گفتوگو با پرییوش گنجی به مناسبت نمایشگاهش در گالری آریانا
فضیلت سکوت
اینروزها گالری «آریانا» در تهران میزبان نمایشگاهی از آثار پرییوش گنجی شده است. در این نمایشگاه مجموعهای از تمام دورههای فعالیت این نقاش به تماشا درآمده است. پرییوش گنجی در طول زندگی حرفهای خود دورههای مختلفی را پشتسر گذاشته است. با هنرهای بصری شرق و غرب بهخوبی آشناست و عناصر هنرهای بصری ایرانی در کارش حضور دارد. ضمن اینکه به جهانیبودن هنر عمیقا اعتقاد دارد، گستره آثارش گواهی میدهد که شهروند تمامی سیاره است. در سالهای آغازین جنگ، پرییوش گنجی زندگی در ایران را به زندگی در غربت ترجیح داد و پس از سالها اقامت در اروپا، به ایران بازگشت. او تکچهرههای فوتوریستی بهیادماندنیاش را بین سالهای ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۷ نقاشی کرده است. گنجی از سال ۶۷ تا ۶۸ به آبستره روی میآورد، اما این دوران چندان نمیپاید. دوره سوم کاری پرییوش از سال ۶۸ تا ۷۱ به نقاشیکردن زنان بیچهره گذشت. او در این دوره به اکسپرسیونیسم روی کرد و دوره چهارم را هم با این سبک ادامه داد. این دوره از سال ۷۲ تا ۷۵ طول کشید و حاصلش دهها تابلو از زنان قهرکرده است. گنجی سال ۷۵ را با کشیدن پنجرههای مینیمالیستی آغاز کرد، اما از این سال تا
سال ۸۰ او دورههای مختلفی را تقریبا بهطور همزمان گذراند. دوره ششم یا دوره معروف به آبیها از سال ۷۸ تا ۸۰ دورانی است که گنجی دوباره به آبستره روی میکند. او که سالها درباره نقاشی ژاپنی تحقیق کرده است، از سال ۷۵ تا ۷۹ متأثر از مکتب «سومیه» یا ذن به نقاشی با آبمرکب ادامه میدهد. دوره هشتم دوره پنجرههای آبستره قرمز است، پنجرهها و گلهایی که گویی آتش گرفتهاند؛ دورانی که از سال ۸۰ آغاز شده و همچنان ادامه دارد. پرییوش از سال ۸۲ به طبیعت بیجان روی کرده است. پنجرههای قرمز او در این دوره که دوران نهم کاری اوست، نشان از غیبت انسان دارند. او خود را وامدار نقاشی ژاپنی و نیز مکتبداران بزرگی چون براگل، سزان و ماتیس میداند. با همه آشناست و از همه تأثیر پذیرفته، اما تحتتأثیر هیچکس نیست. گنجی خود را مسافری همیشهدرراه میداند. پرییوش گنجی در سال ۱۳۲۴ در تبریز متولد شده است. در سال 2005 بنیاد فرهنگی ژاپن او را بهعنوان نماینده خود در ایران برگزید. اگرچه بهانه اصلی گفتوگوی حاضر، نمایشگاه اخیر این هنرمند بود اما کار به همینجا ختم نشد و گنجی با یادآوری افتوخیزهای مسیر هنر و زندگیاش، از سالهای مهاجرت گفت و
تصمیم ناگهانی او و همسرش مسعود خیام برای بازگشت به وطن در بحبوحه جنگ و نیز دوری ششماهه از خانواده برای یادگیری نقاشی سومی در ژاپن. در پایان به آریانا میرسیم که گنجی آن را بهترین نمایشگاه سراسر زندگی هنریاش میخواند؛ نمایشگاهی که تا اول مرداد دایر است.
در آستانه 70 سالگی چطور به اطرافتان نگاه میکنید؟
زمانی که به گذشته نگاه میکنم، میبینم وقتی نزدیک به 55 سال در عرصهای فعالیت میکنی خواهینخواهی شکل آن میشوی؛ در آفریقا باشی، سیاه میشوی و شمال اروپا باشی، سفید. وقتی در نوجوانی وارد هنرستان شدم با استادهایی مثل حسین بهزاد، جواد حمیدی و محمود جوادیپور کارمیکردم و سال 45 که قرار بود فارغالتحصیل شوم هم با زندهیاد بهروز فروزی که آکادمی را در مسکو خوانده بود و همان سال فوت کرد، کار میکردم. فروزی همان کسی بود که اولین کتاب نامههای ونگوگ را ترجمه و منتشر کرده بود و من که خودم را یک نقاش کالرلیست میدانم، باید بگویم واقعا رنگ را از او یاد گرفتم. برایمان طبیعت بیجان میچید؛ مثلا وقتی بادمجان را رنگ سیاه میزدیم، میگفت نه؛ با چشمهای نیمهبسته نگاه کنید و ببینید بادمجان چند تونالیته رنگ بنفش و سرخابی دارد.
