|

دولت و اپوزیسیون در کشورهای عرب

علی محمدفخرو . نویسنده بحرینی

هیچ دولتی در هیچ جامعه‌ای در سطح جهان پیدا نمی‌شود که از وجود گروه‌های اپوزیسیون راضی باشد، زیرا این گروه‌ها از عملکرد دولت انتقاد کرده و برنامه‌ها و افکار دیگری را که با دولت متفاوت است در اختیار مردم قرار می‌دهند و حتی تلاش می‌کنند دولت را برکنار کرده و راه‌حل‌های خود را جایگزین آنها کنند. درواقع دولت در ذات خود بین این یا آن گروه اپوزیسیون فرقی نمی‌گذارد، زیرا احساس می‌کند اپوزیسیون حتی اگر کوچک و ضعیف باشد این امکان را دارد که فعالیتش را توسعه داده و در آینده موفق شود. بااین‌حال، در نحوه برخورد دولت‌ها با اپوزیسیون یا نحوه تعامل هر دولت با مخالفانش در هر کشور و هر جامعه‌ای، تفاوت‌های زیادی وجود دارد. در کشورهای عرب، دولت‌ها فقط به این اکتفا نمی‌کنند حضور یک گروه مخالف را تحمل کنند، بلکه آنها چیزی را می‌خواهند که دور از منطق و عرف سیاست است. دولت‌های عرب در درجه اول از اپوزیسیون خود می‌خواهند همواره بکوشند در زیر عبای دولت باشند، یعنی همان سیاست‌هایی را دنبال کنند که دولت دنبال می‌کند. درنهایت آنها به دنبال اپوزیسیونی هستند که سرافکنده باشد، با کمری خمیده و بداند هرچه را می‌گوید یا می‌نویسد، نباید به‌گونه‌ای باشد که به دربان کاخ یا هیبت سلطان برخورد کند، زیرا اینها جزء خطوط قرمز و مقدس به حساب آمده و کسی اجازه عبور از آنها را نخواهد داشت. در درجه بعد، از مخالفان خود می‌خواهند تقریبا طرفدار دولت باشند و با طرفداران واقعی دولت جز در برخی ادعاها و شعارهایی که جلو مردم مطرح می‌کنند، یا نام‌گذاری‌های رسمی، تفاوتی نداشته باشند. مخالفان می‌توانند به این افتخار کنند که طرفدار وطن هستند و دریابند منظور از وطن نیز در اینجا یعنی دولت. چون در نظر آنها دولت همان وطن است. همچنین از مخالفان خواسته می‌شود مانند یکی از اعضای حاکمیت رفتار کنند. به همان‌گونه که یک فرزند در خانواده و نسبت به پدر رفتار می‌کند. آنها نباید جایگاه و ابهت پدر خانواده را خدشه‌دار کنند. قلمرو سیاسی در کشورهای عرب کاملا مطابق با فضایی است که در خانواده‌ها جریان دارد. ازاین‌رو، اصرار برخی از رؤسای دولت‌ها مبنی بر اینکه بخواهند به خود لقب پدر خانواده را دهند یا از شهروندان‌شان بخواهند مانند فرزندان‌شان رفتار کنند، کاملا قابل درک است، زیرا در نظر آنان رعایا نیازمند ملاطفت و درعین‌حال