دو روی سفر
جواد ماهزاده
شاید آنها که دائم در سفرند و معتقدند سفر شیرینترین و سازندهترین تفریح ممکن است، این یادداشت را بدبینانه بدانند. یا برعکس، آنهایی که باید براساس شغل و وظیفه یا برخلاف میلشان به سفرهای مداوم و طولانی بروند، ممکن است با نگارنده این سطور همنظر باشند و نیمه خالی لیوان بیشتر به چشمشان بیاید. سفر دو روی متضاد دارد؛ روی زیبا و روی زشت. بیشک خانوادههای قربانیان سیل اخیر تهران که برخیشان هنوز چشمانتظار تماسی از مراکز امداد و نجات هستند تا از گمشدهشان خبری بگیرند یا بازماندگان سانحه هوایی فرانسه که دو خبرنگار ورزشی کشورمان در آن جان باختند، با تعبیر من از «روی زشت سفر» همدلی میکنند. حتما این مثل معروف را شنیدهاید که میگوید «در سفر باید شناخت». آیا این خود گویای مرارت و پرخطربودن سفر نیست؟ چه بسیار بندها و پیوندها که بر اثر سفرها از هم گسستهاند. چه آبها که از جویها رفته و بازنگشتهاند. چه جوانها، خردسالها و عزیزانی که برایشان آرزوی سفری خوش و راهیشان کردهایم و متأسفانه بازنگشته و داغ دیدار دوبارهشان بر دلمان مانده است. داستان سفرهای بیبازگشت، تلخترین داستانهای واقعی است. برای ما ایرانیها شنیدن اخبار تصادفهای جادهای در تعطیلات نوروز و تعطیلات تابستانی، به یک عادت تبدیل شده است. خبر غرقشدن در دریای خزر، سقوط گاه و بیگاه هواپیماهای مسافری و اتوبوسهای بینشهری در قعر درهها نیز همینطور. اما روی زشت سفر، فقط مواجهه با مرگ و ازدستدادن عزیزان نیست. این روزها اخبار مهاجرتهای اجباری و پناهندگان، بلندتر از همیشه به گوشمان میرسد. در 10 سال گذشته، مهاجرت از ایران نیز رو به فزونی گذارده است. گویی امید به دستیابی به روزگاری خوشتر و زندگیای آسودهتر، تنزدن به خطرها و تندادن به جداییها را آسانتر کرده است. در «مهاجرت» اگرچه حس تنهاشدن و دوری از فرد مهاجر - برای بازماندگان - و قرینشدن با تنهایی و کندهشدن از وطن - برای خود مهاجر - گریزناپذیر است، ولی تلخی و شیرینی توأمانی که در این قسم جدایی هست، راه را بر قضاوت مطلق میبندد و «مذمت» سفر، جنبهای کوتهنظرانه پیدا میکند. سفرکردن با همه خاطرهها و خوشیهایی که برجا میگذارد، نوعی خطرکردن و دل به دریازدن است. فرد مسافر پیش از هر چیز به عزم و ارادهای محکم نیاز دارد که او را برای کندهشدن از مبدأ و رسیدن به مقصد، یاری کند. باور به نسبیت و قدرت روبهروشدن با احتمالها، ویژگی دیگر مسافر - و بازماندگان - باید باشد. سفرکردن، قدم در راهی دیگر گذاشتن است. حتی با درنظرگرفتن همه احتمالها، نمیتوان ناشناختگی محیط، راه و آدمها و غیرقابل پیشبینیبودن طبیعت را نادیده گرفت. ازاینرو بر این باورم که سفرکردن به قدرت تصمیمگیری، دریادلی و حسابگری وابسته است و بدون داشتن اینها، احتمال وقوع حوادث ناخوشایند بیشتر میشود و نمیتوان همه رویدادها را به طبیعت و غیرمترقبهبودن حوادث نسبت داد. ازهمینروست که فرد مهاجر با همه دلتنگیای که با رفتنش برجا میگذارد، انسانی قابل ستایش است و باید برای اراده و قدرت تصمیمگیریاش، شهامت خطرپذیریاش در جداشدن از موطن آشنا و قابل پیشبینی و ورودش به جهان ناآشنا و غیرقابل پیشبینی و همچنین مسئولیتپذیری و فداکاریاش در حق خانواده، به احترام ایستاد و روی زیبای سفر را برایش آرزو کرد.
