پروانه مافی در گفتوگو با «شرق»:
به موضوعات عملیاتی بپردازیم نه شعاری
اختلافنظرهایی که در مورد مطالبات زنان وجود دارد، این گمانه را ایجاد میکند که جامعه زنان اساسا درد مشترکی ندارد! این در حالی است که برای یافتن درمان، هیچ راهی غیر از شناخت دقیق درد نداریم. برخی از فعالان زنان اعتقاد دارند تا وقتی همه زنان جامعه فارغ از طبقات اجتماعی مختلف به مسائل و مطالبات خود واقف نباشند، کاری از پیش نمیرود. درهمینحال برخی اعتقاد دارند که اختلافنظر زنان از گروههای اجتماعی مختلف به خاطر آن است که سطح تحصیلات، خانواده، درآمد و... سبب میشود که هریک از طبقات اجتماعی اولویتهای مختلفی داشته باشند بنابراین باید کوشید که همه زنان در یک سطح استاندارد قرار گرفته و با مشکلات روزمره درگیر نباشند تا پس از آن بتوان به مطالبات کلیتر مثل حضور اجتماعی، سیاسی و... پرداخت.
نگاه دیگری که در مقابل وجود دارد بر این پایه است که وجود موانع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باعث میشود که زنان در یک جامعه در گروههای مختلف تعریف شده و اولویتبندی آنها از مطالباتشان متفاوت باشد بنابراین در گام نخست باید کوشید که با اصلاح قوانین و فراهمآوردن بستر حضور سیاسی و اجتماعی آنها شرایط مورد نیاز برای حل مشکلات اقتصادی و مسائل روزمره را فراهم آورد. بهنظر میرسد این دو رویکرد اصلیترین اختلافنظر میان فعالان حوزه زنان است و ریشه اختلافات بعدی به حساب میآید. برای پیداکردن نقطه مشترک میان دارندگان این دو دیدگاه در گفتوگوهایی، از فعالان حوزه زنان پرسیدیم که مهمترین مطالبه جامعه زنان چیست و چطور باید به آن دست یافت. همین سؤال محور گفتوگوی کوتاه ما با فریده غیرت، حقوقدان و فعال حوزه زنان و پروانه مافی بود.
بهنظر شما چرا درخصوص مطالبات زنان اتفاقنظر وجود ندارد و از نگاه شما اصلیترین مطالبه جامعه زنان چیست؟
موضوعی که طرح کردید خیلی کلی است اما اگر قرار باشد درباره مطالبات زنان در شرایط فعلی اهم فیالاهم کنیم؛ بهنظر من، بازار کار و مسئله اشتغال از همهچیز مهمتر است. براساس آمار، با بیکاری زنان و مردان مواجه هستیم و گزارشهای دولت نیز نشان میدهد زنان در مقابل مردان شانس کمتری برای حضور در بازار کار دارند و این شانس روزبهروز هم کمتر میشود.
آنچه سبب شده تا موضوع اشتغال برای زنان به معضل تبدیل شود، افزایش زنان تحصیلکرده و آمادهبهکار است. در جامعه ما سطح تحصیلات زنان نسبت به گذشته بالا رفته است و میل و گرایش بسیاری نیز به طیکردن تحصیلات تکمیلی وجود دارد. این زنان تحصیلکرده مایل هستند وارد بازار کار شده و از آموختههای خود استفاده کنند. درهمینحال، ما با روند افزایش بیکاری زنان مواجه هستیم. برای مثال، براساس آمار سال 88، هر 473 مرد شاغل در برابر صد زن شاغل قرار داشتند و در سال 93 این رقم رسیده بود به 575 مرد شاغل در برابر صد زن شاغل یا در سال 88 با 283 مرد بیکار در برابر صد زن بیکار مواجه بودیم و در سال 93 با 221 مرد بیکار در برابر صد زن بیکار مواجه شدیم. درعینحال، با وجود کاهش تعداد زنان شاغل، تعداد زنان شاغل دارای تحصیلات عالی 21.5 درصد افزایش داشته است.
