|

نگاهی به نمایش جیجک علی‌شاه

طنز تلخی که آرام‌آرام بر تماشاگر اثر می‌کند

بهزاد صدیقی

جیجک علی‌شاه یا اوضاع دربار قاجار، نمایش‌نا‌مه‌ای است که ضمن سرگرم‌کردن مخاطب، تصویری از اوضاع سیاسی - اجتماعی دربار قاجار می‌دهد. ذبیح بهروز، نویسنده این نمایش‌نا‌مه، مسائلی از وضعیت حکومت زمان قاجاریه را نشان می‌دهد. اینکه حاکمان بی‌خبر از اوضاع جامعه بودند و به خواسته‌های مردم توجهی نمی‌کردند و... در اغلب حکومت حاکمان آن دوره دیده ‌می‌شد. او با زبان طنز و هجو، تصویری پیش‌روی مخاطب قرار می‌دهد که جامعه و دولت گاه در مقابل هم قرار می‌گیرند و گاه از همدیگر چنان دور می‌شوند که یکی دیگری را به سخره می‌گیرد؛ فارغ از آنکه هریک در خفا نظر به رأی خویش دارد و می‌کوشد با هر ترفند و شکلی، اوضاع را به میل و سود خود درآورد و به‌ظاهر، کاری کند کارستان. نمایش‌نا‌مه جیجک علی‌شاه اکنون دست‌مایه کارگردان و گروه اجرائی این اثر شده تا مخاطب نیز ضمن آشنایی با یکی از متون کلاسیک ادبیات نمایشی ایرانی، شاهد وضعیتی از اجتماع گذشته‌ خود باشد که البته گرچه شوخ‌وشنگ به‌نظر می‌رسد، اما از مطلع‌شدن رابطه حاکمان و مردم در دوره‌های گذشته متأسف می‌شود و پس از آن نیز تلخی طنز آرام‌آرام بر او اثر می‌کند و مانند نیشتری بر جسم و جان او می‌نشیند. در اجرای این نمایش، کارگردان می‌کوشد بیشتر بر عنصر بازی بازیگران تکیه کند و عناصر صحنه مانند نور و طراحی صحنه در ساده‌ترین و حداقل‌ترین شکل ممکن به نمایش درآید البته این بیشتر نه برحسب توجه به کمینه‌گرایی صحنه، بلکه برحسب مشکلات اقتصادی گروه برای فراهم‌آوردن اسباب و امکانات صحنه است. شاید اگر در طراحی صحنه یا در طراحی نور به فرم‌های بصری و زیبایی‌شناسی خطوط نور و چیدمان اشیا و اسباب صحنه دقت نظر بیشتری صورت می‌گرفت و از نشانه‌های تصویری استفاده می‌شد، مخاطب تصویر‌های بدیع‌تری را در نمایش تجربه می‌کرد. این نمایش با همه قوت و ضعف‌هایش به دلیل بازی‌های نسبتا یکدست و تسلط بازیگران بر نقش‌هایشان، توانسته هم با تماشاگران ارتباط خوبی برقرار کند و هم داستان