وضعیت مطبوعات در دولت روحانی،در گفتو گو با کامبیز نوروزی:
رعایت قانون، کف مطالبات ماست
مسعود کاظمی
روز 24 خرداد 1392 جامعه رأیدهنده در یازدهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری با مطالباتی خاص، پای بر عرصه نهادند. هر طیفی بر اساس نیازهای خود کاندیدایی را برای جلوس بر کرسی ریاستجمهوری انتخاب کرد. جامعه مطبوعاتی ایران هم به عنوان بخشی از مردم در آن انتخابات شرکت کرد. اکنون دو سال از آن روز گذشته است و میتوان کارنامه دولت تدبیر و امید را در نیمه راه بررسی کرد. اتفاقاتی که در دهه گذشته برای مطبوعات در ایران افتاد، بهگونهای بود که جامعه رسانهای ایران از وجود هر پنجرهای که نوید بهبودی اوضاع را میداد، استقبال شایانی میکرد. با کامبیز نوروزی به گفتوگو نشستیم تا به عنوان عضوی از جامعه مطبوعاتی ایران عملکرد دوساله دولت را بررسی کنیم. مشاور حقوقی انجمن صنفی روزنامهنگاران مطالبات خود از دولت در حوزه مطبوعات را کف خواستههای ممکن در این رابطه دانسته است اما دولت را در همین حد هم موفق نمیداند. از بیتوجهی برخی نهادهای زیرمجموعه دولت به آزادی مطبوعات گله دارد و یکی از بزرگترین ضعفهای دولت را عملکرد تیم رسانهای آن میداند. متن این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
فرض را بر این بگذارید که اکنون 24 خرداد سال 1392 است. در آن روز مطالبات جامعه مطبوعاتی ایران از رئیسجمهوري آینده ایران چه بود؟
من به خود اجازه نمیدهم از طرف کل جامعه بزرگ و محترم مطبوعاتی ایران سخن بگویم، اما به عنوان یک عضو کوچک از این صنف میتوانم بگویم که كف خواستههای من از فردی که قرار بود به عنوان رئیسجمهور انتخاب شود، رعایت مفاد قانون اساسی در حوزه مطبوعات بود. در آن مقطع، توقع داشتم رئیسجمهوري بر اساس آنچه در قانون در حوزه مطبوعات قید شده است، برنامهریزی و طیطریق کند. سقف توقع من از دولت در حوزه آزادی بیان و رسانه، کف مطالبات قانونی ممکن بود. رئیسجمهور محترم در مناظرات انتخاباتی جملهای گفتند که سطح توقعات مخاطبان را بالا برد. آقای روحانی از خود به عنوان حقوقدان نام بردند و تأکید کردند سرهنگ نیستم. بنده به عنوان یک همرشتهای کوچک رئیسجمهوري عرض میکنم که این عنوان بار حقوقی بسیارسنگینی برای گوینده به همراه دارد. ما از یک حقوقدان توقع داریم در حوزههای مهمی مانند مطبوعات و رسانهها، شأن و شئون قانونی و حقوقی نادیده گرفته نشود. زمانی که شما خود را به عنوان حقوقدان معرفی میکنید، باید الزامات این جایگاه را هم رعایت کنید. اگر مفاد قانون فعلی در حوزه مطبوعات اجرا شود، بسیارراهگشا خواهد بود. تصور من این است این کف
مطالباتی است که یک صنف میتوانست از رئیسجمهوري داشته باشد.
