|

درباره حضور در نمایشگاه کتاب فرانکفورت

ساختن ساختمان به‌جای سایه‌بان

گیسو فغفوری

به‌تازگی یکی از اعضای اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران درباره حضور یکی از تشکل‌های تخصصی نشر در نمایشگاه کتاب فرانکفورت گفته است: «تنها در پی یک هدف هستیم و اصلا موضوع اقتصادی نیست، تنها هدف ما این است که وجهه نشر داخلی را نزد ناشران خارجی بازسازی کنیم و مهم‌ترین مسئله‌ای که نزد ناشران خارجی به‌عنوان بنگاه اقتصادی و فرهنگی وجود دارد این است که کتاب‌های آنها در ایران بدون اجازه ناشر یا پدید‌آورنده چاپ می‌شود، اعم از افست یا ترجمه؛ اما فعلا براساس فتوا یا قوانین جمهوری اسلامی ایران ما این عمل را خلاف شرع و خلاف اخلاق نمی‌دانیم، اما به این دلیل که باید یک تعاملی با ناشران خارجی داشته باشیم و عدم تفاهم و سوءبرداشت‌ها را مرتفع کنیم، بنابراین استدلال ما این است که دلیل اینکه کتاب‌های خارجی در ایران بدون اجازه منتشر می‌شوند، تنها عدم الحاق به کپی‌رایت نیست؛ چراکه کتاب‌های ناشران داخلی با اینکه برای حفظ تمام موارد قانون داریم، درعین‌حال کتاب‌های غیرقانونی در ایران توسط عده‌ای سودجو منتشر می‌شود، پس تنها قانون و کنوانسیون نیست که مانع کپی‌کردن و چاپ غیرمجاز می‌شود. مهم‌ترین دلیل این رواج یا چاپ کتاب‌ها بدون اجازه، دلایل اقتصادی و تجاری است».
اگر سخن این ناشر محترم را درست فهمیده باشیم، معنی‌اش این است که آنها قصد دارند در نمایشگاه فرانکفورت به ناشران خارجی بگویند، اوضاع ما خراب‌تر از آنی است که شما فکر می‌کنید! حتی به فرض اینکه ایران به کنوانسیون برن هم بپیوندد، باز هم کتاب‌های شما توسط عده‌ای ناشر سودجو بدون پرداخت حق و سهم شما منتشر خواهد شد، زیرا دلیل انتشار کتاب‌های شما برای ناشران ما عضویت یا عدم‌عضویت در کنوانسیون نیست و دلایل اقتصادی و تجاری دارد. همچنان که باوجود وجود قانون کتاب‌های ناشران داخلی را هم عده‌ای ناشر سودجو منتشر می‌کنند و دست آن ناشران مال‌باخته هم به جایی نمی‌رسد.
اگرچه این استدلال و نگاه را تنها با مفهوم؛ عذر بدتر از گناه، می‌توان توضیح داد، اما اشکال اساسی‌تر جای دیگری است. اینکه این‌همه هزینه کنیم (البته اطلاع ندارم این هزینه با حمایت دولت تأمین می‌شود یا تشکل نشری که با این هدف قصد شرکت در نمایشگاه فرانکفورت را دارد، خود هزینه‌های حضورش را تأمین می‌کند) تا موضوعی بدیهی را به ناشران خارجی یادآوری کنیم، به فرض اهمیت‌دادن ناشران به این سخنان ما، مصداق روشن خشت کجی است که بنایی را بر آن استوار می‌کنیم.
