|

ادبیات و استراتژی سبک - محور

حق تقدم جعلی

پویا رفویی

«معمای ماری روژه» را در زمره یکی از داستان‌های کارآگاهی ادگار آلن‌پو می‌شناسند. کارآگاه دوپن، از همان بدو امر در می‌یابد که قتل نمی‌تواند کار یک نفر باشد و احتمالا چند گانگستر که با هم دست به یکی کرده‌اند، به‌طورگروهی این قتل را سازماندهی کرده‌اند. دوپن برای یافتن مجرمان و انگیزه‌های آنان از قتل راه‌حل هوشمندانه‌ای پیدا می‌کند. او در انظار اعلام می‌کند که هرکس پا پیش بگذارد و اقرار کند، از تعقیب و محکومیت در امان می‌ماند و با همین ترفند سرنخ ماجرا را پیدا می‌کند.
منطق دوپن بسیار در خور تامل است. اگر قتل را چند نفر انجام داده باشند، اعطای مصونیت به اولین اقرار کننده، باعث می‌شود تا هراس از خیانت، وجود تک‌تک مجرمان را تسخیرکند. دوپن بر این باور است که قاتلان حرفه‌ای از فراری شدن ترسی به دل راه نمی‌دهند، بر عکس، مرکز ثقل هراس‌های آنها و متعاقبا نقطه ضعفشان، خیانت کردن است. نتیجه راه‌حل دوپن به اینجا ختم می‌شود که قاتلان هر کدام مستقلا به نزد دوپن می‌آیند و رفقای خود را لو می‌دهند. باز هم شرح دوپن از سیر این فرآیند جالب توجه است. آنها از ترس اینکه خود مورد خیانت قرار نگیرند، پیش‌دستی می‌کنند و هر کدام، دیگری را لو می‌دهد.
از منظر شخصیت آلن پویی، تاکید بر فضیلت وفاداری از بعد فردی به خیانت دسته جمعی می‌انجامد. شرایطی که در داستان تجربه می‌کنیم موقعیتی است که ظاهرا برای هریک از قاتلان استثنایی فرض می‌شود، اما در عین حال برای گروه آنها بدترین احتمال منطقی است.
شاید راه‌حل دوپن برای توضیح رابطه خلاقیت و کلیشه‌پردازی نیز کارآمد باشد. در واقع مساله را می‌توان به این شکل طرح کرد که چرا در عین کوشش فرد برای رسیدن به اثری منحصربه‌فرد، نتیجه به کلیشه تبدیل می‌شود.
دو متغیری که در عرصه خلق ادبیات مدرن تنگاتنگ هم حرکت می‌کنند، سبک و سلیقه است. از فلوبر و بودلر به بعد، اثر ادبی در حدفاصل بین سبک و سلیقه حرکتی رفت و برگشتی و همزمان بحرانی را طی می‌کند. مسلما نوشته می‌تواند هم ایجاد سبک و هم ارضای سلیقه را مد نظر قرار دهد، اما همان طور که گفتیم این دو وضعیتی بحرانی دارند ولی اگر نتیجه- محور باشیم، خلاقیت نوشتاری زمانی رخ می‌دهد که نویسنده با سبک، سلیقه تازه‌ای را ایجاد کند و از طرف دیگر، کلیشه درست مسیر معکوس را طی می‌کند. از سلیقه شروع می‌کند و برای نیل به این مقصود همه کوشش‌های سبک ورزانه را به کلیشه‌ها تحویل می‌دهد.
حتی اگر نویسنده همه سعی خود را برای خلق اثری متفاوت مصروف کند، مهم محل وقوع تفاوت است: سبک یا سلیقه. درست مثل داستان آلن‌پو، که گانگسترها بین دو انتخاب فرار و خیانت مخیرند. ظرف یک دهه گذشته در عرصه داستان‌نویسی و شعر شاهد تقدم سلیقه بر سبک بوده‌ایم. میل به ارضای نهادهای ادبی خود‌به‌خود برانگیختن توجه سلیقه متعارف موجود را اولویت بخشیده است. اولویت بعدی شناسایی سلیقه‌هاست که به مدد فضای مجازی بدون وجود پیشین اثر ادبی نیز خودش را افشا می‌کند.
به عبارت ساده‌تر، سلیقه-نویس‌ها مخاطبان خود را از قبل می‌شناسند. از تعمیم چنین شرایطی یکی هم این است که جای مخاطب و نویسنده عوض می‌شود. در عمل مخاطبان همان چیزی را می‌خوانند که با سلیقه از پیش معین خود، برای نویسنده تعیین تکلیف کرده‌اند. نویسنده‌ها با نهادهای ادبی و رفتارهای هیستریک شبکه‌ای فقط خواسته مخاطبان خود را ارضا می‌کنند.
