سیاست ادبیات (8)
شعر محال
ژاک رانسیر . ترجمه پویا رفویی
ادبیات جدید شاهزادگان قدیم و مردمِ تابع دمکراسی را در برابر مردمی متفاوت مینشاند، در برابر مردمی بازآفریده لغتشناسان، باستانشناسان و دیرینهشناسان، تا مگر در برابر بوطیقای ارسطویی و یونانِ اهلیشده عهد لویی چهاردهم قد علم کنند.ادبیات جدید سیر تراژیک عقلانیتِ بازنمایی را بهنحوی کاملا طبیعی در بسط انقلابی رقم زد که «ویکو»1 با چهره «هومر حقیقی»، هومری که شاعر بود به صحنه نمایش فراخواند.چنین هومری از اینرو با کلیت منطق بازنمایی سرناسازگاری داشت که مبدع داستانها، شخصیتها و بیانها نبود، بلکه صدای مردمی بود که در دوران طفولیت خود از تمایز بین داستان و تاریخ، یا تمایز بین بیان منثور و صناعات شعری عاجز بودند. فارغ از واقعنمایی و تمهیدات کذاوکذا، الگویی که ادبیات به خدمت میگیرد، همین همذاتی بیواسطه شعر و نثر است.
با این همه، بدون کلام هیچ انتقالی صورت نمیگیرد. در عصر رمانتیکها، همه آنانی که رویای همذاتی طبیعی هنر و زندگی منثور را در سر میپروراندند، در قالب نوستالژیا برای بهشت گمشده به این مقصود نائل میآمدند.
شعر «بدوی» کهن، بیان جهانی بود که در آن شعر بهمنزله کنش مجزایی وجود نداشت، بیانِ جهانی بود که همانا در آن منطق عرصههای مجزای کنش وجود نداشت. شعر بارقهای از تمدنی بود که در آن بین زندگی خصوصی و زندگی عمومی تضادی نبود، نیایش مذهبی با جشن جماعات شهری یکی بودند، و تاریخ پیشینیان از الهگان اساطیری جداییپذیر نبود؛ مجسمهسازی و موسیقی، تئاتر و رقص در زمره کارکردهای زندگی جمعی بودند، و مشارکت در زندگی جمعی با تمرین در محل اجتماعات یا تلمذکردن در نواختن سیتار، سازی شبیه به زیتر مقدور بود.باری، شرایط از ایندست که شعر را با بیان یک مردم واحد ممثل میکرد، یکسره از تمدن مدرن رخت بر بسته بود. تمدن مدرن حتی خود را با ویژگیهایی درست به عکس این روال تعریف میکرد. روح تحلیلگر مدرنی که عقل را از اسطوره، و تاریخ را از قصه مجزا میساخت، بیانگر جهانی بود که در آن نقشها از یکدیگر مجزا بود، مبنای حکومت، نه دیگر حق الهی، بلکه ناشی از ملزومات عقلانی مدیریت بر نفوس بود.
در چنین جهانی نیروهای صنعت، طبیعت را از نمفها و فانها زدودهاند و قوانین حاکم بر ارزش تجاری، دیگر ارزشها را در سطح رفتارهایی فردی تنزل دادهاند؛ هنر به درد آن میخورد تا هنردوستان را سر ذوق بیاورد و دیگر به کار جشنهای زندگی جمعی نمیآید؛ و اینجاست که در آیین تمایلی پدید میآید تا خود را در اندرون دلها پنهان سازد. مرکز ثقل این جهان خاص بیشتر در شمال واقع بود، جایی که شرایط اقلیمی، به کنج خانه خزیدن و تأسیس زندگی خصوصی را چنان جالب میساخت که همین بس تا آدمها با طیبخاطر به تقبیح زندگی عمومی بپردازند.
بصیرت عصر رمانتیک از این امر ناشی بود که شعر «بدوی» کهن، آن شعر باستانی زیبای مبتنی بر شاعرانگی حیات، از اینرو دیگر از محالات است که نثر علایق مادی، مدیریت اجرایی و تفکر علمی، عقد دیرپای شعر، اسطوره و زندگی جمعی را فسخ کرده است. آنها همرای با هگل بر این نظر بودند که هنر و شعر بهمنزله فرمهای بیانی زندگی جمعی، اموری مربوط به گذشتهاند. همرای با شیلر و مادام دواستال اعلام میکردند که شعر آتی یا ادبیات جدید از مبدأ رجعت خیالبافانه تا مقصد مادیت از دسترفته، مسیری عکسی را بپیماید، ادبیات جدید باید طلایهدار خیزشی باشد که بر آن است تا ثوابت بوطیقایی کهن را در مسیر تفکراتی مستحیل کند که در عزلت خود فرو میرود و قلمروی خاص خود را کشف میکند و بر این مبنا در نبرد ایدهها مشارکت میجوید.
