|

ضرورت عبور از دروازه‌های بسته تاریخ برای کسب منافع ملی

اردشیر زارعی‌قنواتی

در حوزه دیپلماسی زمانی فرامی‌رسد که معادلات گذشته به‌دلیل تحولات جدید دچار دگرگونی و تغییر اساسی می‌شوند و این یک نرم معمول و تا حدودی جبری، در عرصه سیاسی است. اهمیت چنین رخدادها و تحولاتی به‌خصوص در وضعیت بن‌بست‌ها و بحران‌هایی که از فضای مألوف روزمره و تاکتیکی به عرصه مناسبات تاریخی ربط پیدا می‌کند، از اهمیت فزون‌تری برخوردار می‌شود. به‌همین‌دلیل تغییر در معادلات سیاسی - تاریخی برای دو موجودیت متخاصم، مشخصا از نرم‌ها و کنش‌های معمول دیپلماتیک پیروی نکرده و به یک عزم جدی دوجانبه و بسترسازی چندبُعدی برای عبور از «دیوارهای بی‌اعتمادی» و «تعادل‌بخشی» به کسب منافع ملی در یک فضای متفاوت و بستر مساعد بستگی خواهد داشت. بدون تردید چنین بستری فراهم نمی‌شود مگر آنکه از قبل هردو بازیگر رقیب به این یقین رسیده باشند که تداوم راه و سیاست گذشته به سود منافع ملی دو طرف نیست و از طرف دیگر در افق سیاسی چشم‌انداز روشنی از مصلحت عمومی و منفعت ملی قابل مشاهده باشد. در موقعیت‌های اینچنینی به‌دلیل سوابق دشمنی‌های تاریخی و معادلات با «حاصل‌جمع صفر» هیچ راه برون‌رفتی بدون بازگشت از این چرخه معیوب و تفاهم حول تنظیم مناسبات تازه در چارچوب «مصالحه» و پذیرش توازن مشروع در تأمین منافع دوسویه برای حوزه دیپلماسی وجود ندارد. در جهان سیاست هیچ موجودیت و جایگاهی بدون درنظرگرفتن منطق بازی‌های متفاوت در موقعیت‌های جنگی یا صلح نمی‌تواند به تصور کشیده شود ولی نکته مهم دراین‌باره، تشخیص درست و زمان مناسب برای اتخاذ تغییر در استراتژی و تاکتیک حول کسب منافع ملی است. روز جمعه 29 می، یکی از دو خبر اصلی تمام رسانه‌های بین‌المللی به خروج کوبا از فهرست حکومت‌های حامی تروریسم توسط دولت «باراک اوباما» اختصاص داشت. این اقدام دستگاه سیاست خارجی آمریکا در راستای حدود یک سال دیپلماسی پنهان و آشکار با وساطت پاپ «فرانسیس» بین هاوانا و واشنگتن بود که گام‌به‌گام به سمت عادی‌سازی روابط بین دو کشور و پایان‌دادن به جنگ سرد بین دوطرف سوق یافته است. بیش از 63 سال خصومت آشکار و 33 سال بعد از گنجاندن کوبا در فهرست کشورهای حامی تروریسم آمریکا، هم‌اکنون دو کشور با نگاه پراگماتیستی به حوزه سیاست، ضمن عبور از فضای دشمنی گذشته، در مسیر مصالحه‌ای قدم برداشته‌اند که در آینده نزدیک می‌تواند با حفظ منافع ملی دو کشور پروسه عادی‌سازی روابط را در جهت درست تنظیم کند. در تمام این سال‌ها کوبا در شرایطی که زیر شدیدترین نظام تحریم‌های ایالات‌متحده قرار داشت، به‌لحاظ عدم وجود فساد و شکاف عمده بین دولت - ملت موفق شده بود به‌طور نسبی عدالت اجتماعی در نظام سیاسی خود را حفظ کرده و به بالاترین استانداردها در زمینه آموزش، بهداشت و اشتغال دست پیدا کند. عادی‌سازی روابط واشنگتن - هاوانا جدا از اصل موضوع، در درون خود حاوی یک درس در حوزه روابط بین‌الملل و فعال‌سازی دستگاه دیپلماسی برای کسب منافع ملی در خط مقدم مبارزه سیاسی است. با توجه به هم‌زمانی تحرکات دیپلماتیک کوبا- آمریکا با مذاکرات هسته‌ای ایران گروه 1+5 که از قضای روزگار در اینجا هم اختلاف و مناسبات اصلی بین روابط متشنج تاریخی تهران- واشنگتن است، در