|

روزگاری که انزوا به هنر اصالت می‌دهد

طلایه رویایی.دکترای پژوهش هنر، نمایش‌نامه‌نویس

چندی پیش در کتابی نامه‌ای از «چه‌گوارا» می‌خواندم که عازم نبردی جدید می‌شد و نوشته بود که بار دیگر دنده‌های «رسینانت» (اسب دن‌کیشوت) را در کنار پاشنه‌هایش احساس می‌کند. این جمله برایم بسیار تکان‌دهنده بود چراکه حاوی این پیام بود که تمامی ما که عازم رفتن به میدان نبردی می‌شویم- نبردی برای تحقق ایده‌آل‌هایمان، چه در هنر و چه در عرصه‌های دیگر- دن‌کیشوتیم! دن‌کیشوت تجسم همه ما ایده‌آلیست‌هایی است که جنون‌زده با اسب لاغر و کاسه‌ سلمانی بر سر، به آسیاب‌های بادی حمله می‌کنیم و گمان می‌کنیم که به نبردی بزرگ برای آنچه دوستش داریم دست می‌زنیم، غافل از آنکه عاقلان و حسابگران بر ما می‌خندند و ما را با انگشت به یکدیگر نشان می‌دهند. زمانی که رمان دن‌کیشوت را می‌خواندم، دریافتم برخلاف آنچه در فیلم‌ها و روایت‌های کوتاه‌شده از دن‌کیشوت وجود دارد، دن‌کیشوت ابله نبود، بلکه آرمان‌گرای عاشق‌پیشه‌ای بود که حاضر بود جان و آبرویش را برای آرمانش به خطر بیندازد.
او همچون همه ما روزی ناگهان از میان کتاب‌هایش سر برمی‌آورد، با یک ایده‌آل؛ سودای نبرد با غول‌ها. همه عامل جنون او را همین کتاب‌ها می‌دانستند و کتاب‌هایش را می‌سوزاندند. نه، دن‌کیشوت ابله نبود! لحظاتی در کتاب هست که او چنان با درایت و حکیمانه سخن می‌گوید! (مثل جایی که او درباره یونان و عصر طلایی‌اش می‌گوید) که موجب شگفتی است. دن‌کیشوت نمونه عالی شخصیتی است که از نیت مؤلف خود فراتر می‌رود. هرچه سروانتس او را مضحک‌تر جلوه می‌داد، دردناک‌تر به نظر می‌آمد. دلم برای دن‌کیشوت می‌سوخت و برای همه آنها که دن‌کیشوتند و وارث آن ایده‌آلیسم ترحم‌انگیز.
آقای رضا ثروتی، دوست عزیز، وقتی برای نخستین‌بار با من تماس گرفتید و گفتید کتاب «حرکت تئاتر به سمت شعر» را دوست داشتید و مایل به دیدارم هستید، به شما گفتم که چون نگذاشتند من تئاتر کار کنم و همه‌جا به هر شکلی مانع کار من و تمام کسانی که می‌خواستند متونم را اجرا کنند می‌شدند، من ایده‌آل‌هایم را درباره‌ تئاتری که دوست داشتم نوشتم و سعی کردم آنها را تئوریزه کنم تا بعد از مرگم بدانند که درباره تئاتر چه فکر می‌کردم و چگونه می‌اندیشیدم و چه ایده‌آل‌هایی داشتم. بله این ایده‌آل‌ها هستند که تمام عمرمان ما را درگیر خود می‌کنند؛ ایده‌آل‌هایی که اغلب از آنها بازمی‌مانیم. مثل همین ایده‌آل شما و البته من، یعنی داشتن فضایی هنری و روشنفکرانه چندصدایی و گفت‌وگوی آزاد؛ جامعه‌ای بدون غرض و به‌‌دور از تنگ‌نظری‌ها که به نبود آن چنین دن‌کیشوت‌وار حمله می‌کنید. در زمستان گذشته که از من خواستید به دیدن اجرای جنرال تمرینتان بیایم، وقتی برای دلداری به شما گفتم همه‌چیز به سمت خوب‌شدن خواهد رفت، با ناباوری و تردید نگاهم ‌کردید و گفتید: واقعا؟ باری پس از دیدن آن اجرا، که البته با این اجرای عمومی تفاوت‌هایی داشت اما از یک روح و یک جان برخوردار بود، آنچه بیش از همه‌چیز برایم معنا داشت همین مسئله‌ ایده‌آل بود، که خود را در قالب گروهی پرشور، با اشتیاقی بی‌توقع و با عشق و ایمان به تئاتر نشان می‌داد. من تمام اینها را دریافتم تا به شما که از صبح زود به‌پادگان‌رفتن و شب‌ها تا دیرهنگام تمرین‌کردن خسته و مأیوس بودید، بگویم شما به خودتان تعلق ندارید بلکه متعلق به این‌همه شور و عشقی هستید که به شما امیدوارند، مثل یک راهنما، مثل یک لیدر، باید ایثار کنید. البته بعدها در جنرال‌های دیگر و اجرای عمومی نتایج آن ایثار جمعی و آن کار خلاقه شما و گروهتان را می‌دیدم. می‌دیدم که صحنه‌صحنه‌های این کار از وجود خودتان، دغدغه‌ها، بی‌خوابی‌ها و رنج‌هایتان، درگیری دائمی‌تان با مرگ - که آن‌روزها بیش از همه فضای ذهنتان را اشغال می‌کرد- انباشته است و همان‌طور از شما و نمایشتان به مخاطب خاصتان منتقل می‌شود. این‌همه پیچیدگی، این‌همه فشردگی و پرسوناژهای کارتان یعنی آن آدم‌های غمگینی که حتی وقتی مرده‌اند هم با غم‌هایشان به جهان مردگان رفته‌اند را مگر می‌شود که به یک زبان دراز که در پوسترتان بود تقلیل داد که حالا تقلیدی باشد یا نباشد! که آن‌همه شما را برمی‌آشوبد... البته که می‌دانم برآشفتن ریشه‌اش چیست، از جو مسمومی است که در آنیم. اما از این جو، نه‌تنها با حمله که ابزار ایده‌آلیست‌هاست، که گاه با برگذشتن و بی‌اعتنایی به «خواست» رها می‌شویم...؛ خواست (will) که شوپنهاور آن را رنجِ بودن می‌داند و تنها در برابر اثر هنری است که از بین می‌رود. اثر هنری که می‌تواند ما را وارد فضای «حال ابدی» (eternal now) کند. ولی آیا واقعا این جنجال‌ها حال ابدی است؟ این تبلیغ‌ها، این تجارت‌ها، این حراج‌های آثار هنری، این جشنواره‌ها، رقابت‌ها، از میدان به‌درکردن‌ها، این رسانه‌ها، با بالابردن‌ها و بت‌سازی‌ها، برزمین‌کوفتن‌ها، این نام‌ها... این شهوت شهرت؟ آیا هنری که در انزوا و سکوت و رنج شکل می‌گیرد حقیقی‌تر نیست؟ هنرمندانی هستند با آثار درخشان که نامی ندارند و هنرمندانی بی‌نظیر که حتی اثری ندارند... یادتان می‌آید که در نسخه‌ چاپ‌نشده کتابم «شهود در مشرق هنر» که شما هم آن را مطالعه کرده بودید، بخشی را به این مفهوم اختصاص داده بودم که: هنرمند مشرقِ هنر، خودش اثر هنری‌اش است، و در جریان آفرینش و خلق هنر است که روحش پالایش می‌یابد...خداراشکر که شما کار می‌کنید و به‌خاطرش رنج می‌برید. خداراشکر که شما ایثار می‌کنید، برای هنر، برای تئاتر عزیزمان. تئاتر عشق همه‌ ماست که آن را از من و امثال من دریغ کردند. ما به گوشه‌ای پناه بردیم و این ایده‌آل را از دست دادیم که کاری را انجام دهیم که دوست داریم و کاری را که دوست نداریم انجام ندهیم. ما مثل قهرمان تئاتر شما، «فهرست» هنرمان درونی‌ودرونی‌تر می‌شود، هنر، ایده‌آلی می‌شود در درونمان و در درونمان می‌درخشد که این روزمرگی‌ها، کثیفش نکند.