با این مقدمه انگار میتوانیم در این مجال کوتاه تا اندازهای با خوانندگان در این مسیر همراه شما شویم؟ دورهای که به آموزشهای آکادمیک هنر گذشت، چطور بود؟ بعد از هنرستان به چه سمتی رفتید؟
برای ادامه تحصیل به فرانسه رفتم؛ آنجا مرسوم بود که باید یک سال را بهعنوان آموزش پایه میگذراندیم ولی وقتی کارهایم را دیدند از این دوره معاف شدم و یکراست به دانشگاه رفتم. اول رشته نقاشی را ادامه دادم ولی مدرسهام را دوست نداشتم و چون پایه هنرستان را داشتم و مباحث برایم آشنا بود در عرض سه سال، سه دانشگاه عوض کردم تا بالاخره به دانشکده هنر چلسی در لندن رفتم و دیگر آنجا ماندم و در رشته طراحی پارچه تحصیل کردم، از این بابت خوشحالم چون طراحی پارچه خیلی چیزها به من یاد داد. همه اینها را گفتم که تأکید کنم تحصیل در هنرستان خودمان آنقدر پربار بود که پایه اصلی آموزههای هنری من را شکل داد؛ حتی همین حالا وقتی دانشجویانی را میبینیم که از هنرستان آمدهاند متوجه ویژگیهای خاصی در کار هنری و رفتارهای متفاوتی میشویم؛ بهاصطلاح کلاسشان در سطح دیگری است.
بعد از این مقطع گویا مهاجرتی هم به آمریکا داشتید و بعد دوباره به ایران برگشتید. از این سالها بگویید.
در انگلیس با همسرم مسعود خیام آشنا شدم و به ایران برگشتیم و ازدواج کردیم اما او برای تحصیل دکترا باید به آمریکا میرفت. من هم بعد از مدتی به او پیوستم و بچه اولمان به دنیا آمد و بیشتر خانه بودم و نقاشی میکردم. خانهمان نزدیک فرودگاه واشنگتن بود و همینطور که هواپیماها میآمدند و میرفتند، دل من هم با آنها میپرید و با خودم فکر میکردم همه دارند به ایران برمیگردند و من اینجا ماندهام. تا اینکه یک روز همسرم آمد و خیلی ناگهانی گفت بیا برگردیم ایران و من هم که انگار منتظر چنین چیزی بودم، پاسخ مثبت دادم و خیلی سریع در عرض دو، سه روز جمع کردیم و آمدیم. روزهای جنگ بود و فضا واقعا ملتهب و نگرانکننده؛ آن روزها با انقلاب فرهنگی در دانشگاهها مصادف بود من هم از این فرصت استفاده و در خانه شروع به نقاشی کردم. یادم هست اولین نقاشیای که بعد از برگشتن کار کردم، نمایی بود که از بالکن خانهمان دیده میشد؛ نقاشیهای این دوره بهنوعی کوبیستی بودند با رنگگذاریهای تند شبیه نقاشیهای ماتیس که همیشه دوستش داشتهام.
نمایشگاهی هم از این نقاشیها برپا کردید؟
بله، درواقع اولین نمایشگاهم بعد از برگشتن بود و در گالری «پافر» در خیابان عباسآباد که بعدها چلوکبابی شد، به نمایش درآمد. آن روزها گالریهای زیادی در تهران نبود؛ آریا، سیحون و چندتای دیگر؛ حتی گالری گلستان هم آن موقع هنوز کتابفروشی بود و بهعنوان گالری فعالیت نداشت. بههرحال گالری پافر را انتخاب کردم که پیش از من آثار ایرج زند را به نمایش گذاشته بود؛ با ایرج زند از پاریس آشنا بودم. بعد از من هم یعقوب عمامهپیچ در گالری پافر نمایشگاه گذاشت و کارهایش آنقدر خوب بود که شیفته شدم. بعد از نمایشگاه با چنگیز شهوق آشنا شدم و شروع به تدریس در دانشگاه کردم.
بعد از این دوره، نقاشیهایتان به چه سمتوسویی رفت؟
بهجز رنگینبودن که شاید در همه کارهایم دیده میشود، یکجور ابهام در فضای نقاشیهایم پیش آمده بود؛ معلوم نبود کی چهکاره است؛ بقال استاد شده بود و استاد چقال. همهشان آدمهای بدون صورت بودند؛ در یکی از این کارها همسرم را که در خانه داشت به پسرم درس میداد، نقاشی کردم و بازهم در بعضی دیگر از نقاشیهای این دوره اعضای خانوادهام را نقاشی میکردم.