مقایسه برای میزان ریسک و موفقیت می‌تواند، قابل‌توجه باشد. اینکه چرا رهبران کوبا و آمریکا که سابقه دشمنی آنان بیش از دوبرابر نمونه مشابه (ایران) است و به‌لحاظ ساخت و نظامِ کاملا متمایزِ سیاسی- اقتصادی، توانسته‌اند به‌سهولت در مسیر تفاهم حرکت کنند، ولی در مورد ایران دیپلماسی همواره با منطق «یک گام به پیش، دو گام به پس» به‌سختی روند حرکتی خود را طی می‌کند. برای بررسی موضوع و چرایی این موقعیت، می‌توان چند دلیل عمده درونی و بیرونی را به اجمال بر شمرد که هرکدام در نوع خود بعضا تعیین‌کننده هستند. اول اینکه در کوبا به‌واسطه تحریم‌ها، هیچ طبقه اقتصادی و الیگارشی سیاسی- اجتماعی مافوق قاعده هرم اجتماعی شکل نگرفت و به اصطلاح «کاسبان تحریم» موقعیتی مانند ایران که منافع خود را در تضاد با حل‌وفصل مناقشه می‌دانستند، منافع ملی را قربانی منافع شخصی و گروهی نکرده‌اند. دوم میدان نبرد هاوانا- واشنگتن در نقشه جغرافیای سیاسی مدرن تعیین شده است و مناقشات فرقه‌ای جای چندانی برای آرایش میدان رزم نداشته، درصورتی‌که تضاد تهران- واشنگتن در بیشتر مواقع در دایره‌ای بسته اسیر بوده است. سوم اینکه مناقشه کوبا- آمریکا در منطقه آمریکای لاتین انجام می‌گیرد که تقریبا تمام کشورهای منطقه، نزدیکی بنیادین یا حداقل سمپاتی مثبتی نسبت به هاوانا دارند تا جایی که واشنگتن، کوبا را دروازه ورود به منطقه می‌داند، اما در مورد منطقه خاورمیانه این برعکس است و محور محافظه‌کار عربی به‌همراه ترکیه در چارچوب منازعات فرقه‌گرایانه، خود را در تقابل با تهران دانسته و چندان مایل به پذیرش تفاهم بین ایران- آمریکا نخواهند بود.

در حوزه دیپلماسی زمانی فرامی‌رسد که معادلات گذشته به‌دلیل تحولات جدید دچار دگرگونی و تغییر اساسی می‌شوند و این یک نرم معمول و تا حدودی جبری، در عرصه سیاسی است. اهمیت چنین رخدادها و تحولاتی به‌خصوص در وضعیت بن‌بست‌ها و بحران‌هایی که از فضای مألوف روزمره و تاکتیکی به عرصه مناسبات تاریخی ربط پیدا می‌کند، از اهمیت فزون‌تری برخوردار می‌شود. به‌همین‌دلیل تغییر در معادلات سیاسی - تاریخی برای دو موجودیت متخاصم، مشخصا از نرم‌ها و کنش‌های معمول دیپلماتیک پیروی نکرده و به یک عزم جدی دوجانبه و بسترسازی چندبُعدی برای عبور از «دیوارهای بی‌اعتمادی» و «تعادل‌بخشی» به کسب منافع ملی در یک فضای متفاوت و بستر مساعد بستگی خواهد داشت. بدون تردید چنین بستری فراهم نمی‌شود مگر آنکه از قبل هردو بازیگر رقیب به این یقین رسیده باشند که تداوم راه و سیاست گذشته به سود منافع ملی دو طرف نیست و از طرف دیگر در افق سیاسی چشم‌انداز روشنی از مصلحت عمومی و منفعت ملی قابل مشاهده باشد. در موقعیت‌های اینچنینی به‌دلیل سوابق دشمنی‌های تاریخی و معادلات با «حاصل‌جمع صفر» هیچ راه برون‌رفتی بدون بازگشت از این چرخه معیوب و تفاهم حول تنظیم مناسبات تازه در چارچوب «مصالحه» و پذیرش توازن مشروع در تأمین منافع دوسویه برای حوزه دیپلماسی وجود ندارد. در جهان سیاست هیچ موجودیت و جایگاهی بدون درنظرگرفتن منطق بازی‌های متفاوت در موقعیت‌های جنگی یا صلح نمی‌تواند به تصور کشیده شود ولی نکته مهم دراین‌باره، تشخیص درست و زمان مناسب برای اتخاذ تغییر در استراتژی و تاکتیک حول کسب منافع ملی است. روز جمعه 