بعید می‌دانیم ناشری خارجی پیدا شود که متوجه نباشد دلایل نخریدن حق انتشار آثارش در ایران تجاری و مالی است. یا بعید است به فرض اطلاع پیدا‌کردن از این موضوع تغییری در نگاهش ایجاد شود یا اگر ایجاد شد، تأثیری در رابطه نشر ما با ناشران خارجی بگذارد.
حتی اگر اطمینان داشته باشیم که برخی از ناشران خارجی که مبنای کارشان اقتصاد است، این نکته بدیهی را نمی‌دانند و اگر اطمینان داشته باشیم که آنان برای چنین حرفی گوش شنوایی دارند و به فرض گوش‌کردنشان تأثیری در رابطه ما با آنان می‌گذارد، برای گفتن این نکته بدیهی نیازی به این‌همه هزینه نیست. می‌توان با نوشتن یادداشت، مقاله و نامه به ناشران خارجی این موضوع را به آنان گفت. امروز برای رساندن یک پیام ساده راه‌های بسیار ارزان‌تر و فوری‌تری وجود دارد که یکی از آنها ایمیل است.
تعیین چنین موضوعی به‌عنوان هدف شرکت در نمایشگاهی مانند فرانکفورت، مانند ساختن ساختمانی پرهزینه است برای اینکه از سایه‌اش استفاده کنیم. درست است که سایه اهمیت دارد، اما برای آن می‌توان سایه‌بانی ساده و کم‌هزینه ساخت.
اگر در نمایشگاهی مانند فرانکفورت حضور پیدا می‌کنیم، باید حضورمان متناسب با کارکردهای آن باشد. نمایشگاه فرانکفورت اگرچه کارکردهای فرهنگی و سیاسی هم دارد، اما ناشران برای مقاصد اقتصادی در آن شرکت می‌کنند و موفقیت و عدم‌موفقیتشان با معیارهای اقتصادی سنجیده می‌شود.
برخی از ناشران ایرانی در این زمینه تجربه‌هایی دارند و از مسیر شرکت در همین نمایشگاه توانسته‌اند، روزنه‌ای به بازار جهانی کتاب باز کنند. ما نباید خیال کنیم اولین‌نفرهایی هستیم که در این رویداد شرکت می‌کنیم و اهدافی تعیین کنیم که معیاری برای سنجیدن موفقیت یا عدم‌موفقیتمان نباشد. تعیین اهداف غیرقابل‌ارزیابی و سنجش، انتقادی است که سال‌هاست به بخش دولتی وارد است. بهتر است حضور بخش غیردولتی از الگوی هزینه - فایده بخش خصوصی تبعیت کند، نه از الگوی دولتی با تعیین معیارهای کلی و سنجش‌ناپذیر، تا اگر در برابر این سؤال قرار گرفتیم که؛ از این‌همه سال حضور و هزینه در نمایشگاه فرانکفورت چه عاید کتاب ایرانی شده است؟ پاسخی داشته باشیم.