نمایش‌نا‌مه به‌درستی به تماشاگران منتقل شود. امینی پس از تجربه چند کارگردانی و نمایش‌نامه‌نویسی، اکنون اجرائی را پیش‌روی مخاطبان قرار داده که نشان می‌دهد هم دل‌مشغول نمایش ایرانی است و هم متون کلاسیک ادبیات نمایشی ایرانی ظرفیت این را دارد که در دوره معاصر بازآفرینی شود؛ بازآفرینی‌ای که البته توقع می‌رود با نگاه امروزی آمیخته شود، هرچند کارگردان تلاش کرده در برگردان این اثر، نگاه امروزین داشته، اما ظاهرا به سبب شرایطی که در پیش‌روی او قرار داشته، در این تجربه دست به عصا حرکت کرده‌ است. از سوی دیگر، شاید اجرای چنین نمایش‌نا‌مه‌هایی راه‌رفتن بر لبه تیغ است و طبیعتا با دشواری‌های خاص خود همراه است.
اما یکی از ویژگی‌های این نمایش ریتم مناسب اجراست که بیشتر با بازی بازیگران و حرکت‌بندی آنان و حجم و میزان دیالوگ‌ها به ‌دست آمده ‌است. اینکه توجه به این عناصر در تمرین و اجرا چقدر از پیش تعیین‌شده و از پیش اندیشیده‌شده است، یا چقدر قراردادی و ناخواسته بوده، یا چه میزان ناشی از خود متن بوده، پاسخ‌گویی به آن به کارگردان برمی‌گردد. هرچند ریتم درونی اثر نمایشی ابتدا به متن وابسته است و سپس به اجرا؛ ولی اساسا ذات نمایش کمدی سنتی ایرانی نیز از ریتم نسبتا تندی برخوردار است به‌نحوی که با تحلیل مناسب کارگردان از متن و تمهیدات اجرائی نمایش از سوی او و درک درست بازیگران از بازی در چنین نقش‌ها و نمایشی می‌تواند منجر به رسیدن به این نوع ریتم تأثیرگذار شود؛ ریتمی که تا به انتها می‌تواند تماشاگر را سرپا نگه‌‌ دارد و او مجذوب نمایش شود و این البته به نوع قصه نمایش‌نا‌مه هم ارتباط دارد. به هرحال، دیدن نمایش جیجک علی‌شاه به کارگردانی رحمت امینی در تالار سنگلج که همواره دغدغه نمایش‌نا‌مه ‌ایرانی و نمایش‌‌نامه‌نویسی داشته و دارد، فرصتی است در این روز‌ها که نسل جدید تماشاگران می‌توانند از آن استفاده‌ کنند که هم با یک نمایش‌نا‌مه ایرانی آشنا شوند و هم به قول کارگردان ببینند «مردمی که در حدود صد سال پیش به چیز‌هایی می‌خندیدند، حالا به همان چیز‌ها - بلکه بیشتر- می‌خندند!».

