|

صدای تهران یا «اسطوره پارازیت»

حمیدرضا اردلان

سال‌ها پیش، این تصور در من پیش آمده بود که «پارازیت» در جامعه ما، اکنون یک هیولای مخرب است، با ویژگی‌هایی که می‌تواند یک اسطوره باشد؛ اسطوره‌ای فراگیر با باطنی ترس‌آلود، وهم‌انگیز و شر و مردم را یارای مقابله با آن نیست. او؛ یعنی «اسطوره پارازیت» سوار بر موج اصوات، آرام‌آرام ما را به سرزمین یأس و بی‌پناهی می‌برد تا در کمینی مهلک بمیراند. و یقین است «صدای تهران» با «اسطوره پارازیت» در نسبتی عمیق مشغول به کاری است.
تمهید اول
در اولین خوانش، بی‌هیچ شرحی اگر «اسطوره پارازیت» را تحلیل‌ناپذیر بدانیم، آنگاه «اسطوره پارازیت»، «اسطوره پارازیت» است و وجوه مفهومی حتی متعین خود را از مفاهیم دو واژه «اسطوره» و «پارازیت» اخذ خواهد کرد. در این صورت هرچه «اسطوره پارازیت» از طریق واژگان ترکیب‌یافته به ما می‌فهماند را می‌فهمیم؛ «پارازیت» که «اسطوره» شده است؛ و اسطوره‌شدگی خود را در وقت ترکیب که به زبان می‌آید، اعلام می‌دارد. در همین لحظه این پرسش محتمل است؛ چرا او، یعنی «اسطوره پارازیت» تا قبل از اکنون، خود را هویدا نکرده است؟ می‌گوییم؛ زیرا اسطوره پارازیت اکنون به این نام، نامیدار شده است و در زبان امروز ما قیام کرده است.
تمهید دوم
ادامه اندیشه در اسطوره پارازیت به اندیشه در باب نقش زبان در ایجاد نسبت میان اینجا و آنجای آدمی منجر شد: در تفکر افلاطون میان انسان و عالم ایده نسبتی هست و این نسبت است که ما را صاحب زبان می‌کند. ما «کلی» را فهم می‌کنیم و کلی در عالم محسوس و متعین، کل عینی است. و «کلی» افلاطون امری متعالی است و صورت اشیا متقدم و متعالی از آنهاست. ارسطو نیز قائل به امر کلی است اما صورت اشیا را در ضمن آنها می‌داند، هگل هم همین باور را دارد. عالم متکثر توسط انسان نامیدار می‌شود و کثرات یا عالم واقع از طریق زبان و لفظ انسان توسط وی فهم می‌شوند. اگر امر «کلی» را نپذیریم، صرفا ذهن اصالت می‌یابد... در تمام آرا آمده، صرف‌نظر از موافقت یا مخالفت ما با آنها، انسان به طریقی متصل به زبان است و زبان یا در طریقت میانجیگری آدمی است یا علیه آن است.
تمهید سوم
و سرانجام این فکر پیش آمد که: چگونه زبان از طریق انسان و مصنوعات وی علیه خود تا حد فقدان قیام می‌کند؟ دکارت به فقدان امور اشاره مهمی دارد؛ شر چیزی واقعی نیست. این قول در فلسفه کانت نیز مشهور است که اندیشه به ممکن میسر است اما «ممکن» صرفا ممکن است؛ نه شیء یا شیئیت. در انتزاع معانی اگر امر ممکن و موهوم به مجاز شیئیت یابد، کار تحلیل آغاز می‌شود. با آنکه دکارت و بسیاری دیگر می‌گویند«شر» یا «maluml»،چیزی واقعی نیست؛ «non esse quid reale» اما همواره در اندیشه به ممکنات‌اند. اموری که شر می‌گردند نیازمند وقوع متعین و شیئیت اشیا هستند. امور شر از طریق حضور خیر واقع و نفی آن حصول می‌یابند. در‌این‌میان امور و اشیای واقعی نیز ‌گاه مجاز فهمیده می‌شوند. در تفاوت اندیشه کانت و دکارت یکی جابه‌جایی معنی و کاربرد «سوژه» و «ابژه» است.
تمهید چهارم
اقدام در جهت تهیه نقشه صدای تهران و از آنجا نقشه صدای ایران و جهان شاید اقدامی از سر استیصال باشد، شاید هم چیزی در آن است که نباید فورا فهمیده شود. به‌هرحال این اقدام به همراه نگارش رساله «اسطوره پارازیت» در حال انجام است.