کارها را به دیگران هم نشان میدادید؟
بله، در خانه نمایشگاه میگذاشتم و دوستان برای دیدن کارها میآمدند؛ دولتآبادی، مجابی و... .
اینطور که توصیف میکنید در آن شرایط حالوهوای اجتماع به آثارتان ورود پیدا میکرد؟
بله، از آن کارهای کوبیستی به اکسپرسیونیسم رسیدم که در آن شرایط وحشتناک خیلی هم راضیام میکرد. بعدها این بازخورد شرایط جامعه در طراحیهایم نیز پررنگ شد و در ادامه به نقاشی زنهای قهرکردهای رسید که صورتهایشان را پنهان میکردند. یکی از این نقاشیها هم که زنی را پشت پنجره نشان میدهد، وقتی در ژاپن بودم کشیدم. من آدمی هستم که از کودکی تأثیرات اجتماع را روی خودم احساس میکردم و ذهنم همیشه درگیر مسائل جامعه بوده.
پس سفرتان به ژاپن در همین سالها اتفاق افتاد؟
یک بورس از بنیاد ژاپن گرفته بودم برای تحقیق روی پارچهها و نقوش کیمونو و تأثیر پذیرش از نقوش ساسانی از طریق جاده ابریشم. وقتی به ژاپن رفتم اولین چیزی که پرسیدم این بود که آب مرکب «سومیه» را کجا آموزش میدهند که به من نشانی استادی در دانشگاه کیوتو را دادند. در کلاس به استاد که حدود 90 سال داشت، نگفته بودم که نقاشی خواندهام؛ به من گفت بنشینم کنار دستش و آموزشهای اولیه را شروع کرد. جالب است باوجود اینکه حتی یک کلمه ژاپنی نمیدانستم اما درسهایش را میفهمیدم. اولین درس کشیدن یک دایره بود و زمانی که میتوانستی دایره درستی رسم کنی، میتوانستی کارت را امضا کنی، حالا این دایرهکشیدن را دوروزه یاد میگرفتی یا یکساله با خودت بود.
چه مدت در ژاپن ماندید و این مقطع در کارهای بعدیتان چه تأثیرهایی گذاشت؟
شش ماه آنجا بودم؛ یکی از ویژگیهای اصلی نقاشی آب مرکب این است که با فضاهای مثبت کمتر کار داری و با فضاهای خالی و بهاصطلاح منفی است که باید زندگی کنی. من هم بعد از این سفر روی فضاهای خالی متمرکز شده بودم و این ویژگی در نقاشیهای بعدیام بهوضوح دیده میشود.
مجموعه نقاشیهای شما از پنجرهها ظاهرا از این دوره است که حضور پررنگتری پیدا میکنند؟
همینطور است و نقاشی پنجرهها در همان مقطعی که در ژاپن بودم و با الهام از معماری آنجا شروع شد. یکی از تفاوتهای دورههای مختلف نقاشی از پنجرهها این است که متأثر از حالوهوای درونی و البته تأثیرات اجتماع، با فضاهای رنگی متفاوت همراه میشوند. بههرحال مدتهاست روی این موضوع کار میکنم و برای من پنجره چارچوبی است که میتوان از آنجایی را دید یا میتوان در آن دیده شد؛ بهعلاوه هرکسی پنجرهای در ذهن خود دارد که از آن به جهان مینگرد. این ایدهای بود که مجموعه «پنجرههای قرمز» را شکل داد و تابلوهای نخستین این دوره، ۱۰ سال قبل در گالری خانه هنرمندان به نمایش گذاشته شد. رنگ اصلی مجموعه «پنجرههای شب» هم بنفش است و لایههای مختلفی از رنگ روی هر تابلو وجود دارد؛ هر لایه این آثار متأثر از لایه قبلی است و میتواند بیان رخدادی باشد که در گذر زمان به وقوع پیوسته است. زندگی ما در این شهر بهگونهای است که ناگزیر باید لایههای گوناگونی را روی مسائل مختلف بیاوریم تا پوشانده شوند؛ ما گمان میکنیم یکدیگر را میبینیم اما بهدلیل لایههای فراوان قادر به دیدن هیچکس نیستیم. زندگی زیر لایهها جریان دارد. در حقیقت ما زیر
لایهها زندگی میکنیم.
