یادداشتی بر سومین نمایشگاه انفرادی صالح تسبیحی در گالری طراحان آزاد
سوانحِ مُرکب
امین شاهد
«بولتانسکی» میگوید: «فکر میکنم که خود را هنرمندخواندن و میل به وصلکردن خود به تاریخ هنر، قبل از هر چیز مبتنی بر میل به ساماندادن خود در درون واقعیت است و داخلکردن دیوانگی خود در چارچوبی پذیرفته و پذیرفتنی». جنگ، حاصلِ فرمان از جانب کسانی است که به عواقبِ وحشتناک و ریشهدواندن آن در اعماقِ وجودِ نسلهای پس از خود نمیاندیشند و اغلب، کسانی مستقیما درگیرِ این بازی خطرناک و خودخواهانه میشوند و زیربار آن میروند که انگیزههای فرماندهنده را نپذیرفتهاند، یا نمیدانند یا دچار شور و هیجانی آنی از پسِ شعارهایی میهنپرستانه و غیرتمندانه میشوند. «یوست میرلو»، روانکاو هلندی، معتقد است: «جنگ غالبا تخلیه ناگهانی خشم درونی انباشتهشده در حجمی وسیع است که در طول آن ترس درونی بشریت در قالب نابودی گسترده نمود میکند. بنابراین گاهی اوقات جنگ را وسیلهای میدانند که انسان از آن برای ابراز ناکامی خود در اداره خویشتن استفاده میکند و بهطور موقت با رهاکردن خشم گسترده علیه دیگران نمود میکند. سوانحِ مرکّب، همانطور که در یادداشتِ هنرمند گفته شده، اصطلاحی نظامی است درباره پیامدهایی بدتر و بزرگتر از خودِ این سوانح. اما
پیش از آنکه به واکاوی در مورد نمایشگاهِ «سوانح مرکّب» بپردازم، لازم میدانم درباره شخصیتِ صالح تسبیحی، که همراه و جداییناپذیر از کارهایش هستند، اندکی توضیح دهم. تسبیحی زاده جنگ است. اگرچه حجم آن را با توجه به شرایط سنی درست لمس نکرده باشد. جنگی که شاید بتوان گفت با ورود به دنیا آن را بلعیده و درون خود پرورده است و میپروراند هنوز و کودک درونش جنگ را فراتر از دزد و پلیس بازیهای کودکانه میداند. پس به همین دلیل در راستای آشوبها و اثرات ناشی از آنها حرکت میکند. او که فعالیت هنریاش را بهصورت جدی با تجربههای عکاسی و گاه تصویرسازیهای ژورنالیستی آغاز کرده بود، بهدلیل کنجکاویهای ذهنی و دغدغههای روزمره، از چنگالِ محدودیتهای مدیومی خاص و مته به خشخاشگذاشتن برای بیان ایده و نظرش در همان قالب، گریخته است و همین فرارهای حسابشده از چارچوبهای قراردادی است که به گسترش و رشدِ ذهنی هنرمند برای رسیدن به یک زبان مشترک با معاصریت کمک میکند. اما تسبیحی چارچوبِ فکری ویژه خود را بههمراه دارد که ناشی از شناخت درونیات فردی اوست. در نمایش مجموعه قبلی او با عنوان «نفتالین»، شاهدِ بازنمایی عکسهایی بودیم که خصلتِ
پایه خود را به شکل سنتی حفظ کرده بودند و با نگاهی کاملا عکاسانه از لابهلای آلبومهای خانوادگی بیرون کشیده شده و روی آنها جراحی صورت گرفته بود. بارِ عاطفی عکسها با کنتراست زیادی که تسبیحی ایجاد کرده بود، سنگینتر و شدت فاجعهای که احیانا بر هر یک از شخصیتها گذشته را بهتر بازنمایی میکرد. نفتالین در واقع نگهدارنده خاطرههای تلخِ تصویری به نمایش درآمده بود. در مجموعه «سوانح مرکب»، هنرمند با احتیاط و اندکی محافظهکارانه از محدوده دوبُعدی پا فراتر میگذارد. درصورتیکه نفسِ واژه «سانحه» این محافظهکاری را نمیپذیرد. شاید در جاهایی باید منتظر یک اتفاق ناگهانی میبودیم.
انتخاب اشیایی که تعلقخاطر به هیچ فرهنگ و ملیت ویژهای ندارند و ذات آنها در میان اقوام مختلف مشترک است، موجب شده کارها به یک زبانِ تجسمی مشترک برسند. اشیایی که در حجرههای طبقهبندیشده ذهنِ فردِ یادشده (تصویری که در هر کار وجود دارد) گاهی با یک نظم خاص و در جاهایی اندکی عجولانه ترکیب شدهاند.