یعنی شما فکر میکنید اصلیترین مسائل حوزه زنان، موضوعاتی مانند اشتغال است که به زندگی روزمره زنان از گروههای مختلف مربوط میشود؟
بله، اگر منظورمان از مطالبات زنان مسائل و مشکلات جدی عملیاتی و اجرائی باشد و نه موضوعات شعاری که معمولا از آن صحبت میشود، باید به این موضوع بپردازیم. البته آن مسائل هم در جای خود خوب است، اما اگر میخواهیم به مطالباتی بپردازیم که بتواند در موضوعات دیگری مانند خانواده، ازدواج و... اثرگذار باشد، باید از اشتغال شروع کرد.
به اعتقاد من، برای خروج از این معضل نیز نیازمند توسعه کارآفرینی در زمینههای مختلف هستیم. علاوه بر آن، باید به مسئله آموزش زنان و دختران نیز پرداخته شود، زیرا فقط از این طریق است که میتوان زنان را با مدلهای جدید کسبوکار آشنا کرد تا بتوانند برای ایدههای خود طرح بنویسند.
بهنظر شما در حوزه زنان، نگاهی که بر آن تأکید دارید، وجود دارد؟
در بحث مطالبات زنان بیشتر حرف میزنیم و نقد میکنیم. فعالان حوزه زنان عموما نگاه کلی دارند مثل همین مسئله کلی که شما طرح کردید. این نوع کار و نگاه هم خوب است، اما بهنظر من نمیتواند محور فعالیت زنان باشد. ما در جامعه با رشد زنان تحصیلکرده و متمایل به ورود به بازار کار مواجه هستیم، بنابراین باید دنبال راهکار باشیم.
این راهکار نگاه جزئی و عملیاتی به حوزههایی مثل اشتغال است؟
من یک مثال ساده میزنم؛ مشاهده میکنید که در حوزه تحصیلات زنان تحول چشمگیری صورت گرفته است. از شما میپرسم که آیا کسی برای حضور زنان در عرصه دانشگاهها و تحصیل شرایط ویژهای فراهم کرده بود؟ این شرایط در اوایل دهه 60 ایجاد شد بدون اینکه کسی بخواهد قانون ویژهای وضع کند یا به قول شما مانعی را بردارد. زنان خودشان به این سمت تمایل داشتند. این تمایل بهخاطر تغییراتی بود که بعد از انقلاب اسلامی ایجاد شد. پیش از انقلاب مشکلاتی در مسیر ادامه تحصیل دختران وجود داشت. خصوصا برای خانوادههای متدین. یکی از این مشکلات، الزام به سربازیرفتن بعد از اتمام تحصیلات بود که خانوادههای متدین با آن مخالف بودند و به دلایلی مانند این دختران خود را به دانشگاه نمیفرستادند. بعد از انقلاب این مشکلات حل شد و زنان خودبهخود به سمت ادامه تحصیل گرایش پیدا کردند. اکنون دیگر مسئله ما تحصیلات نیست و نوبت به اشتغال رسیده است بنابراین باید به سمت آشناکردن زنان با مدلهای کسبوکار و کارآفرینی برویم. اگر بتوانیم اشتغال را فعال کنیم، مسائل دیگر هم مانند قوانین و... حل میشود.
شما اشاره کردید که انقلاب اسلامی باعث شد مشکلات تحصیل برای دختران خانوادههای متدین رفع شود و بعد از آن فضای مناسب فراهم شد. آیا اکنون برای ایجاد فضای مناسب در جهت رفع مشکلات حوزه اشتغال زنان و... نیازمند یک تغییر یا عامل محرک نیستیم؟
بهنظر من مهمترین مسئلهای که میتواند محرک باشد این است که باور داشته باشیم در زندگی زنان ما تغییراتی ایجاد شده است. سطح سواد و فهم و شعور آنها بالاتر رفته است. مدل زندگی و اداره خانواده نسبت به گذشته تغییر کرده و... . پذیرفتن این تغییرات همان محرکی است که به آن نیاز داریم. لازم نیست که عامل محرک لزوما یک انقلاب یا تحول سیاسی باشد.
