|

نشانه‌های مرئی عالم نامرئی

داریوش شایگان

در میان ملغمه گیج‌کننده نقاشی‌های متنوع و جورواجور معاصر، نقاشی سعیدی از نوعی ثبات حیرت‌انگیز و صفا و تأنی حکایت دارد که بیننده را به شگفتی می‌اندازد. آثارش احساسی دوگانه را در انسان برمی‌انگیزد، چراکه از یک سو می‌دانیم با آثاری مدرن مواجهیم که تمامی گسست‌های تکان‌دهنده اعصار جدید را در خود گنجانیده است، ولی از سوی دیگر نیز در ورای غنای حاکم بر این چشم‌اندازهای فیگوراتیو، تجلی دنیای غریبی نمود می‌یابد که از سلطه تاریخ فراتر می‌رود و انگار میان غیاب و حضور در حالتی از تعلیق می‌ماند. سعیدی از طریق فاصله‌گرفتن از واقعیت و نوعی تجرد فکری به چنین تعلیقی دست یافته است و این خصلت، خاص خود اوست. شیء به‌تصویر درآمده در آثارش، خواه درخت باشد یا شاخه‌ای یا گلی، چیزی بیش از شیء صرف در برابر نگاه ماست که از قانون جاذبه تبعیت کند. این نقوش انگار در پی حادثه یا رویدادی، به‌واسطه نور درونی خود استحاله یافته و این‌چنین سرشت ذاتی‌شان را هویدا ساخته‌اند. از همین نقطه است که سروکارمان به زبان نشانه‌ها می‌افتد. در اینجا نقاشی حکم نوشتار را پیدا می‌کند؛ نوشتاری چنان متراکم و انباشته که گویی با زبان جسم سخن می‌گوید. اما این جسم، بازتابنده تاریخ کژتابی‌ها و عصیان‌ها، چنان‌که در هنر انقلابی غربی شاهد آن بوده‌ایم، نیست بلکه بازنمود نوعی حساسیت فریبنده و دلرباست، به‌مانند رقصی یا تجسم ضرباهنگی. سعیدی خود می‌گوید: «من با بدنم نقاشی می‌کنم». گره‌های تودرتوی شاخه‌های درهم‌تنیده غرق در شکوفه‌های تابناک، همچون پرهای رنگ‌به‌رنگ طاووسی، طنازانه و فاخرانه بال می‌گشایند و شکوه و جمالشان را در فضا می‌پراکنند و می‌آرایندش. نقاش با شکیبایی عاشقانه یک زرگر، ماده را پرداخت می‌کند، تراش می‌دهد و مرصع‌کاری‌اش می‌کند. «هربار که به کاری می‌پردازم، درواقع بنایی و گچ‌کاری هم می‌کنم». ترکیب‌بندی، حکم ساختن و تولیدکردن را می‌یابد که در این مورد خاص نوعی استحاله ماده است، ماده‌ای که به‌رغم پروپیمانی‌اش، ابدا «مادی» نیست؛ نه مختصات معینی دارد، نه بر چارچوبی حکایت‌وار مبتنی است و نه به لنگرگاهی اتصال دارد، بلکه در تعلیق می‌ماند و به‌واسطه خط افق که فضا را به دو بخش تقسیم می‌کند و نیز به لطف شاخه‌هایی که از دو سوی افقی و عمودی بوم بیرون می‌زنند، گستره‌ای گشاده را تجسم می‌بخشد. این شاخ‌وبرگ‌های سربرکشیده به این‌سو و آن‌سو، وجود «دگرجایی» را بشارت می‌دهند که اگرچه در دسترس می‌نمایند، در حقیقت دست‌نیافتنی است. «دگرجایی» که باوجود اشارات مدام، همچنان نامکشوف می‌ماند و به استعاره خاصی تقلیل نمی‌یابد. ترکیب‌بندی این نقاشی‌ها، با آنکه به استحاله‌های مکرر مزین‌اند، به فضای ظهور صور، حال‌وهوای بی‌وزنی می‌بخشند؛ نوعی سبکی سحرآمیز که در آن همه‌چیز تجسم جادویی بهشت هستی می‌شود. در آثار او، پرهیز از سایه‌پردازی و غیاب تاریخ از همین‌جا نشأت می‌گیرد. همچنین است تأکید بر ضیافت صور، که بوم نقاش را چنان‌ با بی‌زمانی بارور می‌سازد که همه‌چیزش گویی از گزند فرسودگی و ساییدگی زمان در امان است و دست‌آخر اینکه در آثار سعیدی نقوش چیزی نیستند مگر نشانه‌هایی مرئی از عالمی نامرئی.