تربیت هستند. نظریه‌پردازان قدرت در قرون متمادی تلاش کرده‌اند تصویری روشن و ضروری را از این رابطه پدر و فرزندی ارائه کنند؛ رابطه‌ای نابرابر بین دولت و جوامعی که بر آن حکومت می‌کنند. بنابراین زمامدار فردی است که باید از او اطاعت شود تا بتوان از فتنه‌ها عبور کرد یا منازعات داخلی را پشت‌سر گذاشت. حتی اگر زمامدار نسبت به کسی آسیبی روا داشته باید او را با ملاطفت نصیحت کرد و احترام جایگاه و قدرت او را نگه‌داشت و اجازه نداد این تصویر چوپان - رمه برهم خورد. حال باید پرسید در چنین جوامعی تکلیف اندیشه و عمل سیاسی چه می‌شود؟ تحت چنین فرهنگی با چنین شرایطی، بازی سیاسی چگونه امکان‌پذیر خواهد بود؟ در چنین شرایطی همه چیز کاملا مبتنی بر قوانین تحقیر‌آمیز و منفعت‌طلبانه‌ای است که براساس آن تمام نیروهای جامعه مدنی به‌ویژه نیروهای سیاسی، احزاب و سندیکاها و حتی رسانه‌ها به حاشیه رانده می‌شوند. به‌راستی مشکل اصلی این بیماری که در کشورهای عربی رایج است، در کجاست؟ اساس این تعامل سیاسی که قرن‌هاست در کشورهای عرب جاری است در ادبیات سیاسی و به‌ویژه مفهوم دولت نهفته است. دولت در بین اعراب، با هر نامی که باشد، اعم از خلافت، امارت، سلطنت یا زمامداری و...؛ قدرتی مستقل و قائم‌به‌ذات است؛ قدرتی رشدیابنده و مستقل از جامعه؛ کانونی که همه ابزارهای لازم را برای انجام هرگونه فعالیت سیاسی در انحصار خود گرفته است. بنابراین می‌شود نهادی غیرقابل پاسخ‌گو. نهادی که فقط می‌توان نصیحتش کرد یا با بردباری و امیدواری با آن برخورد نمود. این جوهر فهم اعراب نسبت به قدرت یا دولت است؛ فهمی که در تمام اشکال دولت‌های عربی نیز تجربه شده است؛ درکی که به موجب آن به دولت اجازه می‌دهد با مخالفان خود با قدرت و سرکوب برخورد کند؛ برداشتی که همچنان در حیات سیاسی کشورهای عرب حضوری نیرومند، هرچند به نسبت‌های متفاوت و مختلف دارد. اما این برداشت با داشتن یک نیروی اپوزیسیون مستقل و قائم‌به‌ذات در تعارض کامل است. چنین دولتی اجازه نمی‌دهد جامعه مشارکت فعالی در برنامه‌ها و تصمیمات و عملکرد‌هایش داشته باشد. نتیجه اینکه یا باید اپوزیسیون سرکوب شود یا طی پروسه‌ای اهلی شود. اما قربانی نهایی این وضعیت، فقدان آرامش و صلح داخلی و ملی در سطح کشور خواهد بود. این در حالی است که فقدان رشد، تکامل و شایستگی در منظومه حیات سیاسی کشورهای عرب از ضرر اولی بزرگ‌تر و مهم‌تر است.
منبع: الرایه