همینکه مشاهده میکنیم، فرزندان کشور که ارزشمندترین سرمایه ما هستند از بیکاری رنج میبرند، یعنی باید برنامهای برای کارآفرینی جوانان که زنان هم بخشی از آن هستند، داشته باشیم. زمانی میگفتند که فقر دارد زنانه میشود، اکنون هم بیکاری دارد زنانه میشود و این بد است. درست است که براساس فرهنگ خانواده ایرانی و اسلامی مرد موظف به تأمین اقتصاد خانواده است و برهمیناساس اولویتهایی در نظر گرفته شده است اما به این معنی نیست که زنان را از این بحث کنار بگذاریم.
متأسفانه ما (ما به معنی من، شما، دولت، همه سیستم) هنوز این موضوع را جدی نگرفتهایم و تا زمانی که جدی نگیریم، خسارات بیشتری را متحمل خواهیم شد.
حالا که بهنظر شما پرداختن به حوزه اشتغال و مسائل و مشکلات جاری در زندگی روزمره زنان نسبت به مسائل کلانتر یا سیاسیتر از اهمیت بیشتری برخوردار است، اجازه دهید از شما در مورد قوانین این حوزه سؤال کنم. نظر شما درخصوص مسائلی که این روزها خیلی مطرح است؛ مانند مرخصی زایمان، کاهش ساعت کار خانمها و... چیست؟
من با موضوع افزایش مرخصی زایمان مخالف هستم زیرا ایجاد ناامنی شغلی میکند. ایجاد تغییر در قوانین و مقررات نیازمند یک نگاه عمیق است که منافع را در بلندمدت در نظر بگیرد اما معمولا کسانی که در حوزه زنان فعالیت میکنند نگاه آنی و درزمانی دارند.
این چیزی است که تا حالا دیدهایم. معمولا استراتژی بلندمدتی که بتوان براساس آن برای 10 سال بعد برنامهریزی کرد، وجود ندارد.
چرا اینطور است؟
معمولا صحبتها مقطعی و احساسی است. به جد میگویم که بهصورت عملیاتی و عمیق روی مسائل زنان کار نشده است و همین سبب میشود که مطالبات ما محقق نشود. گاهی برنامه با سیاستها منطبق نبوده و معمولا برنامه در عمل به اجرا درنیامده است، انحراف از سیاستها و سلیقهای عملکردن فراوان دیده میشود و نفوذ گرایشها و علایق مسئولان نیز پررنگ است.
به نظر شما مسئولیت برنامهریزی بلندمدتی که به آن اشاره کردید، بر عهده کیست؟
این به کسانی که در نهادهای مختلف مانند مجلس شورای اسلامی، قوه مجریه، قوه قضائیه و دیگر نهادهای سیاستگذار مسئولیتهای سیاسی دارند مربوط میشود. این افراد باید به همه حوزهها ازجمله زنان پاسخگوی تاریخ و نسل بعد باشند. لازم است برای 10 سال بعد دختران و زنان کشورمان برنامهریزی کرده و از آن برنامه جا نمانیم اما معمولا از برنامهها جامانده و به همین خاطر دچار روزمرگی شده و شروع میکنیم به اجرای برنامههای مقطعی.
در این برنامهریزی بلندمدت از همه بیشتر باید به چه مسائلی توجه کرد؟ اشتغال؟
بله، لازم است به حوزه کارآفرینی و اشتغال در همه بخشها و برای زنان و مردان توجه بیشتری داشته باشیم. شما بهدنبال محرک میگشتید و سؤال کردید. محرک لازم برای این کار احساسکردن ضرورت آن است. لازم نیست که حتما چند معضل را انتخاب و بخواهیم حل کنیم، چون به این کار نمیرسیم؛ پس بهتر است که یکی، دو مورد از معضلات اساسی را شناخته و با برنامهریزی بلندمدت، عملیاتی، حسابشده و با بهرهگیری از تجارب دنیا در مسیر حل آن حرکت کنیم. با این حرکت مشکلات زنان در خانواده، اجتماع و حتی در جلوگیری از ترویج فساد و فحشا مرتفع خواهد شد. از معصوم(ع) روایت است که با ایجاد اشتغال و حذف بیکاری حتی شیطان را نیز دور خواهیم کرد.