با توجه به اینکه شما به حداقل مطالبات اشاره میکنید، پس از دو سال توقعات شما تا چه حد برآورده شده است؟
در وهله اول باید بگویم با وجود اینکه در این دو سال ریاست محترم جمهوری سخنرانیهای فراوانی داشته که اغلب هم جذاب و کارگشا بوده است، اما درصورتیکه متن این سخنرانیها را تحلیل محتوا کنیم، درمییابیم آقای روحانی بهندرت اشارهای به مصائب، مشکلات و شرایط مطبوعات و روزنامهنگاران کرده؛ آزادی مطبوعات در کلام رئیسجمهوري مغفول مانده است. نکته دومی که حتما باید به آن اشاره کنم این است که حدود شش سال از متوقفشدن فعالیت انجمن صنفی روزنامهنگاران ایران میگذرد. وزارت کار و امور اجتماعی یکی از نهادهایی است که در این زمینه مسئولیت رسمی و قانونی دارد. انجمن صنفی روزنامهنگاران در این مورد خاص با رئیسجمهوري هم مکاتبه کرده؛ اما گویی این موضوع موردوثوق آقای روحانی نیست. مورد دیگر تصمیمات هیأت نظارت بر مطبوعات است.
من کاملا متوجه هستم که ترکیب هیأت نظارت متشکل از نهادها و قوای سهگانه است و وزارت ارشاد در این ترکیب فقط دارای یک رأی از مجموعه آراست، اما میتوان انتظار داشت نماینده دولت در این هیأت تلاشهایی در جهت تلطیف نظرات در راستای تقویت آزادی مطبوعات انجام دهد.
از سویی دیگر ما شاهد تمایلاتی در بدنه دولت هستیم که میخواهد عملکرد رسانهها را در ید قدرت خود درآورد. نمونه این امر همان پیشنویس سازمان نظام رسانهای کشور بود که خوشبختانه با گفتمان انتقادیای که در آن زمینه صورت گرفت، تاکنون متوقف شده است. مجموعه این موارد نشانههای مطلوبی را به اذهان عمومی متبادر نمیکند.
نمیتوان منکر توقیف در عرصه مطبوعات بود اما آمار نشان میدهد اغلب توقیف توسط مرجع ديگري انجام شده است و دولت در این زمینه راهکاری برای تصمیمات قوای دیگر ندارد.
همه مواردی که عرض کردم در حوزه اختیارات دولت است. تصمیمات قوه قضائیه به دولت ارتباطی ندارد و هیچکس هم قصد نداشته است مسئولیتهای قوای دیگر را به دولت معطوف کند. آنچه قوه قضائیه انجام میدهد کاملا مستقل از دولت است، اما مواردی که من اشاره کردم مربوط به حوزه اختیارات دولت اعم از وزارتخانه هاست.
روند حرکت مطبوعات در این دو سال - بدون درنظرگرفتن رویکرد دولت- را چگونه ارزیابی میکنید؟
حقیقت این است که صنف روزنامهنگار، قشری است که به اشکال مختلف تحت فشار انواع سختیهای ناشی از شغل روزنامهنگاری است. میزان حقوق و دستمزد دریافتی، بیمه و مزایای شغلی روزنامهنگاران در ایران خوب نیست. برای بهبود اوضاع شغلی روزنامهنگاران، وزارت ارشاد هم باید مساعدت کند، اما مسئولیت اصلی بر عهده وزارت کار و امور اجتماعی است. من در این زمینه وزارت ارشاد را فقط از حیث حمایت اداری و معنوی مسئول میدانم؛ اما مسئولیت اصلی به عهده وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان تأمین اجتماعی است. در چنین بستر و شرایطی باید عملکرد مطبوعات و روزنامهنگاران را بررسی کرد. با وجود نقدی که به عملکرد دولت دارم، فرایند مستقل مطبوعات را مستقل از دولت در حال توسعه میبینم. این توسعه هم اجتنابناپذیر بوده و هم حاصل تلاش سخت و مداوم روزنامهنگاران و مدیران مسئول در مطبوعات و خبرگزاریهاست. مطبوعات در مواجهه با دولت کارنامه قابل قبولی دارند. طبیعتا براساس گرایشات سیاسی برخی رسانهها حامی و بعضی دیگر منتقد دولت هستند. اگر اقدامات هر دو سوی ماجرا در راستای قانون و در چارچوب آزادی مطبوعات انجام گیرد قابل دفاع و مفید است. متأسفانه در
این دو سال شاهد بودهایم برخی از مسئولان ارشد دولتی از نقد خود در رسانههای منتقد گله کردهاند. نشریات حق دارند در راستای وظایف اطلاعرسانی و خط مشی سیاسی خود از هر نهادی انتقاد کنند. در این زمینه اگر از حد قانون تجاوز نکنند، نمیتوان معترض آنان شد. البته نمیتوان از این موضوع صرف نظر کرد که اگرچه رسانههای حامی دولت از نظر کمی در اقلیت قرار دارند، از حیث کیفیت در جایگاه بسیار بالاتری هستند. در این زمینه هم متأسفانه باید گفت به دلیل فقدان استراتژی مشخص و نگاه رسانهای دقیق در دولت، نمیتوانند از آن بهرهبرداری مناسبی داشته باشند.