چندی پیش در کتابی نامه‌ای از «چه‌گوارا» می‌خواندم که عازم نبردی جدید می‌شد و نوشته بود که بار دیگر دنده‌های «رسینانت» (اسب دن‌کیشوت) را در کنار پاشنه‌هایش احساس می‌کند. این جمله برایم بسیار تکان‌دهنده بود چراکه حاوی این پیام بود که تمامی ما که عازم رفتن به میدان نبردی می‌شویم- نبردی برای تحقق ایده‌آل‌هایمان، چه در هنر و چه در عرصه‌های دیگر- دن‌کیشوتیم! دن‌کیشوت تجسم همه ما ایده‌آلیست‌هایی است که جنون‌زده با اسب لاغر و کاسه‌ سلمانی بر سر، به آسیاب‌های بادی حمله می‌کنیم و گمان می‌کنیم که به نبردی بزرگ برای آنچه دوستش داریم دست می‌زنیم، غافل از آنکه عاقلان و حسابگران بر ما می‌خندند و ما را با انگشت به یکدیگر نشان می‌دهند. زمانی که رمان دن‌کیشوت را می‌خواندم، دریافتم برخلاف آنچه در فیلم‌ها و روایت‌های کوتاه‌شده از دن‌کیشوت وجود دارد، دن‌کیشوت ابله نبود، بلکه آرمان‌گرای عاشق‌پیشه‌ای بود که حاضر بود جان و آبرویش را برای آرمانش به خطر بیندازد.
او همچون همه ما روزی ناگهان از میان کتاب‌هایش سر برمی‌آورد، با یک ایده‌آل؛ سودای نبرد با غول‌ها. همه عامل جنون او را همین کتاب‌ها می‌دانستند و کتاب‌هایش را می‌سوزاندند. نه، دن‌کیشوت ابله نبود! لحظاتی در کتاب هست که او چنان با درایت و حکیمانه سخن می‌گوید! (مثل جایی که او درباره یونان و عصر طلایی‌اش می‌گوید) که موجب شگفتی است. دن‌کیشوت نمونه عالی شخصیتی است که از نیت مؤلف خود فراتر می‌رود. هرچه سروانتس او را مضحک‌تر جلوه می‌داد، دردناک‌تر به نظر می‌آمد. دلم برای دن‌کیشوت می‌سوخت و برای همه آنها که دن‌کیشوتند و وارث آن ایده‌آلیسم ترحم‌انگیز.
آقای رضا ثروتی، دوست عزیز، وقتی برای نخستین‌بار با من تماس گرفتید و گفتید کتاب «حرکت تئاتر به سمت شعر» را دوست داشتید و مایل به دیدارم هستید، به شما گفتم که چون نگذاشتند من تئاتر کار کنم و همه‌جا به هر شکلی مانع کار من و تمام کسانی که می‌خواستند متونم را اجرا کنند می‌شدند، من ایده‌آل‌هایم را درباره‌ تئاتری که دوست داشتم نوشتم و سعی کردم آنها را تئوریزه کنم تا بعد از مرگم بدانند که درباره تئاتر چه فکر می‌کردم و چگونه می‌اندیشیدم و چه ایده‌آل‌هایی داشتم. بله این ایده‌آل‌ها هستند که تمام عمرمان ما را درگیر خود می‌کنند؛ ایده‌آل‌هایی که اغلب از آنها بازمی‌مانیم. مثل همین ایده‌آل شما و البته من، یعنی داشتن فضایی هنری و روشنفکرانه چندصدایی و گفت‌وگوی آزاد؛ جامعه‌ای بدون غرض و به‌‌دور از تنگ‌نظری‌ها که به نبود آن چنین دن‌کیشوت‌وار حمله می‌کنید. در زمستان گذشته که از من خواستید به دیدن اجرای جنرال تمرینتان بیایم، وقتی برای دلداری به شما گفتم همه‌چیز به سمت خوب‌شدن خواهد رفت، با ناباوری و تردید نگاهم ‌کردید و گفتید: واقعا؟ باری پس از دیدن آن اجرا، که البته با این اجرای عمومی تفاوت‌هایی داشت اما از یک روح و یک جان برخوردار بود، آنچه بیش از همه‌چیز برایم معنا داشت همین مسئله‌ ایده‌آل بود، که خود را در قالب گروهی پرشور، با اشتیاقی بی‌توقع و با عشق و ایمان به تئاتر نشان می‌داد. من تمام اینها را دریافتم تا به شما که از صبح زود به‌پادگان‌رفتن و شب‌ها تا دیرهنگام تمرین‌کردن خسته و مأیوس بودید، بگویم شما به خودتان تعلق ندارید بلکه متعلق به این‌همه شور و عشقی هستید که به شما امیدوارند، مثل یک راهنما، مثل یک لیدر، باید ایثار کنید. البته بعدها در جنرال‌های دیگر و اجرای عمومی نتایج آن ایثار جمعی و آن کار خلاقه شما و گروهتان را می‌دیدم. می‌دیدم که صحنه‌صحنه‌های این کار از وجود خودتان، دغدغه‌ها، بی‌خوابی‌ها و رنج‌هایتان، درگیری دائمی‌تان با مرگ - که آن‌روزها بیش از همه فضای ذهنتان را اشغال می‌کرد- انباشته است و همان‌طور از شما و نمایشتان به مخاطب خاصتان منتقل می‌شود. این‌همه پیچیدگی، این‌همه فشردگی و پرسوناژهای کارتان یعنی آن آدم‌های غمگینی که حتی وقتی مرده‌اند هم با غم‌هایشان به جهان مردگان رفته‌اند را مگر می‌شود که به یک زبان دراز که در پوسترتان بود تقلیل داد که حالا تقلیدی باشد یا نباشد! که آن‌همه شما را برمی‌آشوبد... البته که می‌دانم برآشفتن ریشه‌اش چیست، از جو مسمومی است که در آنیم. اما از این جو، نه‌تنها با حمله که ابزار ایده‌آلیست‌هاست، که گاه با برگذشتن و بی‌اعتنایی به «خواست» رها می‌شویم...؛ خواست (will) که شوپنهاور آن را رنجِ بودن می‌داند و تنها در برابر اثر هنری است که از بین می‌رود. اثر هنری که می‌تواند ما را وارد فضای «حال ابدی» (eternal now) کند. ولی آیا واقعا این جنجال‌ها حال ابدی است؟ این تبلیغ‌ها، این تجارت‌ها، این حراج‌های آثار هنری، این جشنواره‌ها، رقابت‌ها، از میدان به‌درکردن‌ها، این رسانه‌ها، با بالابردن‌ها و بت‌سازی‌ها، برزمین‌کوفتن‌ها، این نام‌ها... این شهوت شهرت؟ آیا هنری که در انزوا و سکوت و رنج شکل می‌گیرد حقیقی‌تر نیست؟ هنرمندانی هستند با آثار درخشان که نامی ندارند و هنرمندانی بی‌نظیر که حتی اثری ندارند... یادتان می‌آید که در نسخه‌ چاپ‌نشده کتابم «شهود در مشرق هنر» که شما هم آن را مطالعه کرده بودید، بخشی را به این مفهوم اختصاص داده بودم که: هنرمند مشرقِ هنر، خودش اثر هنری‌اش است، و در جریان آفرینش و خلق هنر است که روحش پالایش می‌یابد...خداراشکر که شما کار می‌کنید و به‌خاطرش رنج می‌برید. خداراشکر که شما ایثار می‌کنید، برای هنر، برای تئاتر عزیزمان. تئاتر عشق همه‌ ماست که آن را از من و امثال من دریغ کردند. ما به گوشه‌ای پناه بردیم و این ایده‌آل را از دست دادیم که کاری را انجام دهیم که دوست داریم و کاری را که دوست نداریم انجام ندهیم. ما مثل قهرمان تئاتر شما، «فهرست» هنرمان درونی‌ودرونی‌تر می‌شود، هنر، ایده‌آلی می‌شود در درونمان و در درونمان می‌درخشد که این روزمرگی‌ها، کثیفش نکند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.