در این آثار، چندلایه رویهم قرار گرفته و به جریان داشتن زندگی در زیر این لایههای عمیق اشاره میشود؛ لایههایی که در تاریکی دیده نمیشوند و در روشنایی همه آنها را میتوان دید. ما درنهایت تاریکی میتوانیم باوجود یک نور و بهدور از هیاهوی اطراف، به لایههای عمیق خودمان و تاریخمان برسیم. پس از ایجاد لایهها در این تابلوها احساس کردم که باید از میان اینهمه تیرگی نوری به بیرون تابیده شود؛ برای تابش این نور هنوز به نتیجه خاصی نرسیده بودم تا اینکه یکشب بهطور آزمایشی روی یکی از تابلوها ماده براقکننده زدم و صبح متوجه شدم که میتوانم تصویرخودم را درون تابلو ببینم. به این نتیجه رسیدم که انسان نیز خود نور است؛ قبلا از فیلسوف بزرگ پروتاگوراس خوانده بودم که «انسان میزان همهچیز است» اما ترجمان آن را در هنر نمییافتم، اکنون مسئله بهسادگی روشن شده بود: «انسان نور همهچیز است». نوری که در نقاشی خود بهدنبال آن بودم به این شکل ایجاد شد. در پرتو این نور شما تمام لایههای ایجادشده در تابلو را نیز بدون تغییر یا اضافهکردن فرم خاصی میتوانید ببینید. مجموعه «پنجرههای شب» را در سال ۸۴ کار کردم و اردیبهشت سال ۸۹ در گالری
ماه مهر به نمایش گذاشتم. اما حالا از هر یک از این دورهها نمونههایی روی دیوار گالری آریانا به تماشاست.
بعد از تجربه نقاشیهای سومیه ژاپنی انگار حضور آدمها هم در آثارتان کمرنگ میشود؟
مدتها میشود که در نقاشیهایم نمیگویم با فیگورهای انسانی قهر کردهام، اما به حضور مستقیم آنها نمیپردازم. بهطورکلی میتوانم بگویم هرچه در کارهایم عمیقتر میشوم، سکوت و خالیبودن وسیعتر میشود. مجموعه کارهای سپیدم را که «پنجرههای روز» نام دارد از سال ۸۸ آغاز کردم که در سال ۸۹ در کنار «پنجرههای شب» به نمایش درآمد. این مجموعه فضایی کاملا روشن دارد و با مجموعه قبلی بسیار متفاوت است. البته این دو مجموعه هرکدام دوره دومی نیز دارند. دوره دوم «پنجرههای شب» رنگهای بنفش به سمت روشنترشدن رفتند، گویی زندگی کمی آرامتر و لایهها کمتر شده و میتوان هنوز امیدوار بود. در دوره دوم «پنجرههای روز» هرچه بیشتر کار میکردم به سکوت بیشتری میرسیدم؛ فضیلت و سکوت، کارها را کمی موسیقیاییتر و تنالیته رنگها را کمی بیشتر کرد. سفری هم که در این سالها به هند داشتم در ایجاد این حس در نقاشیهایم تعیینکننده شد و رنگ سفید در محوریت قرار گرفت. در این تابلوها نور و سفیدی، نمادی از بارقههای امید هستند که میتواند در زندگی ما آدمها حضور داشته باشد.
شاید بد نباشد در پایان گفتوگو از حالوهوای این سالها و کار روی مجموعه رودخانهها که در سالهای اخیر روی آن متمرکز شدهاید، برایمان بگویید.
موضوع آثار چیزی است که درواقع برای من پیش میآید. بیش از هر چیز این حس من است که میگوید در یکزمان خاص روی چه چیزی باید کار کنم. درواقع همین حس بود که سالها پس از پنجرهها توجه مرا به رودخانه و آب جلب کرد؛ در این دوره بیشتر با آب مرکب کار کردم و بهتدریج رنگ آبی در نقاشیهایم بیشتر شد. پیش از کار روی این مجموعه فکر میکردم که رودخانه با آنکه در روز بسیار جذاب است و دوست دارم به انعکاسهای نور در آن خیره شده یا صداهای آن را با گوش جان بشنوم اما به هنگام غروب آفتاب هولناک میشود و مملو از ناشناختهها و توهم است. ناگهان رودخانه مهربان شکل عوض میکند به حدی که فکر نمیکنم بتوانم شبی را تا صبح کنار رودخانه به سر برم. این هول و هیاهو را در تابلوهایی با شاخه درهمتنیده درخت بید در کنار آب نشان دادم. رودخانه بهدلیل ماهیت متفاوتش در شب و روز من را به سمت خود جلب کرد و این تفاوت در ماهیت و این تغییرهاست که انگار به ما میگوید؛ همیشه امیدی هست و تابهحال هم بوده که توانستهایم از پس سالها به اینجا برسیم.
از نمایش یک دهه آثارتان در گالری آریانا بگویید.
برای اولینبار است که از همهچیز نمایشگاهم؛ از چیدمان، فاصله مناسب تابلوها، نورپردازی، کاتالوگ... بسیار رضایت دارم و همه اینها را مدیون «امید تهرانی»، مدیر هنری گالری آریانا هستم. ارتقای کیفی فضای گالریها و پدیدآمدن گالریهایی مانند آریانا، زمینهساز خلق این نمایشگاههای استاندارد است که میتواند با نمایش حرفهای، مردم را هرچه بیشتر به دیدار از رویدادهای تجسمی راغب کند.