اتفاقا در همین دو سال انتقادات بسیاری به تیم رسانهای دولت و نحوه عملکرد آن وارد شده است. شما این ضعف را چقدر جدی میدانید؟
تیم رسانهای دولت بسیار ضعیف و غیرحرفهای است. اگر دولت در این زمینه درست عمل میکرد به جای انتقاد از منتقدان رسانهای خود، میتوانست با بهرهگیری از افراد خبره در عرصه رسانه، از عملکرد کیفی رسانههای حامی خود بهره کافی و وافی ببرد. دولت باید در تیم رسانهای خود از افرادی استفاده میکرد که هم عرصه و قدرت رسانه را به خوبی درک کنند و هم بتوانند به خوبی در راستای اهداف عالیه دولت کار رسانهای مفید و اثرگذار انجام دهند.
مقدورات و محذورات دولت در همسایگی
گمان میکنم اشکالاتی پیدا خواهیم کرد. تاریخچه 35 سال گذشته افغانستان پر از مداخله و رقابتهای دشمنانه قدرتهای منطقهای و غیرمنطقهای است. حل مشکلات این منطقه نیاز به همکاری گسترده تمام دولتهای منطقه دارد. باید به ریشه مشکلات توجه کرد. اختلافات تاریخی و مرزی و ارضی بسیار مهم است. نباید تردید کرد که برای توسعه کشورمان نیازمند آرامش، امنیت، صلح و ثبات در کل منطقه هستیم. در افغانستان، در پاکستان، در کشمیر، در هند و صدالبته در کشور خودمان ایران توجه جدی به خواستههای مردم و احترام به حقوق آنها از طریق سازوکارهای تعریفشده، برنامهای متفاوت با رقابتهای دشمنانه را به ارمغان خواهد آورد. احترام به عقلانیت جمعی در سطح ملی به همراه توجه به همکاری جمعی در سطح منطقهای، امر بایستهای است که حاصل آن تمام منطقه را آباد خواهد کرد.
بازی با اعتماد مردم
نگاهی به همه اختلافافکنیها نشان میدهد هدف اصلی از اینهمه سؤال برانگیختن در ذهن مردم -یک روز به بهانه فکتشیت آمریکاییها و روز دیگر به بهانه فلان ادعای یک مقام اروپایی- تنها و تنها کاستن از اعتماد مردمی است که بحق از این بحران ساختگی و دروغین خسته شدهاند و میخواهند تکلیفشان با دنیا مشخصشود. مردم امروز ایران، به سفر میروند، به اصطلاح دنیا دیدهاند، تحصیل کردهاند، ماهواره میبینند و با همین سرعت پایین اینترنت، از جهان پیرامون مطلع هستند، این مردم را نمیتوان در حصر ارتباط با آفریقا و آمریکایلاتین نگه داشت. اما بدون شک، در چنین جامعهای سیاست خارجه برای ارتباط و تعامل با جهان پیرامون و حلوفصل موضوعاتی مانند مسئله هستهای، نیازمند اعتماد مردم است- آن هم در شرایطی که اینگونه موضوعات عمومی شده است- آنچه تاکنون در داخل صورت گرفته به لطایفالحیل خواسته است این اعتماد را فروکاهد یا سلب کند. اعتمادمان را به سخنان دلواپسها گره نزنیم، چه توافق جامع به دست بیاید و چه نیاید.