جیجک علی‌شاه یا اوضاع دربار قاجار، نمایش‌نا‌مه‌ای است که ضمن سرگرم‌کردن مخاطب، تصویری از اوضاع سیاسی - اجتماعی دربار قاجار می‌دهد. ذبیح بهروز، نویسنده این نمایش‌نا‌مه، مسائلی از وضعیت حکومت زمان قاجاریه را نشان می‌دهد. اینکه حاکمان بی‌خبر از اوضاع جامعه بودند و به خواسته‌های مردم توجهی نمی‌کردند و... در اغلب حکومت حاکمان آن دوره دیده ‌می‌شد. او با زبان طنز و هجو، تصویری پیش‌روی مخاطب قرار می‌دهد که جامعه و دولت گاه در مقابل هم قرار می‌گیرند و گاه از همدیگر چنان دور می‌شوند که یکی دیگری را به سخره می‌گیرد؛ فارغ از آنکه هریک در خفا نظر به رأی خویش دارد و می‌کوشد با هر ترفند و شکلی، اوضاع را به میل و سود خود درآورد و به‌ظاهر، کاری کند کارستان. نمایش‌نا‌مه جیجک علی‌شاه اکنون دست‌مایه کارگردان و گروه اجرائی این اثر شده تا مخاطب نیز ضمن آشنایی با یکی از متون کلاسیک ادبیات نمایشی ایرانی، شاهد وضعیتی از اجتماع گذشته‌ خود باشد که البته گرچه شوخ‌وشنگ به‌نظر می‌رسد، اما از مطلع‌شدن رابطه حاکمان و مردم در دوره‌های گذشته متأسف می‌شود و پس از آن نیز تلخی طنز آرام‌آرام بر او اثر می‌کند و مانند نیشتری بر جسم و جان او می‌نشیند. در اجرای این نمایش، کارگردان می‌کوشد بیشتر بر عنصر بازی بازیگران تکیه کند و عناصر صحنه مانند نور و طراحی صحنه در ساده‌ترین و حداقل‌ترین شکل ممکن به نمایش درآید البته این بیشتر نه برحسب توجه به کمینه‌گرایی صحنه، بلکه برحسب مشکلات اقتصادی گروه برای فراهم‌آوردن اسباب و امکانات صحنه است. شاید اگر در طراحی صحنه یا در طراحی نور به فرم‌های بصری و زیبایی‌شناسی خطوط نور و چیدمان اشیا و اسباب صحنه دقت نظر بیشتری صورت می‌گرفت و از نشانه‌های تصویری استفاده می‌شد، مخاطب تصویر‌های بدیع‌تری را در نمایش تجربه می‌کرد. این نمایش با همه قوت و ضعف‌هایش به دلیل بازی‌های نسبتا یکدست و تسلط بازیگران بر نقش‌هایشان، توانسته هم با تماشاگران ارتباط خوبی برقرار کند و هم داستان نمایش‌نا‌مه به‌درستی به تماشاگران منتقل شود. امینی پس از تجربه چند کارگردانی و نمایش‌نامه‌نویسی، اکنون اجرائی را پیش‌روی مخاطبان قرار داده که نشان می‌دهد هم دل‌مشغول نمایش ایرانی است و هم متون کلاسیک ادبیات نمایشی ایرانی ظرفیت این را دارد که در دوره معاصر بازآفرینی شود؛ بازآفرینی‌ای که البته توقع می‌رود با نگاه امروزی آمیخته شود، هرچند کارگردان تلاش کرده در برگردان این اثر، نگاه امروزین داشته، اما ظاهرا به سبب شرایطی که در پیش‌روی او قرار داشته، در این تجربه دست به عصا حرکت کرده‌ است. از سوی دیگر، شاید اجرای چنین نمایش‌نا‌مه‌هایی راه‌رفتن بر لبه تیغ است و طبیعتا با دشواری‌های خاص خود همراه است.
اما یکی از ویژگی‌های این نمایش ریتم مناسب اجراست که بیشتر با بازی بازیگران و حرکت‌بندی آنان و حجم و میزان دیالوگ‌ها به ‌دست آمده ‌است. اینکه توجه به این عناصر در تمرین و اجرا چقدر از پیش تعیین‌شده و از پیش اندیشیده‌شده است، یا چقدر قراردادی و ناخواسته بوده، یا چه میزان ناشی از خود متن بوده، پاسخ‌گویی به آن به کارگردان برمی‌گردد. هرچند ریتم درونی اثر نمایشی ابتدا به متن وابسته است و سپس به اجرا؛ ولی اساسا ذات نمایش کمدی سنتی ایرانی نیز از ریتم نسبتا تندی برخوردار است به‌نحوی که با تحلیل مناسب کارگردان از متن و تمهیدات اجرائی نمایش از سوی او و درک درست بازیگران از بازی در چنین نقش‌ها و نمایشی می‌تواند منجر به رسیدن به این نوع ریتم تأثیرگذار شود؛ ریتمی که تا به انتها می‌تواند تماشاگر را سرپا نگه‌‌ دارد و او مجذوب نمایش شود و این البته به نوع قصه نمایش‌نا‌مه هم ارتباط دارد. به هرحال، دیدن نمایش جیجک علی‌شاه به کارگردانی رحمت امینی در تالار سنگلج که همواره دغدغه نمایش‌نا‌مه ‌ایرانی و نمایش‌‌نامه‌نویسی داشته و دارد، فرصتی است در این روز‌ها که نسل جدید تماشاگران می‌توانند از آن استفاده‌ کنند که هم با یک نمایش‌نا‌مه ایرانی آشنا شوند و هم به قول کارگردان ببینند «مردمی که در حدود صد سال پیش به چیز‌هایی می‌خندیدند، حالا به همان چیز‌ها - بلکه بیشتر- می‌خندند!».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.