اینروزها گالری «آریانا» در تهران میزبان نمایشگاهی از آثار پرییوش گنجی شده است. در این نمایشگاه مجموعهای از تمام دورههای فعالیت این نقاش به تماشا درآمده است. پرییوش گنجی در طول زندگی حرفهای خود دورههای مختلفی را پشتسر گذاشته است. با هنرهای بصری شرق و غرب بهخوبی آشناست و عناصر هنرهای بصری ایرانی در کارش حضور دارد. ضمن اینکه به جهانیبودن هنر عمیقا اعتقاد دارد، گستره آثارش گواهی میدهد که شهروند تمامی سیاره است. در سالهای آغازین جنگ، پرییوش گنجی زندگی در ایران را به زندگی در غربت ترجیح داد و پس از سالها اقامت در اروپا، به ایران بازگشت. او تکچهرههای فوتوریستی بهیادماندنیاش را بین سالهای ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۷ نقاشی کرده است. گنجی از سال ۶۷ تا ۶۸ به آبستره روی میآورد، اما این دوران چندان نمیپاید. دوره سوم کاری پرییوش از سال ۶۸ تا ۷۱ به نقاشیکردن زنان بیچهره گذشت. او در این دوره به اکسپرسیونیسم روی کرد و دوره چهارم را هم با این سبک ادامه داد. این دوره از سال ۷۲ تا ۷۵ طول کشید و حاصلش دهها تابلو از زنان قهرکرده است. گنجی سال ۷۵ را با کشیدن پنجرههای مینیمالیستی آغاز کرد، اما از این سال تا
سال ۸۰ او دورههای مختلفی را تقریبا بهطور همزمان گذراند. دوره ششم یا دوره معروف به آبیها از سال ۷۸ تا ۸۰ دورانی است که گنجی دوباره به آبستره روی میکند. او که سالها درباره نقاشی ژاپنی تحقیق کرده است، از سال ۷۵ تا ۷۹ متأثر از مکتب «سومیه» یا ذن به نقاشی با آبمرکب ادامه میدهد. دوره هشتم دوره پنجرههای آبستره قرمز است، پنجرهها و گلهایی که گویی آتش گرفتهاند؛ دورانی که از سال ۸۰ آغاز شده و همچنان ادامه دارد. پرییوش از سال ۸۲ به طبیعت بیجان روی کرده است. پنجرههای قرمز او در این دوره که دوران نهم کاری اوست، نشان از غیبت انسان دارند. او خود را وامدار نقاشی ژاپنی و نیز مکتبداران بزرگی چون براگل، سزان و ماتیس میداند. با همه آشناست و از همه تأثیر پذیرفته، اما تحتتأثیر هیچکس نیست. گنجی خود را مسافری همیشهدرراه میداند. پرییوش گنجی در سال ۱۳۲۴ در تبریز متولد شده است. در سال 2005 بنیاد فرهنگی ژاپن او را بهعنوان نماینده خود در ایران برگزید. اگرچه بهانه اصلی گفتوگوی حاضر، نمایشگاه اخیر این هنرمند بود اما کار به همینجا ختم نشد و گنجی با یادآوری افتوخیزهای مسیر هنر و زندگیاش، از سالهای مهاجرت گفت و
تصمیم ناگهانی او و همسرش مسعود خیام برای بازگشت به وطن در بحبوحه جنگ و نیز دوری ششماهه از خانواده برای یادگیری نقاشی سومی در ژاپن. در پایان به آریانا میرسیم که گنجی آن را بهترین نمایشگاه سراسر زندگی هنریاش میخواند؛ نمایشگاهی که تا اول مرداد دایر است.
در آستانه 70 سالگی چطور به اطرافتان نگاه میکنید؟
زمانی که به گذشته نگاه میکنم، میبینم وقتی نزدیک به 55 سال در عرصهای فعالیت میکنی خواهینخواهی شکل آن میشوی؛ در آفریقا باشی، سیاه میشوی و شمال اروپا باشی، سفید. وقتی در نوجوانی وارد هنرستان شدم با استادهایی مثل حسین بهزاد، جواد حمیدی و محمود جوادیپور کارمیکردم و سال 45 که قرار بود فارغالتحصیل شوم هم با زندهیاد بهروز فروزی که آکادمی را در مسکو خوانده بود و همان سال فوت کرد، کار میکردم. فروزی همان کسی بود که اولین کتاب نامههای ونگوگ را ترجمه و منتشر کرده بود و من که خودم را یک نقاش کالرلیست میدانم، باید بگویم واقعا رنگ را از او یاد گرفتم. برایمان طبیعت بیجان میچید؛ مثلا وقتی بادمجان را رنگ سیاه میزدیم، میگفت نه؛ با چشمهای نیمهبسته نگاه کنید و ببینید بادمجان چند تونالیته رنگ بنفش و سرخابی دارد.