روز 24 خرداد 1392 جامعه رأیدهنده در یازدهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری با مطالباتی خاص، پای بر عرصه نهادند. هر طیفی بر اساس نیازهای خود کاندیدایی را برای جلوس بر کرسی ریاستجمهوری انتخاب کرد. جامعه مطبوعاتی ایران هم به عنوان بخشی از مردم در آن انتخابات شرکت کرد. اکنون دو سال از آن روز گذشته است و میتوان کارنامه دولت تدبیر و امید را در نیمه راه بررسی کرد. اتفاقاتی که در دهه گذشته برای مطبوعات در ایران افتاد، بهگونهای بود که جامعه رسانهای ایران از وجود هر پنجرهای که نوید بهبودی اوضاع را میداد، استقبال شایانی میکرد. با کامبیز نوروزی به گفتوگو نشستیم تا به عنوان عضوی از جامعه مطبوعاتی ایران عملکرد دوساله دولت را بررسی کنیم. مشاور حقوقی انجمن صنفی روزنامهنگاران مطالبات خود از دولت در حوزه مطبوعات را کف خواستههای ممکن در این رابطه دانسته است اما دولت را در همین حد هم موفق نمیداند. از بیتوجهی برخی نهادهای زیرمجموعه دولت به آزادی مطبوعات گله دارد و یکی از بزرگترین ضعفهای دولت را عملکرد تیم رسانهای آن میداند. متن این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
فرض را بر این بگذارید که اکنون 24 خرداد سال 1392 است. در آن روز مطالبات جامعه مطبوعاتی ایران از رئیسجمهوري آینده ایران چه بود؟
من به خود اجازه نمیدهم از طرف کل جامعه بزرگ و محترم مطبوعاتی ایران سخن بگویم، اما به عنوان یک عضو کوچک از این صنف میتوانم بگویم که كف خواستههای من از فردی که قرار بود به عنوان رئیسجمهور انتخاب شود، رعایت مفاد قانون اساسی در حوزه مطبوعات بود. در آن مقطع، توقع داشتم رئیسجمهوري بر اساس آنچه در قانون در حوزه مطبوعات قید شده است، برنامهریزی و طیطریق کند. سقف توقع من از دولت در حوزه آزادی بیان و رسانه، کف مطالبات قانونی ممکن بود. رئیسجمهور محترم در مناظرات انتخاباتی جملهای گفتند که سطح توقعات مخاطبان را بالا برد. آقای روحانی از خود به عنوان حقوقدان نام بردند و تأکید کردند سرهنگ نیستم. بنده به عنوان یک همرشتهای کوچک رئیسجمهوري عرض میکنم که این عنوان بار حقوقی بسیارسنگینی برای گوینده به همراه دارد. ما از یک حقوقدان توقع داریم در حوزههای مهمی مانند مطبوعات و رسانهها، شأن و شئون قانونی و حقوقی نادیده گرفته نشود. زمانی که شما خود را به عنوان حقوقدان معرفی میکنید، باید الزامات این جایگاه را هم رعایت کنید. اگر مفاد قانون فعلی در حوزه مطبوعات اجرا شود، بسیارراهگشا خواهد بود. تصور من این است این کف
مطالباتی است که یک صنف میتوانست از رئیسجمهوري داشته باشد.
با توجه به اینکه شما به حداقل مطالبات اشاره میکنید، پس از دو سال توقعات شما تا چه حد برآورده شده است؟
در وهله اول باید بگویم با وجود اینکه در این دو سال ریاست محترم جمهوری سخنرانیهای فراوانی داشته که اغلب هم جذاب و کارگشا بوده است، اما درصورتیکه متن این سخنرانیها را تحلیل محتوا کنیم، درمییابیم آقای روحانی بهندرت اشارهای به مصائب، مشکلات و شرایط مطبوعات و روزنامهنگاران کرده؛ آزادی مطبوعات در کلام رئیسجمهوري مغفول مانده است. نکته دومی که حتما باید به آن اشاره کنم این است که حدود شش سال از متوقفشدن فعالیت انجمن صنفی روزنامهنگاران ایران میگذرد. وزارت کار و امور اجتماعی یکی از نهادهایی است که در این زمینه مسئولیت رسمی و قانونی دارد. انجمن صنفی روزنامهنگاران در این مورد خاص با رئیسجمهوري هم مکاتبه کرده؛ اما گویی این موضوع موردوثوق آقای روحانی نیست. مورد دیگر تصمیمات هیأت نظارت بر مطبوعات است.
