچی (حتی در سئانس‌های مناسب) وضعیتی بغرنج دارند و صاحبان این سینماها معتقدند دخل‌وخرجشان با هم نمی‌خواند و دارند ضرر می‌دهند. جدا از بحران اقتصادی طبقه متوسط جامعه در طول این سال‌ها و مسائل و مشکلات تحمیل‌شده به این طیف در زندگی روزمره که لزوم قراردادن سینما را در سبد فرهنگی خود و خانواده‌اش منتفی می‌کند، ‌باید به نزول کیفی فیلم‌ها و عدم تنوع موضوعی و فقدان جاذبه‌های حرفه‌ای، نمایشی و ساختاری در تولیدات سینمایی توجه جدی داشت. طبیعتا مخاطب پرمشغله و پریشان‌حال این زمانه اگر هم بخواهد به دیدن فیلمی ترغیب شود، ترجیح می‌دهد در موقعیتی باورپذیر قرار بگیرد و موضوع و آدم‌های اثری که به دیدنش نشسته با او و طبقه و دنیای پیرامونش نسبتی داشته باشند. اگر هم فیلمی جدا از این واقع‌گرایی اجتماعی می‌خواهد لحنی کمیک و فانتزی و قالبی سرگرم‌کننده داشته باشد، ‌باید اصول و قواعد خود را به‌درستی و با اجرائی جذاب و حرفه‌ای و دور از کلیشه‌پردازی و نگاه سهل‌پسندانه برگزار کند. این تنوع و تکثرگرایی و مخاطب‌شناسی قاعده‌مند حرفه‌ای را همچنان در سینمای آمریکا می‌بینیم، ولی متأسفانه سینمای بومی ما گویی از اوج و فرود و تداوم آزمون‌وخطا گریزی ندارد. رفتارشناسی حرفه‌ای سینمای یک سرزمین را (باتوجه به هجوم گسترده فضاهای مختلف رسانه‌ای و مجازی) ‌باید در عقلانیت، زمانه‌شناسی، محدودکردن نگاه و تفکر دولتی و بهادادن به بخش خصوصی هویتمند و مجرب، کم‌کردن محدودیت‌ها، تنگناها، ممیزی و خطوط قرمز و ایجاد بستر مناسب برای بروز خلاقیت و شکوفایی فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان دید. وجود تشکیلات موازی در موضع‌گیری و برخورد با تولیدات سینمایی که روند قانونی خود را طی کرده‌اند، اظهارنظرهای ضدونقیض در مورد بعضی از فیلم‌ها، و رخدادهای مسئله‌ساز از سوی مدیران سینمایی، رفتار انفعالی و محتاطانه در این حوزه، می‌تواند نقطه نگران‌کننده‌ وضعیت موجود سینمای ما باشد که اگر موارد مذکور جدی گرفته نشوند، شرایط از این بغرنج‌تر خواهد شد. از سوی دیگر در فضای تئاتری ما نیز نوعی تشتت، بی‌برنامگی و افراط‌ و تفریط مشاهده می‌شود. واقعا چنددرصد از نمایش‌نامه‌های به‌اجرادرآمده نسبتی با جامعه ما و فرهنگ و مناسبات دور و نزدیک و طبقه‌بندی معاصر این دوران دارند؟ آیا این نگاه و برخورد افراطی نسبت به متون خارجی و بازی با فرم باعث ایجاد مسیر انحرافی و آدرس غلط‌دادن به مخاطب جوان ذوق‌زده و خلع‌سلاح‌شده این زمانه نخواهد شد؟

جدا از گستردگی فضای نمایشی در سینما و امکان نمایش بعدی اغلب تولیدات ایرانی در سینمای خانگی، باید واقع‌بینانه بپذیریم که تئاتر در شرایط کنونی وضعیت بهتری نسبت به سینما (به‌ویژه از نظر تنوع موضوعی، ارتباط با مخاطب و تبدیل‌شدن بعضی سالن‌ها به پاتوق) دارد. با در‌نظرگرفتن سینماهای فعال تهران و چند پردیس سینمایی و سالن‌های نمایش در حوزه تئاتر و میزان فروش تولیدات سینمای حرفه‌ای (بدنه) و فیلم‌های گروه «هنر و تجربه» و مقایسه آن با استقبالی که از اکثر اجراهای تئاتر می‌شود، می‌توان بر بی‌انگیزگی و انفعال و بی‌اعتمادی مخاطبان سینما نسبت به تماشاگران تئاتر صحه گذاشت. البته تعداد محدود سالن‌های تئاتر در این حضور گسترده و چشمگیر علاقه‌مندان تئاتر (به‌ویژه نسل جوان) را نمی‌توان نادیده گرفت. اما در همین موقعیت و میزانسن، ذکر نکاتی چند (به‌عنوان آسیب‌شناسی معاصر سینما و تئاتر ما) ضروری به‌نظر می‌رسد. چرا رسانه‌ای با قدمت و جایگاه تاریخی و جاذبه‌های بصری و حس نوستالژیک سینما در چنین شرایط بحرانی و دوران فترت به‌سر می‌برد؟ در‌حال‌حاضر در همین کلان‌شهر تهران به‌جز پردیس‌های سینمایی و چند سینمای شناخته‌شده مثل فرهنگ و آزادی بیشتر سالن‌ها از نظر تعداد تماشاچی (حتی در سئانس‌های مناسب) وضعیتی بغرنج دارند و صاحبان این سینماها معتقدند دخل‌وخرجشان با هم نمی‌خواند و دارند ضرر می‌دهند. جدا از بحران اقتصادی طبقه متوسط جامعه در طول این سال‌ها و مسائل و مشکلات تحمیل‌شده به این طیف در زندگی روزمره که لزوم قراردادن سینما را در سبد فرهنگی خود و خانواده‌اش منتفی می‌کند، ‌باید به نزول کیفی فیلم‌ها و عدم تنوع موضوعی و فقدان جاذبه‌های حرفه‌ای، نمایشی و ساختاری در تولیدات سینمایی توجه جدی داشت. طبیعتا مخاطب پرمشغله و پریشان‌حال این زمانه اگر هم بخواهد به دیدن فیلمی ترغیب شود، ترجیح می‌دهد در موقعیتی باورپذیر قرار بگیرد و موضوع و آدم‌های اثری که به دیدنش نشسته با او و طبقه و دنیای پیرامونش نسبتی داشته باشند. اگر هم فیلمی جدا از این واقع‌گرایی اجتماعی می‌خواهد لحنی کمیک و فانتزی و قالبی سرگرم‌کننده داشته باشد، ‌باید اصول و قواعد خود را به‌درستی و با اجرائی جذاب و حرفه‌ای و دور از کلیشه‌پردازی و نگاه سهل‌پسندانه برگزار کند. این تنوع و تکثرگرایی و مخاطب‌شناسی قاعده‌مند حرفه‌ای را همچنان در سینمای آمریکا می‌بینیم، ولی متأسفانه سینمای بومی ما گویی از اوج و فرود و تداوم آزمون‌وخطا گریزی ندارد. رفتارشناسی حرفه‌ای سینمای یک سرزمین را (باتوجه به هجوم گسترده فضاهای مختلف رسانه‌ای و مجازی) ‌باید در عقلانیت، زمانه‌شناسی، محدودکردن نگاه و تفکر دولتی و بهادادن به بخش خصوصی هویتمند و مجرب، کم‌کردن محدودیت‌ها، تنگناها، ممیزی و خطوط قرمز و ایجاد بستر مناسب برای بروز خلاقیت و شکوفایی فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان دید. وجود تشکیلات موازی در موضع‌گیری و برخورد با تولیدات سینمایی که روند قانونی خود را طی کرده‌اند، اظهارنظرهای ضدونقیض در مورد بعضی از فیلم‌ها، و رخدادهای مسئله‌ساز از سوی مدیران سینمایی، رفتار انفعالی و محتاطانه در این حوزه، می‌تواند نقطه نگران‌کننده‌ وضعیت موجود سینمای ما باشد که اگر موارد مذکور جدی گرفته نشوند، شرایط از این بغرنج‌تر خواهد شد. از سوی دیگر در فضای تئاتری ما نیز نوعی تشتت، بی‌برنامگی و افراط‌ و تفریط مشاهده می‌شود. واقعا چنددرصد از نمایش‌نامه‌های به‌اجرادرآمده نسبتی با جامعه ما و فرهنگ و مناسبات دور و نزدیک و طبقه‌بندی معاصر این دوران دارند؟ آیا این نگاه و برخورد افراطی نسبت به متون خارجی و بازی با فرم باعث ایجاد مسیر انحرافی و آدرس غلط‌دادن به مخاطب جوان ذوق‌زده و خلع‌سلاح‌شده این زمانه نخواهد شد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.