با این مقدمه انگار میتوانیم در این مجال کوتاه تا اندازهای با خوانندگان در این مسیر همراه شما شویم؟ دورهای که به آموزشهای آکادمیک هنر گذشت، چطور بود؟ بعد از هنرستان به چه سمتی رفتید؟
برای ادامه تحصیل به فرانسه رفتم؛ آنجا مرسوم بود که باید یک سال را بهعنوان آموزش پایه میگذراندیم ولی وقتی کارهایم را دیدند از این دوره معاف شدم و یکراست به دانشگاه رفتم. اول رشته نقاشی را ادامه دادم ولی مدرسهام را دوست نداشتم و چون پایه هنرستان را داشتم و مباحث برایم آشنا بود در عرض سه سال، سه دانشگاه عوض کردم تا بالاخره به دانشکده هنر چلسی در لندن رفتم و دیگر آنجا ماندم و در رشته طراحی پارچه تحصیل کردم، از این بابت خوشحالم چون طراحی پارچه خیلی چیزها به من یاد داد. همه اینها را گفتم که تأکید کنم تحصیل در هنرستان خودمان آنقدر پربار بود که پایه اصلی آموزههای هنری من را شکل داد؛ حتی همین حالا وقتی دانشجویانی را میبینیم که از هنرستان آمدهاند متوجه ویژگیهای خاصی در کار هنری و رفتارهای متفاوتی میشویم؛ بهاصطلاح کلاسشان در سطح دیگری است.
بعد از این مقطع گویا مهاجرتی هم به آمریکا داشتید و بعد دوباره به ایران برگشتید. از این سالها بگویید.
در انگلیس با همسرم مسعود خیام آشنا شدم و به ایران برگشتیم و ازدواج کردیم اما او برای تحصیل دکترا باید به آمریکا میرفت. من هم بعد از مدتی به او پیوستم و بچه اولمان به دنیا آمد و بیشتر خانه بودم و نقاشی میکردم. خانهمان نزدیک فرودگاه واشنگتن بود و همینطور که هواپیماها میآمدند و میرفتند، دل من هم با آنها میپرید و با خودم فکر میکردم همه دارند به ایران برمیگردند و من اینجا ماندهام. تا اینکه یک روز همسرم آمد و خیلی ناگهانی گفت بیا برگردیم ایران و من هم که انگار منتظر چنین چیزی بودم، پاسخ مثبت دادم و خیلی سریع در عرض دو، سه روز جمع کردیم و آمدیم. روزهای جنگ بود و فضا واقعا ملتهب و نگرانکننده؛ آن روزها با انقلاب فرهنگی در دانشگاهها مصادف بود من هم از این فرصت استفاده و در خانه شروع به نقاشی کردم. یادم هست اولین نقاشیای که بعد از برگشتن کار کردم، نمایی بود که از بالکن خانهمان دیده میشد؛ نقاشیهای این دوره بهنوعی کوبیستی بودند با رنگگذاریهای تند شبیه نقاشیهای ماتیس که همیشه دوستش داشتهام.
نمایشگاهی هم از این نقاشیها برپا کردید؟
بله، درواقع اولین نمایشگاهم بعد از برگشتن بود و در گالری «پافر» در خیابان عباسآباد که بعدها چلوکبابی شد، به نمایش درآمد. آن روزها گالریهای زیادی در تهران نبود؛ آریا، سیحون و چندتای دیگر؛ حتی گالری گلستان هم آن موقع هنوز کتابفروشی بود و بهعنوان گالری فعالیت نداشت. بههرحال گالری پافر را انتخاب کردم که پیش از من آثار ایرج زند را به نمایش گذاشته بود؛ با ایرج زند از پاریس آشنا بودم. بعد از من هم یعقوب عمامهپیچ در گالری پافر نمایشگاه گذاشت و کارهایش آنقدر خوب بود که شیفته شدم. بعد از نمایشگاه با چنگیز شهوق آشنا شدم و شروع به تدریس در دانشگاه کردم.
بعد از این دوره، نقاشیهایتان به چه سمتوسویی رفت؟
بهجز رنگینبودن که شاید در همه کارهایم دیده میشود، یکجور ابهام در فضای نقاشیهایم پیش آمده بود؛ معلوم نبود کی چهکاره است؛ بقال استاد شده بود و استاد چقال. همهشان آدمهای بدون صورت بودند؛ در یکی از این کارها همسرم را که در خانه داشت به پسرم درس میداد، نقاشی کردم و بازهم در بعضی دیگر از نقاشیهای این دوره اعضای خانوادهام را نقاشی میکردم.
کارها را به دیگران هم نشان میدادید؟
بله، در خانه نمایشگاه میگذاشتم و دوستان برای دیدن کارها میآمدند؛ دولتآبادی، مجابی و... .