سال‌ها پیش، این تصور در من پیش آمده بود که «پارازیت» در جامعه ما، اکنون یک هیولای مخرب است، با ویژگی‌هایی که می‌تواند یک اسطوره باشد؛ اسطوره‌ای فراگیر با باطنی ترس‌آلود، وهم‌انگیز و شر و مردم را یارای مقابله با آن نیست. او؛ یعنی «اسطوره پارازیت» سوار بر موج اصوات، آرام‌آرام ما را به سرزمین یأس و بی‌پناهی می‌برد تا در کمینی مهلک بمیراند. و یقین است «صدای تهران» با «اسطوره پارازیت» در نسبتی عمیق مشغول به کاری است.
تمهید اول
در اولین خوانش، بی‌هیچ شرحی اگر «اسطوره پارازیت» را تحلیل‌ناپذیر بدانیم، آنگاه «اسطوره پارازیت»، «اسطوره پارازیت» است و وجوه مفهومی حتی متعین خود را از مفاهیم دو واژه «اسطوره» و «پارازیت» اخذ خواهد کرد. در این صورت هرچه «اسطوره پارازیت» از طریق واژگان ترکیب‌یافته به ما می‌فهماند را می‌فهمیم؛ «پارازیت» که «اسطوره» شده است؛ و اسطوره‌شدگی خود را در وقت ترکیب که به زبان می‌آید، اعلام می‌دارد. در همین لحظه این پرسش محتمل است؛ چرا او، یعنی «اسطوره پارازیت» تا قبل از اکنون، خود را هویدا نکرده است؟ می‌گوییم؛ زیرا اسطوره پارازیت اکنون به این نام، نامیدار شده است و در زبان امروز ما قیام کرده است.
تمهید دوم
ادامه اندیشه در اسطوره پارازیت به اندیشه در باب نقش زبان در ایجاد نسبت میان اینجا و آنجای آدمی منجر شد: در تفکر افلاطون میان انسان و عالم ایده نسبتی هست و این نسبت است که ما را صاحب زبان می‌کند. ما «کلی» را فهم می‌کنیم و کلی در عالم محسوس و متعین، کل عینی است. و «کلی» افلاطون امری متعالی است و صورت اشیا متقدم و متعالی از آنهاست. ارسطو نیز قائل به امر کلی است اما صورت اشیا را در ضمن آنها می‌داند، هگل هم همین باور را دارد. عالم متکثر توسط انسان نامیدار می‌شود و کثرات یا عالم واقع از طریق زبان و لفظ انسان توسط وی فهم می‌شوند. اگر امر «کلی» را نپذیریم، صرفا ذهن اصالت می‌یابد... در تمام آرا آمده، صرف‌نظر از موافقت یا مخالفت ما با آنها، انسان به طریقی متصل به زبان است و زبان یا در طریقت میانجیگری آدمی است یا علیه آن است.
تمهید سوم
و سرانجام این فکر پیش آمد که: چگونه زبان از طریق انسان و مصنوعات وی علیه خود تا حد فقدان قیام می‌کند؟ دکارت به فقدان امور اشاره مهمی دارد؛ شر چیزی واقعی نیست. این قول در فلسفه کانت نیز مشهور است که اندیشه به ممکن میسر است اما «ممکن» صرفا ممکن است؛ نه شیء یا شیئیت. در انتزاع معانی اگر امر ممکن و موهوم به مجاز شیئیت یابد، کار تحلیل آغاز می‌شود. با آنکه دکارت و بسیاری دیگر می‌گویند«شر» یا «maluml»،چیزی واقعی نیست؛ «non esse quid reale» اما همواره در اندیشه به ممکنات‌اند. اموری که شر می‌گردند نیازمند وقوع متعین و شیئیت اشیا هستند. امور شر از طریق حضور خیر واقع و نفی آن حصول می‌یابند. در‌این‌میان امور و اشیای واقعی نیز ‌گاه مجاز فهمیده می‌شوند. در تفاوت اندیشه کانت و دکارت یکی جابه‌جایی معنی و کاربرد «سوژه» و «ابژه» است.
تمهید چهارم
اقدام در جهت تهیه نقشه صدای تهران و از آنجا نقشه صدای ایران و جهان شاید اقدامی از سر استیصال باشد، شاید هم چیزی در آن است که نباید فورا فهمیده شود. به‌هرحال این اقدام به همراه نگارش رساله «اسطوره پارازیت» در حال انجام است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.