دستکم این فهمی است که مادام دواستال از دمکراسی ادبی جدید به دست میدهد: قلمرو برگزیده ادبیات خود ماحصل تأمل در حیات درونگرایی است که اگر اینک تعمیق و تعمیم مییابد، از اینرو است که دیگر از بین ابنای بشر به عناصری از رجال والامقام محدود نمیشود.
علاوه بر این ادبیات قلمرو برگزیده خود را در حیطه ایدههایی انتزاعی خواهد یافت که بهزعم معاصران، ارتقای آن، آینده همگان را متأثر خواهد کرد.این تجویز مندرج در همان مقالهای بود که در سال 1800، کلمه «ادبیات» را باب کرد. با اینهمه ادبیات آینده موید چنین تجویزی نبود.
پینوشت:
1. ادعای بحثبرانگیز جامباتیستا ویکو، مورخ ایتالیایی در کتاب «علم جدید» حول این فرضیه بود که در سیر تاریخ بشر پیوسته نیروهای عاطفی و شاعرانه خود را از دست داده است و در عوض نیروی تعقل قوام بیشتری یافته است. از اینرو طبق نظر ویکو، هومر چیزی را به قالب شعر بیان نمیکرده، بلکه تلقی او از جهان پیرامونش چنان شاعرانه و عاطفی بوده است که حتی خشونت و سبعیت جنگ و مصائب تاریخ را هم با میانجی عواطفش درک میکرده است. جامباتیستا ویکو، که بعدها به نظریهپرداز مدرنیستهایی مثل ویلیام باتلر ییتس، تی اس الیوت و جیمز جویس بدل شد، در عرصه آفرینش هنری به ایده پیشرفت قائل نبود. بهزعم او، عقلانیشدن زندگی مدرن لزوما به پیشرفت یا ترقی آثار هنری یا فرهنگی نمیانجامید.
ادبیات جدید شاهزادگان قدیم و مردمِ تابع دمکراسی را در برابر مردمی متفاوت مینشاند، در برابر مردمی بازآفریده لغتشناسان، باستانشناسان و دیرینهشناسان، تا مگر در برابر بوطیقای ارسطویی و یونانِ اهلیشده عهد لویی چهاردهم قد علم کنند.ادبیات جدید سیر تراژیک عقلانیتِ بازنمایی را بهنحوی کاملا طبیعی در بسط انقلابی رقم زد که «ویکو»1 با چهره «هومر حقیقی»، هومری که شاعر بود به صحنه نمایش فراخواند.چنین هومری از اینرو با کلیت منطق بازنمایی سرناسازگاری داشت که مبدع داستانها، شخصیتها و بیانها نبود، بلکه صدای مردمی بود که در دوران طفولیت خود از تمایز بین داستان و تاریخ، یا تمایز بین بیان منثور و صناعات شعری عاجز بودند. فارغ از واقعنمایی و تمهیدات کذاوکذا، الگویی که ادبیات به خدمت میگیرد، همین همذاتی بیواسطه شعر و نثر است.
با این همه، بدون کلام هیچ انتقالی صورت نمیگیرد. در عصر رمانتیکها، همه آنانی که رویای همذاتی طبیعی هنر و زندگی منثور را در سر میپروراندند، در قالب نوستالژیا برای بهشت گمشده به این مقصود نائل میآمدند.
شعر «بدوی» کهن، بیان جهانی بود که در آن شعر بهمنزله کنش مجزایی وجود نداشت، بیانِ جهانی بود که همانا در آن منطق عرصههای مجزای کنش وجود نداشت. شعر بارقهای از تمدنی بود که در آن بین زندگی خصوصی و زندگی عمومی تضادی نبود، نیایش مذهبی با جشن جماعات شهری یکی بودند، و تاریخ پیشینیان از الهگان اساطیری جداییپذیر نبود؛ مجسمهسازی و موسیقی، تئاتر و رقص در زمره کارکردهای زندگی جمعی بودند، و مشارکت در زندگی جمعی با تمرین در محل اجتماعات یا تلمذکردن در نواختن سیتار، سازی شبیه به زیتر مقدور بود.باری، شرایط از ایندست که شعر را با بیان یک مردم واحد ممثل میکرد، یکسره از تمدن مدرن رخت بر بسته بود. تمدن مدرن حتی خود را با ویژگیهایی درست به عکس این روال تعریف میکرد. روح تحلیلگر مدرنی که عقل را از اسطوره، و تاریخ را از قصه مجزا میساخت، بیانگر جهانی بود که در آن نقشها از یکدیگر مجزا بود، مبنای حکومت، نه دیگر حق الهی، بلکه ناشی از ملزومات عقلانی مدیریت بر نفوس بود.