شاید آنها که دائم در سفرند و معتقدند سفر شیرینترین و سازندهترین تفریح ممکن است، این یادداشت را بدبینانه بدانند. یا برعکس، آنهایی که باید براساس شغل و وظیفه یا برخلاف میلشان به سفرهای مداوم و طولانی بروند، ممکن است با نگارنده این سطور همنظر باشند و نیمه خالی لیوان بیشتر به چشمشان بیاید. سفر دو روی متضاد دارد؛ روی زیبا و روی زشت. بیشک خانوادههای قربانیان سیل اخیر تهران که برخیشان هنوز چشمانتظار تماسی از مراکز امداد و نجات هستند تا از گمشدهشان خبری بگیرند یا بازماندگان سانحه هوایی فرانسه که دو خبرنگار ورزشی کشورمان در آن جان باختند، با تعبیر من از «روی زشت سفر» همدلی میکنند. حتما این مثل معروف را شنیدهاید که میگوید «در سفر باید شناخت». آیا این خود گویای مرارت و پرخطربودن سفر نیست؟ چه بسیار بندها و پیوندها که بر اثر سفرها از هم گسستهاند. چه آبها که از جویها رفته و بازنگشتهاند. چه جوانها، خردسالها و عزیزانی که برایشان آرزوی سفری خوش و راهیشان کردهایم و متأسفانه بازنگشته و داغ دیدار دوبارهشان بر دلمان مانده است. داستان سفرهای بیبازگشت، تلخترین داستانهای واقعی است. برای ما ایرانیها شنیدن اخبار تصادفهای جادهای در تعطیلات نوروز و تعطیلات تابستانی، به یک عادت تبدیل شده است. خبر غرقشدن در دریای خزر، سقوط گاه و بیگاه هواپیماهای مسافری و اتوبوسهای بینشهری در قعر درهها نیز همینطور. اما روی زشت سفر، فقط مواجهه با مرگ و ازدستدادن عزیزان نیست. این روزها اخبار مهاجرتهای اجباری و پناهندگان، بلندتر از همیشه به گوشمان میرسد. در 10 سال گذشته، مهاجرت از ایران نیز رو به فزونی گذارده است. گویی امید به دستیابی به روزگاری خوشتر و زندگیای آسودهتر، تنزدن به خطرها و تندادن به جداییها را آسانتر کرده است. در «مهاجرت» اگرچه حس تنهاشدن و دوری از فرد مهاجر - برای بازماندگان - و قرینشدن با تنهایی و کندهشدن از وطن - برای خود مهاجر - گریزناپذیر است، ولی تلخی و شیرینی توأمانی که در این قسم جدایی هست، راه را بر قضاوت مطلق میبندد و «مذمت» سفر، جنبهای کوتهنظرانه پیدا میکند. سفرکردن با همه خاطرهها و خوشیهایی که برجا میگذارد، نوعی خطرکردن و دل به دریازدن است. فرد مسافر پیش از هر چیز به عزم و ارادهای محکم نیاز دارد که او را برای کندهشدن از مبدأ و رسیدن به مقصد، یاری کند. باور به نسبیت و قدرت روبهروشدن با احتمالها، ویژگی دیگر مسافر - و بازماندگان - باید باشد. سفرکردن، قدم در راهی دیگر گذاشتن است. حتی با درنظرگرفتن همه احتمالها، نمیتوان ناشناختگی محیط، راه و آدمها و غیرقابل پیشبینیبودن طبیعت را نادیده گرفت. ازاینرو بر این باورم که سفرکردن به قدرت تصمیمگیری، دریادلی و حسابگری وابسته است و بدون داشتن اینها، احتمال وقوع حوادث ناخوشایند بیشتر میشود و نمیتوان همه رویدادها را به طبیعت و غیرمترقبهبودن حوادث نسبت داد. ازهمینروست که فرد مهاجر با همه دلتنگیای که با رفتنش برجا میگذارد، انسانی قابل ستایش است و باید برای اراده و قدرت تصمیمگیریاش، شهامت خطرپذیریاش در جداشدن از موطن آشنا و قابل پیشبینی و ورودش به جهان ناآشنا و غیرقابل پیشبینی و همچنین مسئولیتپذیری و فداکاریاش در حق خانواده، به احترام ایستاد و روی زیبای سفر را برایش آرزو کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.