معماری، زنان و آپاراتوس ساختار
آرش بصیرت
نلی اُدشورن کتاب خود آنسوی پیکر طبیعی[1] (1994) را با نقلقولی از زیگموند فروید به سال 1933 آغاز میکند: «به محض اینکه شخصی را ملاقات میکنید، اولین وجه تمایزی که برای او قائل میشوید این است که زن است یا مرد». انتخاب این نقلقول برای شروع این یادداشت کوتاه بر دو هدف مؤکد بوده است؛ اول آنکه یادآور شوم برخی تفاسیر بهجای تأکید بر وجوه تشابه زن و مرد یا خنثی قلمدادکردن بارزههای فراریختشناسانه این دو جنس، بر وجوه تفاوت آنها متمرکز میشوند و دوم، آنگونه که از عنوان اصلی کتاب اُدشورن Beyond The Natural Body برمیآید، چیزی فراتر از بدن طبیعی نیز وجود دارد، که احتمالا در قالب مناسبات حاکم بر زبان ساخته میشود.
پرسش اصلی این یادداشت کوتاه این است که با پذیرش تفاوت میان زن و مرد، آیا باید توقع معماری ای زنانه و مردانه نیز داشته باشیم؟ تأثیر عینی این گزاره در معماری را شاید بتوان بهوضوح در پرسشهایی که جین رندل در آغاز مقدمه خود بر آخرین بخش کتاب جنسیت، فضا، معماری ـ یک معرفی میانرشتهای (2001) مطرح میکند- به تماشا نشست، او میپرسد: «آیا کنش معماری زنان با مردان تفاوت دارد؟ این تفاوتها [در صورت وجود] چگونه به عینیت میرسند؟ آیا زنان درکی متفاوت از حس مکان، زمان و زیباییشناسی دارند؟ آیا زنان از مصالح متفاوتی استفاده میکنند و [در فرایند طراحی] روششناسی متفاوتی نسبت به مردان پیش میگیرند و کنش معمارانه خود را بر سیاقی متفاوت از مردان سازمان میدهند؟ آیا تعامل زنان با فضای داخلی [صرفا] از معبر زیستشناسی میگذرد یا پیوستگی و وابستگیهای اجتماعی و فرهنگی زنان با فضای خصوصی خانه و کودک است که گذر به طراحی فضای داخلی را شکل میدهد؟»
خوانش فمینیستی از نظریه روانکاوی و نظریه پسا استعماری توانسته است نشان دهد که پاسخ پرسشهای فوق مثبت است و میتوان از معبر تفاوتهای زیستشناسانه در قالب نظریههای پیشآمده به تعبیری همچون معماری زنانه نزدیک شد، گرایشهای رادیکال و ذاتگرای فمینیستی در حوزه طراحی، زنبودن و زنانگی را کیفیتهایی بهکل متفاوت از مردبودن و مردانگی میدانند. از نگاه آنها فضای زیست جوامع معاصر که همچنان بر مدار دووجهی محدودکننده اکثریت/ اقلیت به حیات خود ادامه میدهند، به بازتابی از فرمهای ساختمانی غالبامردانه و نرینه- گفتمان اکثریت- بدل شدهاند، در این تفسیر آسمانخراشها بر بلندای این توصیف مینشینند و شهر نیز بخشی از مناسبات مردانه است.
به بیان دیگر به گمان آنها زبان فرمهایی که فضا را شکل میدهند مردانه است. آنها برای یافت بدیل بر فیزیوبیولوژیک زن مؤکد میشوند. به گمان آنها اشکارترین وجه عینی تفاوتهای فیزیوبیولوژیک زن و مرد در طراحی، به تفاوت در فرم منتهی میشود؛ جایی که نیات فمینیستی، آنگونه که جین رندل یادآور میشود، از طریق «نمادگرایی بیولوژیکی منتقل و فهم میشود».
این جریانهای فکری رویکردهای پی آمده در طراحی را مبنای تولید فرم معمارانه زنانه قرار میدهند. یک: طرحهای برآمده از فیزیوبیولوژی، دو: تولید فرمهای زِهْدان و منحنیگون، سه: آفرینش فضاهایی که بر روحیه دربردارندگی، پوششدهنـدگی، مراقبت، محافظت و نگهداری متمرکزند، چهار: بازتعریف رابطه بیرون و درون از طـریق درهمتنیدگی فضایی، تقویت و تشدید گشودگی و ایجاد فضای منفی اغراقشده که عملا به فرم نهایی روحیهای گفتوگویی، انعطافپذیر و تعاملی میدهد.