اختلافنظرهایی که در مورد مطالبات زنان وجود دارد، این گمانه را ایجاد میکند که جامعه زنان اساسا درد مشترکی ندارد! این در حالی است که برای یافتن درمان، هیچ راهی غیر از شناخت دقیق درد نداریم. برخی از فعالان زنان اعتقاد دارند تا وقتی همه زنان جامعه فارغ از طبقات اجتماعی مختلف به مسائل و مطالبات خود واقف نباشند، کاری از پیش نمیرود. درهمینحال برخی اعتقاد دارند که اختلافنظر زنان از گروههای اجتماعی مختلف به خاطر آن است که سطح تحصیلات، خانواده، درآمد و... سبب میشود که هریک از طبقات اجتماعی اولویتهای مختلفی داشته باشند بنابراین باید کوشید که همه زنان در یک سطح استاندارد قرار گرفته و با مشکلات روزمره درگیر نباشند تا پس از آن بتوان به مطالبات کلیتر مثل حضور اجتماعی، سیاسی و... پرداخت.
نگاه دیگری که در مقابل وجود دارد بر این پایه است که وجود موانع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باعث میشود که زنان در یک جامعه در گروههای مختلف تعریف شده و اولویتبندی آنها از مطالباتشان متفاوت باشد بنابراین در گام نخست باید کوشید که با اصلاح قوانین و فراهمآوردن بستر حضور سیاسی و اجتماعی آنها شرایط مورد نیاز برای حل مشکلات اقتصادی و مسائل روزمره را فراهم آورد. بهنظر میرسد این دو رویکرد اصلیترین اختلافنظر میان فعالان حوزه زنان است و ریشه اختلافات بعدی به حساب میآید. برای پیداکردن نقطه مشترک میان دارندگان این دو دیدگاه در گفتوگوهایی، از فعالان حوزه زنان پرسیدیم که مهمترین مطالبه جامعه زنان چیست و چطور باید به آن دست یافت. همین سؤال محور گفتوگوی کوتاه ما با فریده غیرت، حقوقدان و فعال حوزه زنان و پروانه مافی بود.
بهنظر شما چرا درخصوص مطالبات زنان اتفاقنظر وجود ندارد و از نگاه شما اصلیترین مطالبه جامعه زنان چیست؟
موضوعی که طرح کردید خیلی کلی است اما اگر قرار باشد درباره مطالبات زنان در شرایط فعلی اهم فیالاهم کنیم؛ بهنظر من، بازار کار و مسئله اشتغال از همهچیز مهمتر است. براساس آمار، با بیکاری زنان و مردان مواجه هستیم و گزارشهای دولت نیز نشان میدهد زنان در مقابل مردان شانس کمتری برای حضور در بازار کار دارند و این شانس روزبهروز هم کمتر میشود.
آنچه سبب شده تا موضوع اشتغال برای زنان به معضل تبدیل شود، افزایش زنان تحصیلکرده و آمادهبهکار است. در جامعه ما سطح تحصیلات زنان نسبت به گذشته بالا رفته است و میل و گرایش بسیاری نیز به طیکردن تحصیلات تکمیلی وجود دارد. این زنان تحصیلکرده مایل هستند وارد بازار کار شده و از آموختههای خود استفاده کنند. درهمینحال، ما با روند افزایش بیکاری زنان مواجه هستیم. برای مثال، براساس آمار سال 88، هر 473 مرد شاغل در برابر صد زن شاغل قرار داشتند و در سال 93 این رقم رسیده بود به 575 مرد شاغل در برابر صد زن شاغل یا در سال 88 با 283 مرد بیکار در برابر صد زن بیکار مواجه بودیم و در سال 93 با 221 مرد بیکار در برابر صد زن بیکار مواجه شدیم. درعینحال، با وجود کاهش تعداد زنان شاغل، تعداد زنان شاغل دارای تحصیلات عالی 21.5 درصد افزایش داشته است.