اما حرکت استراتژی سبک-محور، وجود مخاطبی را مفروض قرار می‌دهد که بدون وجود اثر، قابل شناسایی نیست. این همان تعبیری است که برخی زیبایی‌شناسان معاصر، تعبیر «مردم-آفرینی» را برای آن برگزیده‌اند. آدم‌هایی که تا قبل از خواندن اثر ادبی هیچ‌وجه اشتراک مشخصی با هم ندارند اما تجربه مشترک خواندن، تفاوت آنها را تفاوتی مشترک می‌کند. نویسنده‌هایی مثل صادقی، ساعدی و گلشیری به هیچ‌وجه در پی کسب رضایت مخاطبان خود نبودند، بلکه با سبک‌های ممتاز خود سلیقه‌های زمانه خود را نیز خلق می‌کردند.
دوپن به فراست دریافته بود که نفس گانگستر بودن، متضمن هراس از خیانت است و درست از همین در وارد می‌شود. کسی که به او خیانت شود، بازنده است؛ بنابراین چه بهتر که خیانت کردن جایگزین خیانت دیدن شود.
به این ترتیب منفعت شخصی هر یک از قاتلان با صلاح جمعی ایشان معاوضه می‌شود. به همین قیاس، نویسنده نیز در شرایطی که سیاست‌های فرهنگی ایجاد کرد، به هراس از خوانده نشدن دچار است. قدرت مستقر نیز مدام این هراس را ترویج می‌دهد. هراس از خوانده نشدن بر عمل نوشتن سایه می‌اندازد؛ بنابراین مولد شعر یا داستان تا حد ممکن باید از امکان خواندنی بودن خود مطمئن باشد. پس به شناسایی سلیقه‌ها می‌رود. سلیقه‌های پیش‌ساخته و حاضر-آماده که غالبا مجموعه‌ای از گزاره‌هایی شدیدا انتزاعی است.
کاری که دوپن با گانگسترها کرد اتصال میان پارانویا و نارسیسم بود. با اعلام عفو اولین اقرار کننده، محیط بدبینانه‌ای به وجود آورد تا گانگسترها هریک خود-شیفته‌وار نوعی حق تقدم جعلی را برای خود قایل باشند.
«معمای ماری روژه» را در زمره یکی از داستان‌های کارآگاهی ادگار آلن‌پو می‌شناسند. کارآگاه دوپن، از همان بدو امر در می‌یابد که قتل نمی‌تواند کار یک نفر باشد و احتمالا چند گانگستر که با هم دست به یکی کرده‌اند، به‌طورگروهی این قتل را سازماندهی کرده‌اند. دوپن برای یافتن مجرمان و انگیزه‌های آنان از قتل راه‌حل هوشمندانه‌ای پیدا می‌کند. او در انظار اعلام می‌کند که هرکس پا پیش بگذارد و اقرار کند، از تعقیب و محکومیت در امان می‌ماند و با همین ترفند سرنخ ماجرا را پیدا می‌کند.
منطق دوپن بسیار در خور تامل است. اگر قتل را چند نفر انجام داده باشند، اعطای مصونیت به اولین اقرار کننده، باعث می‌شود تا هراس از خیانت، وجود تک‌تک مجرمان را تسخیرکند. دوپن بر این باور است که قاتلان حرفه‌ای از فراری شدن ترسی به دل راه نمی‌دهند، بر عکس، مرکز ثقل هراس‌های آنها و متعاقبا نقطه ضعفشان، خیانت کردن است. نتیجه راه‌حل دوپن به اینجا ختم می‌شود که قاتلان هر کدام مستقلا به نزد دوپن می‌آیند و رفقای خود را لو می‌دهند. باز هم شرح دوپن از سیر این فرآیند جالب توجه است. آنها از ترس اینکه خود مورد خیانت قرار نگیرند، پیش‌دستی می‌کنند و هر کدام، دیگری را لو می‌دهد.
از منظر شخصیت آلن پویی، تاکید بر فضیلت وفاداری از بعد فردی به خیانت دسته جمعی می‌انجامد. شرایطی که در داستان تجربه می‌کنیم موقعیتی است که ظاهرا برای هریک از قاتلان استثنایی فرض می‌شود، اما در عین حال برای گروه آنها بدترین احتمال منطقی است.
شاید راه‌حل دوپن برای توضیح رابطه خلاقیت و کلیشه‌پردازی نیز کارآمد باشد. در واقع مساله را می‌توان به این شکل طرح کرد که چرا در عین کوشش فرد برای رسیدن به اثری منحصربه‌فرد، نتیجه به کلیشه تبدیل می‌شود.