29 می، یکی از دو خبر اصلی تمام رسانه‌های بین‌المللی به خروج کوبا از فهرست حکومت‌های حامی تروریسم توسط دولت «باراک اوباما» اختصاص داشت. این اقدام دستگاه سیاست خارجی آمریکا در راستای حدود یک سال دیپلماسی پنهان و آشکار با وساطت پاپ «فرانسیس» بین هاوانا و واشنگتن بود که گام‌به‌گام به سمت عادی‌سازی روابط بین دو کشور و پایان‌دادن به جنگ سرد بین دوطرف سوق یافته است. بیش از 63 سال خصومت آشکار و 33 سال بعد از گنجاندن کوبا در فهرست کشورهای حامی تروریسم آمریکا، هم‌اکنون دو کشور با نگاه پراگماتیستی به حوزه سیاست، ضمن عبور از فضای دشمنی گذشته، در مسیر مصالحه‌ای قدم برداشته‌اند که در آینده نزدیک می‌تواند با حفظ منافع ملی دو کشور پروسه عادی‌سازی روابط را در جهت درست تنظیم کند. در تمام این سال‌ها کوبا در شرایطی که زیر شدیدترین نظام تحریم‌های ایالات‌متحده قرار داشت، به‌لحاظ عدم وجود فساد و شکاف عمده بین دولت - ملت موفق شده بود به‌طور نسبی عدالت اجتماعی در نظام سیاسی خود را حفظ کرده و به بالاترین استانداردها در زمینه آموزش، بهداشت و اشتغال دست پیدا کند. عادی‌سازی روابط واشنگتن - هاوانا جدا از اصل موضوع، در درون خود حاوی یک درس در حوزه روابط بین‌الملل و فعال‌سازی دستگاه دیپلماسی برای کسب منافع ملی در خط مقدم مبارزه سیاسی است. با توجه به هم‌زمانی تحرکات دیپلماتیک کوبا- آمریکا با مذاکرات هسته‌ای ایران گروه 1+5 که از قضای روزگار در اینجا هم اختلاف و مناسبات اصلی بین روابط متشنج تاریخی تهران- واشنگتن است، در مقایسه برای میزان ریسک و موفقیت می‌تواند، قابل‌توجه باشد. اینکه چرا رهبران کوبا و آمریکا که سابقه دشمنی آنان بیش از دوبرابر نمونه مشابه (ایران) است و به‌لحاظ ساخت و نظامِ کاملا متمایزِ سیاسی- اقتصادی، توانسته‌اند به‌سهولت در مسیر تفاهم حرکت کنند، ولی در مورد ایران دیپلماسی همواره با منطق «یک گام به پیش، دو گام به پس» به‌سختی روند حرکتی خود را طی می‌کند. برای بررسی موضوع و چرایی این موقعیت، می‌توان چند دلیل عمده درونی و بیرونی را به اجمال بر شمرد که هرکدام در نوع خود بعضا تعیین‌کننده هستند. اول اینکه در کوبا به‌واسطه تحریم‌ها، هیچ طبقه اقتصادی و الیگارشی سیاسی- اجتماعی مافوق قاعده هرم اجتماعی شکل نگرفت و به اصطلاح «کاسبان تحریم» موقعیتی مانند ایران که منافع خود را در تضاد با حل‌وفصل مناقشه می‌دانستند، منافع ملی را قربانی منافع شخصی و گروهی نکرده‌اند. دوم میدان نبرد هاوانا- واشنگتن در نقشه جغرافیای سیاسی مدرن تعیین شده است و مناقشات فرقه‌ای جای چندانی برای آرایش میدان رزم نداشته، درصورتی‌که تضاد تهران- واشنگتن در بیشتر مواقع در دایره‌ای بسته اسیر بوده است. سوم اینکه مناقشه کوبا- آمریکا در منطقه آمریکای لاتین انجام می‌گیرد که تقریبا تمام کشورهای منطقه، نزدیکی بنیادین یا حداقل سمپاتی مثبتی نسبت به هاوانا دارند تا جایی که واشنگتن، کوبا را دروازه ورود به منطقه می‌داند، اما در مورد منطقه خاورمیانه این برعکس است و محور محافظه‌کار عربی به‌همراه ترکیه در چارچوب منازعات فرقه‌گرایانه، خود را در تقابل با تهران دانسته و چندان مایل به پذیرش تفاهم بین ایران- آمریکا نخواهند بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.