به‌تازگی یکی از اعضای اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران درباره حضور یکی از تشکل‌های تخصصی نشر در نمایشگاه کتاب فرانکفورت گفته است: «تنها در پی یک هدف هستیم و اصلا موضوع اقتصادی نیست، تنها هدف ما این است که وجهه نشر داخلی را نزد ناشران خارجی بازسازی کنیم و مهم‌ترین مسئله‌ای که نزد ناشران خارجی به‌عنوان بنگاه اقتصادی و فرهنگی وجود دارد این است که کتاب‌های آنها در ایران بدون اجازه ناشر یا پدید‌آورنده چاپ می‌شود، اعم از افست یا ترجمه؛ اما فعلا براساس فتوا یا قوانین جمهوری اسلامی ایران ما این عمل را خلاف شرع و خلاف اخلاق نمی‌دانیم، اما به این دلیل که باید یک تعاملی با ناشران خارجی داشته باشیم و عدم تفاهم و سوءبرداشت‌ها را مرتفع کنیم، بنابراین استدلال ما این است که دلیل اینکه کتاب‌های خارجی در ایران بدون اجازه منتشر می‌شوند، تنها عدم الحاق به کپی‌رایت نیست؛ چراکه کتاب‌های ناشران داخلی با اینکه برای حفظ تمام موارد قانون داریم، درعین‌حال کتاب‌های غیرقانونی در ایران توسط عده‌ای سودجو منتشر می‌شود، پس تنها قانون و کنوانسیون نیست که مانع کپی‌کردن و چاپ غیرمجاز می‌شود. مهم‌ترین دلیل این رواج یا چاپ کتاب‌ها بدون اجازه، دلایل اقتصادی و تجاری است».
اگر سخن این ناشر محترم را درست فهمیده باشیم، معنی‌اش این است که آنها قصد دارند در نمایشگاه فرانکفورت به ناشران خارجی بگویند، اوضاع ما خراب‌تر از آنی است که شما فکر می‌کنید! حتی به فرض اینکه ایران به کنوانسیون برن هم بپیوندد، باز هم کتاب‌های شما توسط عده‌ای ناشر سودجو بدون پرداخت حق و سهم شما منتشر خواهد شد، زیرا دلیل انتشار کتاب‌های شما برای ناشران ما عضویت یا عدم‌عضویت در کنوانسیون نیست و دلایل اقتصادی و تجاری دارد. همچنان که باوجود وجود قانون کتاب‌های ناشران داخلی را هم عده‌ای ناشر سودجو منتشر می‌کنند و دست آن ناشران مال‌باخته هم به جایی نمی‌رسد.
اگرچه این استدلال و نگاه را تنها با مفهوم؛ عذر بدتر از گناه، می‌توان توضیح داد، اما اشکال اساسی‌تر جای دیگری است. اینکه این‌همه هزینه کنیم (البته اطلاع ندارم این هزینه با حمایت دولت تأمین می‌شود یا تشکل نشری که با این هدف قصد شرکت در نمایشگاه فرانکفورت را دارد، خود هزینه‌های حضورش را تأمین می‌کند) تا موضوعی بدیهی را به ناشران خارجی یادآوری کنیم، به فرض اهمیت‌دادن ناشران به این سخنان ما، مصداق روشن خشت کجی است که بنایی را بر آن استوار می‌کنیم.
بعید می‌دانیم ناشری خارجی پیدا شود که متوجه نباشد دلایل نخریدن حق انتشار آثارش در ایران تجاری و مالی است. یا بعید است به فرض اطلاع پیدا‌کردن از این موضوع تغییری در نگاهش ایجاد شود یا اگر ایجاد شد، تأثیری در رابطه نشر ما با ناشران خارجی بگذارد.
حتی اگر اطمینان داشته باشیم که برخی از ناشران خارجی که مبنای کارشان اقتصاد است، این نکته بدیهی را نمی‌دانند و اگر اطمینان داشته باشیم که آنان برای چنین حرفی گوش شنوایی دارند و به فرض گوش‌کردنشان تأثیری در رابطه ما با آنان می‌گذارد، برای گفتن این نکته بدیهی نیازی به این‌همه هزینه نیست. می‌توان با نوشتن یادداشت، مقاله و نامه به ناشران خارجی این موضوع را به آنان گفت. امروز برای رساندن یک پیام ساده راه‌های بسیار ارزان‌تر و فوری‌تری وجود دارد که یکی از آنها ایمیل است.
تعیین چنین موضوعی به‌عنوان هدف شرکت در نمایشگاهی مانند فرانکفورت، مانند ساختن ساختمانی پرهزینه است برای اینکه از سایه‌اش استفاده کنیم. درست است که سایه اهمیت دارد، اما برای آن می‌توان سایه‌بانی ساده و کم‌هزینه ساخت.
اگر در نمایشگاهی مانند فرانکفورت حضور پیدا می‌کنیم، باید حضورمان متناسب با کارکردهای آن باشد. نمایشگاه فرانکفورت اگرچه کارکردهای فرهنگی و سیاسی هم دارد، اما ناشران برای مقاصد اقتصادی در آن شرکت می‌کنند و موفقیت و عدم‌موفقیتشان با معیارهای اقتصادی سنجیده می‌شود.
برخی از ناشران ایرانی در این زمینه تجربه‌هایی دارند و از مسیر شرکت در همین نمایشگاه توانسته‌اند، روزنه‌ای به بازار جهانی کتاب باز کنند. ما نباید خیال کنیم اولین‌نفرهایی هستیم که در این رویداد شرکت می‌کنیم و اهدافی تعیین کنیم که معیاری برای سنجیدن موفقیت یا عدم‌موفقیتمان نباشد. تعیین اهداف غیرقابل‌ارزیابی و سنجش، انتقادی است که سال‌هاست به بخش دولتی وارد است. بهتر است حضور بخش غیردولتی از الگوی هزینه - فایده بخش خصوصی تبعیت کند، نه از الگوی دولتی با تعیین معیارهای کلی و سنجش‌ناپذیر، تا اگر در برابر این سؤال قرار گرفتیم که؛ از این‌همه سال حضور و هزینه در نمایشگاه فرانکفورت چه عاید کتاب ایرانی شده است؟ پاسخی داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.