اما به موازات این تلاشهای تئوریک، همچنان آپاراتوسی فراتر از نیازها و تمایلهای بدن و ذهن طبیعی در خلق فرم و فضا وجود دارد که سامانه عملی ـ و نه گفتمانی ـ حاکم بر معماری و شهر را رقم میزند. نمود بارز این واقعیت را میتوان در عمق نفوذ کتاب «مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی[2]» مشاهده کرد؛ کتابی نوشته جین جیکوبز که از بدو انتشارش در سال 1961 تاکنون پرطرفدارترین کتاب در حوزه طراحی و برنامهریزی شهری بوده و هدف اصلیاش را نقد الگوهای مدرنیستی و مردانه طراحی فضاهای شهری میدانسته ولی نتوانسته است در عمل تفکر حاکم بر طراحی فضا در شهر را تغییر مشهودی دهد؛ کنش فکریای که همچنان مرد محور است و با گذشت بیش از سه دهه از انتشار مقاله «شهری فاقد تبعیضهای جنسی، چگونه شهری است؟[3]» (1980) نوشته دولرس هیدن نتوانسته است به خواست حداقلی آن مقاله که همانا «گذر از تعاریف سنتی خانه، محله و محل کار» است، جامه عمل بپوشاند؛ چرا که آنچه فراتر از بدن طبیعی بر موقعیت سایه افکنده است، ساختارها هستند؛ ساختارهایی برسازنده فراروایتهایی صلب و متمرکز و ساکن. گویی همچنان تاریخ معماری ضربان کلام لوکوربوزیه را بازتولید میکند: امر نرینه
منتظم است و خالص و منطقی و مقرر، حال آنکه زنانگی ریشه در طبیعت و ذهنیت و زوال دارد.
[1]- آن سوی پیکر طبیعی: دیرینشناسی هورمونها و جنسیت این کتاب با برگردانی از پروانه قاسمیان در سال 1391 توسط مؤسسه نشر و پژوهش شیرازه روانه بازار کتاب ایران شد.
[2]- این کتاب در سال 1386 با ترجمه حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی توسط انتشارات دانشگاه تهران روانه بازار کتاب ایران شد.
3- برای آگاهی بیشتر مشاهده فرمایید:
هیدن. دولرس، 1384، شهری فاقد تبعيض جنسی چگونه شهری است؟ گمانههايي در مورد خانه، نواحی شهری و کار، بصیرت آرش، ماهنامه فنی مهندسی راه و ساختمان، شماره 29: 9-22.
نلی اُدشورن کتاب خود آنسوی پیکر طبیعی[1] (1994) را با نقلقولی از زیگموند فروید به سال 1933 آغاز میکند: «به محض اینکه شخصی را ملاقات میکنید، اولین وجه تمایزی که برای او قائل میشوید این است که زن است یا مرد». انتخاب این نقلقول برای شروع این یادداشت کوتاه بر دو هدف مؤکد بوده است؛ اول آنکه یادآور شوم برخی تفاسیر بهجای تأکید بر وجوه تشابه زن و مرد یا خنثی قلمدادکردن بارزههای فراریختشناسانه این دو جنس، بر وجوه تفاوت آنها متمرکز میشوند و دوم، آنگونه که از عنوان اصلی کتاب اُدشورن Beyond The Natural Body برمیآید، چیزی فراتر از بدن طبیعی نیز وجود دارد، که احتمالا در قالب مناسبات حاکم بر زبان ساخته میشود.
پرسش اصلی این یادداشت کوتاه این است که با پذیرش تفاوت میان زن و مرد، آیا باید توقع معماری ای زنانه و مردانه نیز داشته باشیم؟ تأثیر عینی این گزاره در معماری را شاید بتوان بهوضوح در پرسشهایی که جین رندل در آغاز مقدمه خود بر آخرین بخش کتاب جنسیت، فضا، معماری ـ یک معرفی میانرشتهای (2001) مطرح میکند- به تماشا نشست، او میپرسد: «آیا کنش معماری زنان با مردان تفاوت دارد؟ این تفاوتها [در صورت وجود] چگونه به عینیت میرسند؟ آیا زنان درکی متفاوت از حس مکان، زمان و زیباییشناسی دارند؟ آیا زنان از مصالح متفاوتی استفاده میکنند و [در فرایند طراحی] روششناسی متفاوتی نسبت به مردان پیش میگیرند و کنش معمارانه خود را بر سیاقی متفاوت از مردان سازمان میدهند؟ آیا تعامل زنان با فضای داخلی [صرفا] از معبر زیستشناسی میگذرد یا پیوستگی و وابستگیهای اجتماعی و فرهنگی زنان با فضای خصوصی خانه و کودک است که گذر به طراحی فضای داخلی را شکل میدهد؟»
خوانش فمینیستی از نظریه روانکاوی و نظریه پسا استعماری توانسته است نشان دهد که پاسخ پرسشهای فوق مثبت است و میتوان از معبر تفاوتهای زیستشناسانه در قالب نظریههای پیشآمده به تعبیری همچون معماری زنانه نزدیک شد، گرایشهای رادیکال و ذاتگرای فمینیستی در حوزه طراحی، زنبودن و زنانگی را کیفیتهایی بهکل متفاوت از مردبودن و مردانگی میدانند. از نگاه آنها فضای زیست جوامع معاصر که همچنان بر مدار دووجهی محدودکننده اکثریت/ اقلیت به حیات خود ادامه میدهند، به بازتابی از فرمهای ساختمانی غالبامردانه و نرینه- گفتمان اکثریت- بدل شدهاند، در این تفسیر آسمانخراشها بر بلندای این توصیف مینشینند و شهر نیز بخشی از مناسبات مردانه است.