من کاملا متوجه هستم که ترکیب هیأت نظارت متشکل از نهادها و قوای سهگانه است و وزارت ارشاد در این ترکیب فقط دارای یک رأی از مجموعه آراست، اما میتوان انتظار داشت نماینده دولت در این هیأت تلاشهایی در جهت تلطیف نظرات در راستای تقویت آزادی مطبوعات انجام دهد.
از سویی دیگر ما شاهد تمایلاتی در بدنه دولت هستیم که میخواهد عملکرد رسانهها را در ید قدرت خود درآورد. نمونه این امر همان پیشنویس سازمان نظام رسانهای کشور بود که خوشبختانه با گفتمان انتقادیای که در آن زمینه صورت گرفت، تاکنون متوقف شده است. مجموعه این موارد نشانههای مطلوبی را به اذهان عمومی متبادر نمیکند.
نمیتوان منکر توقیف در عرصه مطبوعات بود اما آمار نشان میدهد اغلب توقیف توسط مرجع ديگري انجام شده است و دولت در این زمینه راهکاری برای تصمیمات قوای دیگر ندارد.
همه مواردی که عرض کردم در حوزه اختیارات دولت است. تصمیمات قوه قضائیه به دولت ارتباطی ندارد و هیچکس هم قصد نداشته است مسئولیتهای قوای دیگر را به دولت معطوف کند. آنچه قوه قضائیه انجام میدهد کاملا مستقل از دولت است، اما مواردی که من اشاره کردم مربوط به حوزه اختیارات دولت اعم از وزارتخانه هاست.
روند حرکت مطبوعات در این دو سال - بدون درنظرگرفتن رویکرد دولت- را چگونه ارزیابی میکنید؟
حقیقت این است که صنف روزنامهنگار، قشری است که به اشکال مختلف تحت فشار انواع سختیهای ناشی از شغل روزنامهنگاری است. میزان حقوق و دستمزد دریافتی، بیمه و مزایای شغلی روزنامهنگاران در ایران خوب نیست. برای بهبود اوضاع شغلی روزنامهنگاران، وزارت ارشاد هم باید مساعدت کند، اما مسئولیت اصلی بر عهده وزارت کار و امور اجتماعی است. من در این زمینه وزارت ارشاد را فقط از حیث حمایت اداری و معنوی مسئول میدانم؛ اما مسئولیت اصلی به عهده وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان تأمین اجتماعی است. در چنین بستر و شرایطی باید عملکرد مطبوعات و روزنامهنگاران را بررسی کرد. با وجود نقدی که به عملکرد دولت دارم، فرایند مستقل مطبوعات را مستقل از دولت در حال توسعه میبینم. این توسعه هم اجتنابناپذیر بوده و هم حاصل تلاش سخت و مداوم روزنامهنگاران و مدیران مسئول در مطبوعات و خبرگزاریهاست. مطبوعات در مواجهه با دولت کارنامه قابل قبولی دارند. طبیعتا براساس گرایشات سیاسی برخی رسانهها حامی و بعضی دیگر منتقد دولت هستند. اگر اقدامات هر دو سوی ماجرا در راستای قانون و در چارچوب آزادی مطبوعات انجام گیرد قابل دفاع و مفید است. متأسفانه در
این دو سال شاهد بودهایم برخی از مسئولان ارشد دولتی از نقد خود در رسانههای منتقد گله کردهاند. نشریات حق دارند در راستای وظایف اطلاعرسانی و خط مشی سیاسی خود از هر نهادی انتقاد کنند. در این زمینه اگر از حد قانون تجاوز نکنند، نمیتوان معترض آنان شد. البته نمیتوان از این موضوع صرف نظر کرد که اگرچه رسانههای حامی دولت از نظر کمی در اقلیت قرار دارند، از حیث کیفیت در جایگاه بسیار بالاتری هستند. در این زمینه هم متأسفانه باید گفت به دلیل فقدان استراتژی مشخص و نگاه رسانهای دقیق در دولت، نمیتوانند از آن بهرهبرداری مناسبی داشته باشند.