یعنی شما فکر میکنید اصلیترین مسائل حوزه زنان، موضوعاتی مانند اشتغال است که به زندگی روزمره زنان از گروههای مختلف مربوط میشود؟
بله، اگر منظورمان از مطالبات زنان مسائل و مشکلات جدی عملیاتی و اجرائی باشد و نه موضوعات شعاری که معمولا از آن صحبت میشود، باید به این موضوع بپردازیم. البته آن مسائل هم در جای خود خوب است، اما اگر میخواهیم به مطالباتی بپردازیم که بتواند در موضوعات دیگری مانند خانواده، ازدواج و... اثرگذار باشد، باید از اشتغال شروع کرد.
به اعتقاد من، برای خروج از این معضل نیز نیازمند توسعه کارآفرینی در زمینههای مختلف هستیم. علاوه بر آن، باید به مسئله آموزش زنان و دختران نیز پرداخته شود، زیرا فقط از این طریق است که میتوان زنان را با مدلهای جدید کسبوکار آشنا کرد تا بتوانند برای ایدههای خود طرح بنویسند.
بهنظر شما در حوزه زنان، نگاهی که بر آن تأکید دارید، وجود دارد؟
در بحث مطالبات زنان بیشتر حرف میزنیم و نقد میکنیم. فعالان حوزه زنان عموما نگاه کلی دارند مثل همین مسئله کلی که شما طرح کردید. این نوع کار و نگاه هم خوب است، اما بهنظر من نمیتواند محور فعالیت زنان باشد. ما در جامعه با رشد زنان تحصیلکرده و متمایل به ورود به بازار کار مواجه هستیم، بنابراین باید دنبال راهکار باشیم.
این راهکار نگاه جزئی و عملیاتی به حوزههایی مثل اشتغال است؟
من یک مثال ساده میزنم؛ مشاهده میکنید که در حوزه تحصیلات زنان تحول چشمگیری صورت گرفته است. از شما میپرسم که آیا کسی برای حضور زنان در عرصه دانشگاهها و تحصیل شرایط ویژهای فراهم کرده بود؟ این شرایط در اوایل دهه 60 ایجاد شد بدون اینکه کسی بخواهد قانون ویژهای وضع کند یا به قول شما مانعی را بردارد. زنان خودشان به این سمت تمایل داشتند. این تمایل بهخاطر تغییراتی بود که بعد از انقلاب اسلامی ایجاد شد. پیش از انقلاب مشکلاتی در مسیر ادامه تحصیل دختران وجود داشت. خصوصا برای خانوادههای متدین. یکی از این مشکلات، الزام به سربازیرفتن بعد از اتمام تحصیلات بود که خانوادههای متدین با آن مخالف بودند و به دلایلی مانند این دختران خود را به دانشگاه نمیفرستادند. بعد از انقلاب این مشکلات حل شد و زنان خودبهخود به سمت ادامه تحصیل گرایش پیدا کردند. اکنون دیگر مسئله ما تحصیلات نیست و نوبت به اشتغال رسیده است بنابراین باید به سمت آشناکردن زنان با مدلهای کسبوکار و کارآفرینی برویم. اگر بتوانیم اشتغال را فعال کنیم، مسائل دیگر هم مانند قوانین و... حل میشود.
شما اشاره کردید که انقلاب اسلامی باعث شد مشکلات تحصیل برای دختران خانوادههای متدین رفع شود و بعد از آن فضای مناسب فراهم شد. آیا اکنون برای ایجاد فضای مناسب در جهت رفع مشکلات حوزه اشتغال زنان و... نیازمند یک تغییر یا عامل محرک نیستیم؟
بهنظر من مهمترین مسئلهای که میتواند محرک باشد این است که باور داشته باشیم در زندگی زنان ما تغییراتی ایجاد شده است. سطح سواد و فهم و شعور آنها بالاتر رفته است. مدل زندگی و اداره خانواده نسبت به گذشته تغییر کرده و... . پذیرفتن این تغییرات همان محرکی است که به آن نیاز داریم. لازم نیست که عامل محرک لزوما یک انقلاب یا تحول سیاسی باشد.