به بیان دیگر به گمان آنها زبان فرمهایی که فضا را شکل میدهند مردانه است. آنها برای یافت بدیل بر فیزیوبیولوژیک زن مؤکد میشوند. به گمان آنها اشکارترین وجه عینی تفاوتهای فیزیوبیولوژیک زن و مرد در طراحی، به تفاوت در فرم منتهی میشود؛ جایی که نیات فمینیستی، آنگونه که جین رندل یادآور میشود، از طریق «نمادگرایی بیولوژیکی منتقل و فهم میشود».
این جریانهای فکری رویکردهای پی آمده در طراحی را مبنای تولید فرم معمارانه زنانه قرار میدهند. یک: طرحهای برآمده از فیزیوبیولوژی، دو: تولید فرمهای زِهْدان و منحنیگون، سه: آفرینش فضاهایی که بر روحیه دربردارندگی، پوششدهنـدگی، مراقبت، محافظت و نگهداری متمرکزند، چهار: بازتعریف رابطه بیرون و درون از طـریق درهمتنیدگی فضایی، تقویت و تشدید گشودگی و ایجاد فضای منفی اغراقشده که عملا به فرم نهایی روحیهای گفتوگویی، انعطافپذیر و تعاملی میدهد.
اما به موازات این تلاشهای تئوریک، همچنان آپاراتوسی فراتر از نیازها و تمایلهای بدن و ذهن طبیعی در خلق فرم و فضا وجود دارد که سامانه عملی ـ و نه گفتمانی ـ حاکم بر معماری و شهر را رقم میزند. نمود بارز این واقعیت را میتوان در عمق نفوذ کتاب «مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی[2]» مشاهده کرد؛ کتابی نوشته جین جیکوبز که از بدو انتشارش در سال 1961 تاکنون پرطرفدارترین کتاب در حوزه طراحی و برنامهریزی شهری بوده و هدف اصلیاش را نقد الگوهای مدرنیستی و مردانه طراحی فضاهای شهری میدانسته ولی نتوانسته است در عمل تفکر حاکم بر طراحی فضا در شهر را تغییر مشهودی دهد؛ کنش فکریای که همچنان مرد محور است و با گذشت بیش از سه دهه از انتشار مقاله «شهری فاقد تبعیضهای جنسی، چگونه شهری است؟[3]» (1980) نوشته دولرس هیدن نتوانسته است به خواست حداقلی آن مقاله که همانا «گذر از تعاریف سنتی خانه، محله و محل کار» است، جامه عمل بپوشاند؛ چرا که آنچه فراتر از بدن طبیعی بر موقعیت سایه افکنده است، ساختارها هستند؛ ساختارهایی برسازنده فراروایتهایی صلب و متمرکز و ساکن. گویی همچنان تاریخ معماری ضربان کلام لوکوربوزیه را بازتولید میکند: امر نرینه
منتظم است و خالص و منطقی و مقرر، حال آنکه زنانگی ریشه در طبیعت و ذهنیت و زوال دارد.
[1]- آن سوی پیکر طبیعی: دیرینشناسی هورمونها و جنسیت این کتاب با برگردانی از پروانه قاسمیان در سال 1391 توسط مؤسسه نشر و پژوهش شیرازه روانه بازار کتاب ایران شد.
[2]- این کتاب در سال 1386 با ترجمه حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی توسط انتشارات دانشگاه تهران روانه بازار کتاب ایران شد.
3- برای آگاهی بیشتر مشاهده فرمایید:
هیدن. دولرس، 1384، شهری فاقد تبعيض جنسی چگونه شهری است؟ گمانههايي در مورد خانه، نواحی شهری و کار، بصیرت آرش، ماهنامه فنی مهندسی راه و ساختمان، شماره 29: 9-22.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.