اینطور که توصیف میکنید در آن شرایط حالوهوای اجتماع به آثارتان ورود پیدا میکرد؟
بله، از آن کارهای کوبیستی به اکسپرسیونیسم رسیدم که در آن شرایط وحشتناک خیلی هم راضیام میکرد. بعدها این بازخورد شرایط جامعه در طراحیهایم نیز پررنگ شد و در ادامه به نقاشی زنهای قهرکردهای رسید که صورتهایشان را پنهان میکردند. یکی از این نقاشیها هم که زنی را پشت پنجره نشان میدهد، وقتی در ژاپن بودم کشیدم. من آدمی هستم که از کودکی تأثیرات اجتماع را روی خودم احساس میکردم و ذهنم همیشه درگیر مسائل جامعه بوده.
پس سفرتان به ژاپن در همین سالها اتفاق افتاد؟
یک بورس از بنیاد ژاپن گرفته بودم برای تحقیق روی پارچهها و نقوش کیمونو و تأثیر پذیرش از نقوش ساسانی از طریق جاده ابریشم. وقتی به ژاپن رفتم اولین چیزی که پرسیدم این بود که آب مرکب «سومیه» را کجا آموزش میدهند که به من نشانی استادی در دانشگاه کیوتو را دادند. در کلاس به استاد که حدود 90 سال داشت، نگفته بودم که نقاشی خواندهام؛ به من گفت بنشینم کنار دستش و آموزشهای اولیه را شروع کرد. جالب است باوجود اینکه حتی یک کلمه ژاپنی نمیدانستم اما درسهایش را میفهمیدم. اولین درس کشیدن یک دایره بود و زمانی که میتوانستی دایره درستی رسم کنی، میتوانستی کارت را امضا کنی، حالا این دایرهکشیدن را دوروزه یاد میگرفتی یا یکساله با خودت بود.
چه مدت در ژاپن ماندید و این مقطع در کارهای بعدیتان چه تأثیرهایی گذاشت؟
شش ماه آنجا بودم؛ یکی از ویژگیهای اصلی نقاشی آب مرکب این است که با فضاهای مثبت کمتر کار داری و با فضاهای خالی و بهاصطلاح منفی است که باید زندگی کنی. من هم بعد از این سفر روی فضاهای خالی متمرکز شده بودم و این ویژگی در نقاشیهای بعدیام بهوضوح دیده میشود.
مجموعه نقاشیهای شما از پنجرهها ظاهرا از این دوره است که حضور پررنگتری پیدا میکنند؟
همینطور است و نقاشی پنجرهها در همان مقطعی که در ژاپن بودم و با الهام از معماری آنجا شروع شد. یکی از تفاوتهای دورههای مختلف نقاشی از پنجرهها این است که متأثر از حالوهوای درونی و البته تأثیرات اجتماع، با فضاهای رنگی متفاوت همراه میشوند. بههرحال مدتهاست روی این موضوع کار میکنم و برای من پنجره چارچوبی است که میتوان از آنجایی را دید یا میتوان در آن دیده شد؛ بهعلاوه هرکسی پنجرهای در ذهن خود دارد که از آن به جهان مینگرد. این ایدهای بود که مجموعه «پنجرههای قرمز» را شکل داد و تابلوهای نخستین این دوره، ۱۰ سال قبل در گالری خانه هنرمندان به نمایش گذاشته شد. رنگ اصلی مجموعه «پنجرههای شب» هم بنفش است و لایههای مختلفی از رنگ روی هر تابلو وجود دارد؛ هر لایه این آثار متأثر از لایه قبلی است و میتواند بیان رخدادی باشد که در گذر زمان به وقوع پیوسته است. زندگی ما در این شهر بهگونهای است که ناگزیر باید لایههای گوناگونی را روی مسائل مختلف بیاوریم تا پوشانده شوند؛ ما گمان میکنیم یکدیگر را میبینیم اما بهدلیل لایههای فراوان قادر به دیدن هیچکس نیستیم. زندگی زیر لایهها جریان دارد. در حقیقت ما زیر
لایهها زندگی میکنیم.