همینکه مشاهده میکنیم، فرزندان کشور که ارزشمندترین سرمایه ما هستند از بیکاری رنج میبرند، یعنی باید برنامهای برای کارآفرینی جوانان که زنان هم بخشی از آن هستند، داشته باشیم. زمانی میگفتند که فقر دارد زنانه میشود، اکنون هم بیکاری دارد زنانه میشود و این بد است. درست است که براساس فرهنگ خانواده ایرانی و اسلامی مرد موظف به تأمین اقتصاد خانواده است و برهمیناساس اولویتهایی در نظر گرفته شده است اما به این معنی نیست که زنان را از این بحث کنار بگذاریم.
متأسفانه ما (ما به معنی من، شما، دولت، همه سیستم) هنوز این موضوع را جدی نگرفتهایم و تا زمانی که جدی نگیریم، خسارات بیشتری را متحمل خواهیم شد.
حالا که بهنظر شما پرداختن به حوزه اشتغال و مسائل و مشکلات جاری در زندگی روزمره زنان نسبت به مسائل کلانتر یا سیاسیتر از اهمیت بیشتری برخوردار است، اجازه دهید از شما در مورد قوانین این حوزه سؤال کنم. نظر شما درخصوص مسائلی که این روزها خیلی مطرح است؛ مانند مرخصی زایمان، کاهش ساعت کار خانمها و... چیست؟
من با موضوع افزایش مرخصی زایمان مخالف هستم زیرا ایجاد ناامنی شغلی میکند. ایجاد تغییر در قوانین و مقررات نیازمند یک نگاه عمیق است که منافع را در بلندمدت در نظر بگیرد اما معمولا کسانی که در حوزه زنان فعالیت میکنند نگاه آنی و درزمانی دارند.
این چیزی است که تا حالا دیدهایم. معمولا استراتژی بلندمدتی که بتوان براساس آن برای 10 سال بعد برنامهریزی کرد، وجود ندارد.
چرا اینطور است؟
معمولا صحبتها مقطعی و احساسی است. به جد میگویم که بهصورت عملیاتی و عمیق روی مسائل زنان کار نشده است و همین سبب میشود که مطالبات ما محقق نشود. گاهی برنامه با سیاستها منطبق نبوده و معمولا برنامه در عمل به اجرا درنیامده است، انحراف از سیاستها و سلیقهای عملکردن فراوان دیده میشود و نفوذ گرایشها و علایق مسئولان نیز پررنگ است.
به نظر شما مسئولیت برنامهریزی بلندمدتی که به آن اشاره کردید، بر عهده کیست؟
این به کسانی که در نهادهای مختلف مانند مجلس شورای اسلامی، قوه مجریه، قوه قضائیه و دیگر نهادهای سیاستگذار مسئولیتهای سیاسی دارند مربوط میشود. این افراد باید به همه حوزهها ازجمله زنان پاسخگوی تاریخ و نسل بعد باشند. لازم است برای 10 سال بعد دختران و زنان کشورمان برنامهریزی کرده و از آن برنامه جا نمانیم اما معمولا از برنامهها جامانده و به همین خاطر دچار روزمرگی شده و شروع میکنیم به اجرای برنامههای مقطعی.
در این برنامهریزی بلندمدت از همه بیشتر باید به چه مسائلی توجه کرد؟ اشتغال؟
بله، لازم است به حوزه کارآفرینی و اشتغال در همه بخشها و برای زنان و مردان توجه بیشتری داشته باشیم. شما بهدنبال محرک میگشتید و سؤال کردید. محرک لازم برای این کار احساسکردن ضرورت آن است. لازم نیست که حتما چند معضل را انتخاب و بخواهیم حل کنیم، چون به این کار نمیرسیم؛ پس بهتر است که یکی، دو مورد از معضلات اساسی را شناخته و با برنامهریزی بلندمدت، عملیاتی، حسابشده و با بهرهگیری از تجارب دنیا در مسیر حل آن حرکت کنیم. با این حرکت مشکلات زنان در خانواده، اجتماع و حتی در جلوگیری از ترویج فساد و فحشا مرتفع خواهد شد. از معصوم(ع) روایت است که با ایجاد اشتغال و حذف بیکاری حتی شیطان را نیز دور خواهیم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.