هیچ دولتی در هیچ جامعه‌ای در سطح جهان پیدا نمی‌شود که از وجود گروه‌های اپوزیسیون راضی باشد، زیرا این گروه‌ها از عملکرد دولت انتقاد کرده و برنامه‌ها و افکار دیگری را که با دولت متفاوت است در اختیار مردم قرار می‌دهند و حتی تلاش می‌کنند دولت را برکنار کرده و راه‌حل‌های خود را جایگزین آنها کنند. درواقع دولت در ذات خود بین این یا آن گروه اپوزیسیون فرقی نمی‌گذارد، زیرا احساس می‌کند اپوزیسیون حتی اگر کوچک و ضعیف باشد این امکان را دارد که فعالیتش را توسعه داده و در آینده موفق شود. بااین‌حال، در نحوه برخورد دولت‌ها با اپوزیسیون یا نحوه تعامل هر دولت با مخالفانش در هر کشور و هر جامعه‌ای، تفاوت‌های زیادی وجود دارد. در کشورهای عرب، دولت‌ها فقط به این اکتفا نمی‌کنند حضور یک گروه مخالف را تحمل کنند، بلکه آنها چیزی را می‌خواهند که دور از منطق و عرف سیاست است. دولت‌های عرب در درجه اول از اپوزیسیون خود می‌خواهند همواره بکوشند در زیر عبای دولت باشند، یعنی همان سیاست‌هایی را دنبال کنند که دولت دنبال می‌کند. درنهایت آنها به دنبال اپوزیسیونی هستند که سرافکنده باشد، با کمری خمیده و بداند هرچه را می‌گوید یا می‌نویسد، نباید به‌گونه‌ای باشد که به دربان کاخ یا هیبت سلطان برخورد کند، زیرا اینها جزء خطوط قرمز و مقدس به حساب آمده و کسی اجازه عبور از آنها را نخواهد داشت. در درجه بعد، از مخالفان خود می‌خواهند تقریبا طرفدار دولت باشند و با طرفداران واقعی دولت جز در برخی ادعاها و شعارهایی که جلو مردم مطرح می‌کنند، یا نام‌گذاری‌های رسمی، تفاوتی نداشته باشند. مخالفان می‌توانند به این افتخار کنند که طرفدار وطن هستند و دریابند منظور از وطن نیز در اینجا یعنی دولت. چون در نظر آنها دولت همان وطن است. همچنین از مخالفان خواسته می‌شود مانند یکی از اعضای حاکمیت رفتار کنند. به همان‌گونه که یک فرزند در خانواده و نسبت به پدر رفتار می‌کند. آنها نباید جایگاه و ابهت پدر خانواده را خدشه‌دار کنند. قلمرو سیاسی در کشورهای عرب کاملا مطابق با فضایی است که در خانواده‌ها جریان دارد. ازاین‌رو، اصرار برخی از رؤسای دولت‌ها مبنی بر اینکه بخواهند به خود لقب پدر خانواده را دهند یا از شهروندان‌شان بخواهند مانند فرزندان‌شان رفتار کنند، کاملا قابل درک است، زیرا در نظر آنان رعایا نیازمند ملاطفت و درعین‌حال تربیت هستند. نظریه‌پردازان قدرت در قرون متمادی تلاش کرده‌اند تصویری روشن و ضروری را از این رابطه پدر و فرزندی ارائه کنند؛ رابطه‌ای نابرابر بین دولت و جوامعی که بر آن حکومت می‌کنند. بنابراین زمامدار فردی است که باید از او اطاعت شود تا بتوان از فتنه‌ها عبور کرد یا منازعات داخلی را پشت‌سر گذاشت. حتی اگر زمامدار نسبت به کسی آسیبی روا داشته باید او را با ملاطفت نصیحت کرد و احترام جایگاه و قدرت او را نگه‌داشت و اجازه نداد این تصویر چوپان - رمه برهم خورد. حال باید پرسید در چنین جوامعی تکلیف اندیشه و عمل سیاسی چه می‌شود؟ تحت چنین فرهنگی با چنین شرایطی، بازی سیاسی چگونه امکان‌پذیر خواهد بود؟ در چنین شرایطی همه چیز کاملا مبتنی بر قوانین تحقیر‌آمیز و منفعت‌طلبانه‌ای است که براساس آن تمام نیروهای جامعه مدنی به‌ویژه نیروهای سیاسی، احزاب و سندیکاها و حتی رسانه‌ها به حاشیه رانده می‌شوند. به‌راستی مشکل اصلی این بیماری که در کشورهای عربی رایج است، در کجاست؟ اساس این تعامل سیاسی که قرن‌هاست در کشورهای عرب جاری است در ادبیات سیاسی و به‌ویژه مفهوم دولت نهفته است. دولت در بین اعراب، با هر نامی که باشد، اعم از خلافت، امارت، سلطنت یا زمامداری و...؛ قدرتی مستقل و قائم‌به‌ذات است؛ قدرتی رشدیابنده و مستقل از جامعه؛ کانونی که همه ابزارهای لازم را برای انجام هرگونه فعالیت سیاسی در انحصار خود گرفته است. بنابراین می‌شود نهادی غیرقابل پاسخ‌گو. نهادی که فقط می‌توان نصیحتش کرد یا با بردباری و امیدواری با آن برخورد نمود. این جوهر فهم اعراب نسبت به قدرت یا دولت است؛ فهمی که در تمام اشکال دولت‌های عربی نیز تجربه شده است؛ درکی که به موجب آن به دولت اجازه می‌دهد با مخالفان خود با قدرت و سرکوب برخورد کند؛ برداشتی که همچنان در حیات سیاسی کشورهای عرب حضوری نیرومند، هرچند به نسبت‌های متفاوت و مختلف دارد. اما این برداشت با داشتن یک نیروی اپوزیسیون مستقل و قائم‌به‌ذات در تعارض کامل است. چنین دولتی اجازه نمی‌دهد جامعه مشارکت فعالی در برنامه‌ها و تصمیمات و عملکرد‌هایش داشته باشد. نتیجه اینکه یا باید اپوزیسیون سرکوب شود یا طی پروسه‌ای اهلی شود. اما قربانی نهایی این وضعیت، فقدان آرامش و صلح داخلی و ملی در سطح کشور خواهد بود. این در حالی است که فقدان رشد، تکامل و شایستگی در منظومه حیات سیاسی کشورهای عرب از ضرر اولی بزرگ‌تر و مهم‌تر است.
منبع: الرایه

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.