در این آثار، چندلایه رویهم قرار گرفته و به جریان داشتن زندگی در زیر این لایههای عمیق اشاره میشود؛ لایههایی که در تاریکی دیده نمیشوند و در روشنایی همه آنها را میتوان دید. ما درنهایت تاریکی میتوانیم باوجود یک نور و بهدور از هیاهوی اطراف، به لایههای عمیق خودمان و تاریخمان برسیم. پس از ایجاد لایهها در این تابلوها احساس کردم که باید از میان اینهمه تیرگی نوری به بیرون تابیده شود؛ برای تابش این نور هنوز به نتیجه خاصی نرسیده بودم تا اینکه یکشب بهطور آزمایشی روی یکی از تابلوها ماده براقکننده زدم و صبح متوجه شدم که میتوانم تصویرخودم را درون تابلو ببینم. به این نتیجه رسیدم که انسان نیز خود نور است؛ قبلا از فیلسوف بزرگ پروتاگوراس خوانده بودم که «انسان میزان همهچیز است» اما ترجمان آن را در هنر نمییافتم، اکنون مسئله بهسادگی روشن شده بود: «انسان نور همهچیز است». نوری که در نقاشی خود بهدنبال آن بودم به این شکل ایجاد شد. در پرتو این نور شما تمام لایههای ایجادشده در تابلو را نیز بدون تغییر یا اضافهکردن فرم خاصی میتوانید ببینید. مجموعه «پنجرههای شب» را در سال ۸۴ کار کردم و اردیبهشت سال ۸۹ در گالری
ماه مهر به نمایش گذاشتم. اما حالا از هر یک از این دورهها نمونههایی روی دیوار گالری آریانا به تماشاست.
بعد از تجربه نقاشیهای سومیه ژاپنی انگار حضور آدمها هم در آثارتان کمرنگ میشود؟
مدتها میشود که در نقاشیهایم نمیگویم با فیگورهای انسانی قهر کردهام، اما به حضور مستقیم آنها نمیپردازم. بهطورکلی میتوانم بگویم هرچه در کارهایم عمیقتر میشوم، سکوت و خالیبودن وسیعتر میشود. مجموعه کارهای سپیدم را که «پنجرههای روز» نام دارد از سال ۸۸ آغاز کردم که در سال ۸۹ در کنار «پنجرههای شب» به نمایش درآمد. این مجموعه فضایی کاملا روشن دارد و با مجموعه قبلی بسیار متفاوت است. البته این دو مجموعه هرکدام دوره دومی نیز دارند. دوره دوم «پنجرههای شب» رنگهای بنفش به سمت روشنترشدن رفتند، گویی زندگی کمی آرامتر و لایهها کمتر شده و میتوان هنوز امیدوار بود. در دوره دوم «پنجرههای روز» هرچه بیشتر کار میکردم به سکوت بیشتری میرسیدم؛ فضیلت و سکوت، کارها را کمی موسیقیاییتر و تنالیته رنگها را کمی بیشتر کرد. سفری هم که در این سالها به هند داشتم در ایجاد این حس در نقاشیهایم تعیینکننده شد و رنگ سفید در محوریت قرار گرفت. در این تابلوها نور و سفیدی، نمادی از بارقههای امید هستند که میتواند در زندگی ما آدمها حضور داشته باشد.
شاید بد نباشد در پایان گفتوگو از حالوهوای این سالها و کار روی مجموعه رودخانهها که در سالهای اخیر روی آن متمرکز شدهاید، برایمان بگویید.
موضوع آثار چیزی است که درواقع برای من پیش میآید. بیش از هر چیز این حس من است که میگوید در یکزمان خاص روی چه چیزی باید کار کنم. درواقع همین حس بود که سالها پس از پنجرهها توجه مرا به رودخانه و آب جلب کرد؛ در این دوره بیشتر با آب مرکب کار کردم و بهتدریج رنگ آبی در نقاشیهایم بیشتر شد. پیش از کار روی این مجموعه فکر میکردم که رودخانه با آنکه در روز بسیار جذاب است و دوست دارم به انعکاسهای نور در آن خیره شده یا صداهای آن را با گوش جان بشنوم اما به هنگام غروب آفتاب هولناک میشود و مملو از ناشناختهها و توهم است. ناگهان رودخانه مهربان شکل عوض میکند به حدی که فکر نمیکنم بتوانم شبی را تا صبح کنار رودخانه به سر برم. این هول و هیاهو را در تابلوهایی با شاخه درهمتنیده درخت بید در کنار آب نشان دادم. رودخانه بهدلیل ماهیت متفاوتش در شب و روز من را به سمت خود جلب کرد و این تفاوت در ماهیت و این تغییرهاست که انگار به ما میگوید؛ همیشه امیدی هست و تابهحال هم بوده که توانستهایم از پس سالها به اینجا برسیم.
از نمایش یک دهه آثارتان در گالری آریانا بگویید.
برای اولینبار است که از همهچیز نمایشگاهم؛ از چیدمان، فاصله مناسب تابلوها، نورپردازی، کاتالوگ... بسیار رضایت دارم و همه اینها را مدیون «امید تهرانی»، مدیر هنری گالری آریانا هستم. ارتقای کیفی فضای گالریها و پدیدآمدن گالریهایی مانند آریانا، زمینهساز خلق این نمایشگاههای استاندارد است که میتواند با نمایش حرفهای، مردم را هرچه بیشتر به دیدار از رویدادهای تجسمی راغب کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.