انتخاب میز گارسه (میزی خانهبندیشده که برای تفکیکِ حروف سُربی در چاپ لترپرس و ملخی با حروفچینی دستی بهکار میرود)، بهعنوان زمینه اصلی کار، انتخابی هوشمندانه است که بهدلیل ناآشنابودنِ اکثر مخاطبان با این شیء، خاصیتِ ویژهاش در کارها پنهان میماند. شاید این از ویژگیهای میز گارسه است که در دوره پُرکاربردش نیز عموما از دید عوام پنهان بوده است؛ چراکه چاپخانهها محل رفتوآمد عموم نبودند و عمدتا در محلهایی همچون زیرزمین قرار داشتند. اشاره بهکاربردِ این میز شاید میتوانست بیننده را به حالوهوای حروف سربی، صدای ماشین چاپ و تصویری که اغلب از اخبارِ جنگهای مختلف در فیلمهای سینمایی و یادآوری آنها در ذهنمان مانده، ببرد. سردی حروف سربی که در تقابل با سردی گلولههای داغِ سربی است؛ یکی ذهن و روح و روان را داغ میکند و دیگری جسم را به سردی میکشاند.
از آنجا که شخصیتهای انتخابشده نظامی هستند، نظم مشبکِ میزهای گارسه، منطبق با آنها به نظر میرسد، نظمی انفرادی که اشیایی خاطرهساز را مجزا از یکدیگر در خود به نمایش میگذارد. اما این محدودهها (میزهای گارسه)، ظاهرا ابعادشان با توجه به هر شخصیت متفاوت است و با توجه به وسعت دنیای فکری هریک از آنها گزینش شده است. آنچه جالبتوجه است این است که هرچه شخصیتها از مقامِ مهمتری برخوردارند، دنیایشان کوچکتر و محدودتر است و اشیایی که در شبکههای خاطرشان قرار دارد، انگار دمدستیتر و بیروح جلوه میکنند.
در انتها شاید ذکر این نکته مهم باشد که تسبیحی میتوانست برای بهتر ارتباطبرقرارکردن مخاطب با اثر، راهی برگزیند؛ بهعنوان مثال، استفاده از آینههایی در ابعاد یکی از خانههای مشبک در هر کار یا قراردادن یک گوشی و تعبیه صداهایی ویژه برای هر کدام.
از دیگر مواردی که برای ارائه این نمایشگاه میتوان به آن اشاره کرد، ضعف در نورپردازی و چینشِ کارها بود. بهتر بود این کارها به شیوه کاربردی میزهای گارسه و بهصورت مورب روی پایه با نورهای متمرکز از بالا و مقطعی قرار میگرفت و بقیه فضای گالری در تاریکی میبود تا احساس دهشتناکِ نهفته در خاطرات ممتد سوانح را بهتر و روانتر منتقل کند.
«بولتانسکی» میگوید: «فکر میکنم که خود را هنرمندخواندن و میل به وصلکردن خود به تاریخ هنر، قبل از هر چیز مبتنی بر میل به ساماندادن خود در درون واقعیت است و داخلکردن دیوانگی خود در چارچوبی پذیرفته و پذیرفتنی». جنگ، حاصلِ فرمان از جانب کسانی است که به عواقبِ وحشتناک و ریشهدواندن آن در اعماقِ وجودِ نسلهای پس از خود نمیاندیشند و اغلب، کسانی مستقیما درگیرِ این بازی خطرناک و خودخواهانه میشوند و زیربار آن میروند که انگیزههای فرماندهنده را نپذیرفتهاند، یا نمیدانند یا دچار شور و هیجانی آنی از پسِ شعارهایی میهنپرستانه و غیرتمندانه میشوند. «یوست میرلو»، روانکاو هلندی، معتقد است: «جنگ غالبا تخلیه ناگهانی خشم درونی انباشتهشده در حجمی وسیع است که در طول آن ترس درونی بشریت در قالب نابودی گسترده نمود میکند. بنابراین گاهی اوقات جنگ را وسیلهای میدانند که انسان از آن برای ابراز ناکامی خود در اداره خویشتن استفاده میکند و بهطور موقت با رهاکردن خشم گسترده علیه دیگران نمود میکند. سوانحِ مرکّب، همانطور که در یادداشتِ هنرمند گفته شده، اصطلاحی نظامی است درباره پیامدهایی بدتر و بزرگتر از خودِ این سوانح. اما