دو متغیری که در عرصه خلق ادبیات مدرن تنگاتنگ هم حرکت می‌کنند، سبک و سلیقه است. از فلوبر و بودلر به بعد، اثر ادبی در حدفاصل بین سبک و سلیقه حرکتی رفت و برگشتی و همزمان بحرانی را طی می‌کند. مسلما نوشته می‌تواند هم ایجاد سبک و هم ارضای سلیقه را مد نظر قرار دهد، اما همان طور که گفتیم این دو وضعیتی بحرانی دارند ولی اگر نتیجه- محور باشیم، خلاقیت نوشتاری زمانی رخ می‌دهد که نویسنده با سبک، سلیقه تازه‌ای را ایجاد کند و از طرف دیگر، کلیشه درست مسیر معکوس را طی می‌کند. از سلیقه شروع می‌کند و برای نیل به این مقصود همه کوشش‌های سبک ورزانه را به کلیشه‌ها تحویل می‌دهد.
حتی اگر نویسنده همه سعی خود را برای خلق اثری متفاوت مصروف کند، مهم محل وقوع تفاوت است: سبک یا سلیقه. درست مثل داستان آلن‌پو، که گانگسترها بین دو انتخاب فرار و خیانت مخیرند. ظرف یک دهه گذشته در عرصه داستان‌نویسی و شعر شاهد تقدم سلیقه بر سبک بوده‌ایم. میل به ارضای نهادهای ادبی خود‌به‌خود برانگیختن توجه سلیقه متعارف موجود را اولویت بخشیده است. اولویت بعدی شناسایی سلیقه‌هاست که به مدد فضای مجازی بدون وجود پیشین اثر ادبی نیز خودش را افشا می‌کند.
به عبارت ساده‌تر، سلیقه-نویس‌ها مخاطبان خود را از قبل می‌شناسند. از تعمیم چنین شرایطی یکی هم این است که جای مخاطب و نویسنده عوض می‌شود. در عمل مخاطبان همان چیزی را می‌خوانند که با سلیقه از پیش معین خود، برای نویسنده تعیین تکلیف کرده‌اند. نویسنده‌ها با نهادهای ادبی و رفتارهای هیستریک شبکه‌ای فقط خواسته مخاطبان خود را ارضا می‌کنند.
اما حرکت استراتژی سبک-محور، وجود مخاطبی را مفروض قرار می‌دهد که بدون وجود اثر، قابل شناسایی نیست. این همان تعبیری است که برخی زیبایی‌شناسان معاصر، تعبیر «مردم-آفرینی» را برای آن برگزیده‌اند. آدم‌هایی که تا قبل از خواندن اثر ادبی هیچ‌وجه اشتراک مشخصی با هم ندارند اما تجربه مشترک خواندن، تفاوت آنها را تفاوتی مشترک می‌کند. نویسنده‌هایی مثل صادقی، ساعدی و گلشیری به هیچ‌وجه در پی کسب رضایت مخاطبان خود نبودند، بلکه با سبک‌های ممتاز خود سلیقه‌های زمانه خود را نیز خلق می‌کردند.
دوپن به فراست دریافته بود که نفس گانگستر بودن، متضمن هراس از خیانت است و درست از همین در وارد می‌شود. کسی که به او خیانت شود، بازنده است؛ بنابراین چه بهتر که خیانت کردن جایگزین خیانت دیدن شود.
به این ترتیب منفعت شخصی هر یک از قاتلان با صلاح جمعی ایشان معاوضه می‌شود. به همین قیاس، نویسنده نیز در شرایطی که سیاست‌های فرهنگی ایجاد کرد، به هراس از خوانده نشدن دچار است. قدرت مستقر نیز مدام این هراس را ترویج می‌دهد. هراس از خوانده نشدن بر عمل نوشتن سایه می‌اندازد؛ بنابراین مولد شعر یا داستان تا حد ممکن باید از امکان خواندنی بودن خود مطمئن باشد. پس به شناسایی سلیقه‌ها می‌رود. سلیقه‌های پیش‌ساخته و حاضر-آماده که غالبا مجموعه‌ای از گزاره‌هایی شدیدا انتزاعی است.
کاری که دوپن با گانگسترها کرد اتصال میان پارانویا و نارسیسم بود. با اعلام عفو اولین اقرار کننده، محیط بدبینانه‌ای به وجود آورد تا گانگسترها هریک خود-شیفته‌وار نوعی حق تقدم جعلی را برای خود قایل باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.