در چنین جهانی نیروهای صنعت، طبیعت را از نمفها و فانها زدودهاند و قوانین حاکم بر ارزش تجاری، دیگر ارزشها را در سطح رفتارهایی فردی تنزل دادهاند؛ هنر به درد آن میخورد تا هنردوستان را سر ذوق بیاورد و دیگر به کار جشنهای زندگی جمعی نمیآید؛ و اینجاست که در آیین تمایلی پدید میآید تا خود را در اندرون دلها پنهان سازد. مرکز ثقل این جهان خاص بیشتر در شمال واقع بود، جایی که شرایط اقلیمی، به کنج خانه خزیدن و تأسیس زندگی خصوصی را چنان جالب میساخت که همین بس تا آدمها با طیبخاطر به تقبیح زندگی عمومی بپردازند.
بصیرت عصر رمانتیک از این امر ناشی بود که شعر «بدوی» کهن، آن شعر باستانی زیبای مبتنی بر شاعرانگی حیات، از اینرو دیگر از محالات است که نثر علایق مادی، مدیریت اجرایی و تفکر علمی، عقد دیرپای شعر، اسطوره و زندگی جمعی را فسخ کرده است. آنها همرای با هگل بر این نظر بودند که هنر و شعر بهمنزله فرمهای بیانی زندگی جمعی، اموری مربوط به گذشتهاند. همرای با شیلر و مادام دواستال اعلام میکردند که شعر آتی یا ادبیات جدید از مبدأ رجعت خیالبافانه تا مقصد مادیت از دسترفته، مسیری عکسی را بپیماید، ادبیات جدید باید طلایهدار خیزشی باشد که بر آن است تا ثوابت بوطیقایی کهن را در مسیر تفکراتی مستحیل کند که در عزلت خود فرو میرود و قلمروی خاص خود را کشف میکند و بر این مبنا در نبرد ایدهها مشارکت میجوید.
دستکم این فهمی است که مادام دواستال از دمکراسی ادبی جدید به دست میدهد: قلمرو برگزیده ادبیات خود ماحصل تأمل در حیات درونگرایی است که اگر اینک تعمیق و تعمیم مییابد، از اینرو است که دیگر از بین ابنای بشر به عناصری از رجال والامقام محدود نمیشود.
علاوه بر این ادبیات قلمرو برگزیده خود را در حیطه ایدههایی انتزاعی خواهد یافت که بهزعم معاصران، ارتقای آن، آینده همگان را متأثر خواهد کرد.این تجویز مندرج در همان مقالهای بود که در سال 1800، کلمه «ادبیات» را باب کرد. با اینهمه ادبیات آینده موید چنین تجویزی نبود.
پینوشت:
1. ادعای بحثبرانگیز جامباتیستا ویکو، مورخ ایتالیایی در کتاب «علم جدید» حول این فرضیه بود که در سیر تاریخ بشر پیوسته نیروهای عاطفی و شاعرانه خود را از دست داده است و در عوض نیروی تعقل قوام بیشتری یافته است. از اینرو طبق نظر ویکو، هومر چیزی را به قالب شعر بیان نمیکرده، بلکه تلقی او از جهان پیرامونش چنان شاعرانه و عاطفی بوده است که حتی خشونت و سبعیت جنگ و مصائب تاریخ را هم با میانجی عواطفش درک میکرده است. جامباتیستا ویکو، که بعدها به نظریهپرداز مدرنیستهایی مثل ویلیام باتلر ییتس، تی اس الیوت و جیمز جویس بدل شد، در عرصه آفرینش هنری به ایده پیشرفت قائل نبود. بهزعم او، عقلانیشدن زندگی مدرن لزوما به پیشرفت یا ترقی آثار هنری یا فرهنگی نمیانجامید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.