پیش از آنکه به واکاوی در مورد نمایشگاهِ «سوانح مرکّب» بپردازم، لازم میدانم درباره شخصیتِ صالح تسبیحی، که همراه و جداییناپذیر از کارهایش هستند، اندکی توضیح دهم. تسبیحی زاده جنگ است. اگرچه حجم آن را با توجه به شرایط سنی درست لمس نکرده باشد. جنگی که شاید بتوان گفت با ورود به دنیا آن را بلعیده و درون خود پرورده است و میپروراند هنوز و کودک درونش جنگ را فراتر از دزد و پلیس بازیهای کودکانه میداند. پس به همین دلیل در راستای آشوبها و اثرات ناشی از آنها حرکت میکند. او که فعالیت هنریاش را بهصورت جدی با تجربههای عکاسی و گاه تصویرسازیهای ژورنالیستی آغاز کرده بود، بهدلیل کنجکاویهای ذهنی و دغدغههای روزمره، از چنگالِ محدودیتهای مدیومی خاص و مته به خشخاشگذاشتن برای بیان ایده و نظرش در همان قالب، گریخته است و همین فرارهای حسابشده از چارچوبهای قراردادی است که به گسترش و رشدِ ذهنی هنرمند برای رسیدن به یک زبان مشترک با معاصریت کمک میکند. اما تسبیحی چارچوبِ فکری ویژه خود را بههمراه دارد که ناشی از شناخت درونیات فردی اوست. در نمایش مجموعه قبلی او با عنوان «نفتالین»، شاهدِ بازنمایی عکسهایی بودیم که خصلتِ
پایه خود را به شکل سنتی حفظ کرده بودند و با نگاهی کاملا عکاسانه از لابهلای آلبومهای خانوادگی بیرون کشیده شده و روی آنها جراحی صورت گرفته بود. بارِ عاطفی عکسها با کنتراست زیادی که تسبیحی ایجاد کرده بود، سنگینتر و شدت فاجعهای که احیانا بر هر یک از شخصیتها گذشته را بهتر بازنمایی میکرد. نفتالین در واقع نگهدارنده خاطرههای تلخِ تصویری به نمایش درآمده بود. در مجموعه «سوانح مرکب»، هنرمند با احتیاط و اندکی محافظهکارانه از محدوده دوبُعدی پا فراتر میگذارد. درصورتیکه نفسِ واژه «سانحه» این محافظهکاری را نمیپذیرد. شاید در جاهایی باید منتظر یک اتفاق ناگهانی میبودیم.
انتخاب اشیایی که تعلقخاطر به هیچ فرهنگ و ملیت ویژهای ندارند و ذات آنها در میان اقوام مختلف مشترک است، موجب شده کارها به یک زبانِ تجسمی مشترک برسند. اشیایی که در حجرههای طبقهبندیشده ذهنِ فردِ یادشده (تصویری که در هر کار وجود دارد) گاهی با یک نظم خاص و در جاهایی اندکی عجولانه ترکیب شدهاند.
انتخاب میز گارسه (میزی خانهبندیشده که برای تفکیکِ حروف سُربی در چاپ لترپرس و ملخی با حروفچینی دستی بهکار میرود)، بهعنوان زمینه اصلی کار، انتخابی هوشمندانه است که بهدلیل ناآشنابودنِ اکثر مخاطبان با این شیء، خاصیتِ ویژهاش در کارها پنهان میماند. شاید این از ویژگیهای میز گارسه است که در دوره پُرکاربردش نیز عموما از دید عوام پنهان بوده است؛ چراکه چاپخانهها محل رفتوآمد عموم نبودند و عمدتا در محلهایی همچون زیرزمین قرار داشتند. اشاره بهکاربردِ این میز شاید میتوانست بیننده را به حالوهوای حروف سربی، صدای ماشین چاپ و تصویری که اغلب از اخبارِ جنگهای مختلف در فیلمهای سینمایی و یادآوری آنها در ذهنمان مانده، ببرد. سردی حروف سربی که در تقابل با سردی گلولههای داغِ سربی است؛ یکی ذهن و روح و روان را داغ میکند و دیگری جسم را به سردی میکشاند.
از آنجا که شخصیتهای انتخابشده نظامی هستند، نظم مشبکِ میزهای گارسه، منطبق با آنها به نظر میرسد، نظمی انفرادی که اشیایی خاطرهساز را مجزا از یکدیگر در خود به نمایش میگذارد. اما این محدودهها (میزهای گارسه)، ظاهرا ابعادشان با توجه به هر شخصیت متفاوت است و با توجه به وسعت دنیای فکری هریک از آنها گزینش شده است. آنچه جالبتوجه است این است که هرچه شخصیتها از مقامِ مهمتری برخوردارند، دنیایشان کوچکتر و محدودتر است و اشیایی که در شبکههای خاطرشان قرار دارد، انگار دمدستیتر و بیروح جلوه میکنند.
در انتها شاید ذکر این نکته مهم باشد که تسبیحی میتوانست برای بهتر ارتباطبرقرارکردن مخاطب با اثر، راهی برگزیند؛ بهعنوان مثال، استفاده از آینههایی در ابعاد یکی از خانههای مشبک در هر کار یا قراردادن یک گوشی و تعبیه صداهایی ویژه برای هر کدام.
از دیگر مواردی که برای ارائه این نمایشگاه میتوان به آن اشاره کرد، ضعف در نورپردازی و چینشِ کارها بود. بهتر بود این کارها به شیوه کاربردی میزهای گارسه و بهصورت مورب روی پایه با نورهای متمرکز از بالا و مقطعی قرار میگرفت و بقیه فضای گالری در تاریکی میبود تا احساس دهشتناکِ نهفته در خاطرات ممتد سوانح را بهتر و روانتر منتقل کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.