اتفاقا در همین دو سال انتقادات بسیاری به تیم رسانهای دولت و نحوه عملکرد آن وارد شده است. شما این ضعف را چقدر جدی میدانید؟
تیم رسانهای دولت بسیار ضعیف و غیرحرفهای است. اگر دولت در این زمینه درست عمل میکرد به جای انتقاد از منتقدان رسانهای خود، میتوانست با بهرهگیری از افراد خبره در عرصه رسانه، از عملکرد کیفی رسانههای حامی خود بهره کافی و وافی ببرد. دولت باید در تیم رسانهای خود از افرادی استفاده میکرد که هم عرصه و قدرت رسانه را به خوبی درک کنند و هم بتوانند به خوبی در راستای اهداف عالیه دولت کار رسانهای مفید و اثرگذار انجام دهند.
مقدورات و محذورات دولت در همسایگی
گمان میکنم اشکالاتی پیدا خواهیم کرد. تاریخچه 35 سال گذشته افغانستان پر از مداخله و رقابتهای دشمنانه قدرتهای منطقهای و غیرمنطقهای است. حل مشکلات این منطقه نیاز به همکاری گسترده تمام دولتهای منطقه دارد. باید به ریشه مشکلات توجه کرد. اختلافات تاریخی و مرزی و ارضی بسیار مهم است. نباید تردید کرد که برای توسعه کشورمان نیازمند آرامش، امنیت، صلح و ثبات در کل منطقه هستیم. در افغانستان، در پاکستان، در کشمیر، در هند و صدالبته در کشور خودمان ایران توجه جدی به خواستههای مردم و احترام به حقوق آنها از طریق سازوکارهای تعریفشده، برنامهای متفاوت با رقابتهای دشمنانه را به ارمغان خواهد آورد. احترام به عقلانیت جمعی در سطح ملی به همراه توجه به همکاری جمعی در سطح منطقهای، امر بایستهای است که حاصل آن تمام منطقه را آباد خواهد کرد.
بازی با اعتماد مردم
نگاهی به همه اختلافافکنیها نشان میدهد هدف اصلی از اینهمه سؤال برانگیختن در ذهن مردم -یک روز به بهانه فکتشیت آمریکاییها و روز دیگر به بهانه فلان ادعای یک مقام اروپایی- تنها و تنها کاستن از اعتماد مردمی است که بحق از این بحران ساختگی و دروغین خسته شدهاند و میخواهند تکلیفشان با دنیا مشخصشود. مردم امروز ایران، به سفر میروند، به اصطلاح دنیا دیدهاند، تحصیل کردهاند، ماهواره میبینند و با همین سرعت پایین اینترنت، از جهان پیرامون مطلع هستند، این مردم را نمیتوان در حصر ارتباط با آفریقا و آمریکایلاتین نگه داشت. اما بدون شک، در چنین جامعهای سیاست خارجه برای ارتباط و تعامل با جهان پیرامون و حلوفصل موضوعاتی مانند مسئله هستهای، نیازمند اعتماد مردم است- آن هم در شرایطی که اینگونه موضوعات عمومی شده است- آنچه تاکنون در داخل صورت گرفته به لطایفالحیل خواسته است این اعتماد را فروکاهد یا سلب کند. اعتمادمان را به سخنان دلواپسها گره نزنیم، چه توافق جامع به دست بیاید و چه نیاید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.