در میان ملغمه گیج‌کننده نقاشی‌های متنوع و جورواجور معاصر، نقاشی سعیدی از نوعی ثبات حیرت‌انگیز و صفا و تأنی حکایت دارد که بیننده را به شگفتی می‌اندازد. آثارش احساسی دوگانه را در انسان برمی‌انگیزد، چراکه از یک سو می‌دانیم با آثاری مدرن مواجهیم که تمامی گسست‌های تکان‌دهنده اعصار جدید را در خود گنجانیده است، ولی از سوی دیگر نیز در ورای غنای حاکم بر این چشم‌اندازهای فیگوراتیو، تجلی دنیای غریبی نمود می‌یابد که از سلطه تاریخ فراتر می‌رود و انگار میان غیاب و حضور در حالتی از تعلیق می‌ماند. سعیدی از طریق فاصله‌گرفتن از واقعیت و نوعی تجرد فکری به چنین تعلیقی دست یافته است و این خصلت، خاص خود اوست. شیء به‌تصویر درآمده در آثارش، خواه درخت باشد یا شاخه‌ای یا گلی، چیزی بیش از شیء صرف در برابر نگاه ماست که از قانون جاذبه تبعیت کند. این نقوش انگار در پی حادثه یا رویدادی، به‌واسطه نور درونی خود استحاله یافته و این‌چنین سرشت ذاتی‌شان را هویدا ساخته‌اند. از همین نقطه است که سروکارمان به زبان نشانه‌ها می‌افتد. در اینجا نقاشی حکم نوشتار را پیدا می‌کند؛ نوشتاری چنان متراکم و انباشته که گویی با زبان جسم سخن می‌گوید. اما این جسم، بازتابنده تاریخ کژتابی‌ها و عصیان‌ها، چنان‌که در هنر انقلابی غربی شاهد آن بوده‌ایم، نیست بلکه بازنمود نوعی حساسیت فریبنده و دلرباست، به‌مانند رقصی یا تجسم ضرباهنگی. سعیدی خود می‌گوید: «من با بدنم نقاشی می‌کنم». گره‌های تودرتوی شاخه‌های درهم‌تنیده غرق در شکوفه‌های تابناک، همچون پرهای رنگ‌به‌رنگ طاووسی، طنازانه و فاخرانه بال می‌گشایند و شکوه و جمالشان را در فضا می‌پراکنند و می‌آرایندش. نقاش با شکیبایی عاشقانه یک زرگر، ماده را پرداخت می‌کند، تراش می‌دهد و مرصع‌کاری‌اش می‌کند. «هربار که به کاری می‌پردازم، درواقع بنایی و گچ‌کاری هم می‌کنم». ترکیب‌بندی، حکم ساختن و تولیدکردن را می‌یابد که در این مورد خاص نوعی استحاله ماده است، ماده‌ای که به‌رغم پروپیمانی‌اش، ابدا «مادی» نیست؛ نه مختصات معینی دارد، نه بر چارچوبی حکایت‌وار مبتنی است و نه به لنگرگاهی اتصال دارد، بلکه در تعلیق می‌ماند و به‌واسطه خط افق که فضا را به دو بخش تقسیم می‌کند و نیز به لطف شاخه‌هایی که از دو سوی افقی و عمودی بوم بیرون می‌زنند، گستره‌ای گشاده را تجسم می‌بخشد. این شاخ‌وبرگ‌های سربرکشیده به این‌سو و آن‌سو، وجود «دگرجایی» را بشارت می‌دهند که اگرچه در دسترس می‌نمایند، در حقیقت دست‌نیافتنی است. «دگرجایی» که باوجود اشارات مدام، همچنان نامکشوف می‌ماند و به استعاره خاصی تقلیل نمی‌یابد. ترکیب‌بندی این نقاشی‌ها، با آنکه به استحاله‌های مکرر مزین‌اند، به فضای ظهور صور، حال‌وهوای بی‌وزنی می‌بخشند؛ نوعی سبکی سحرآمیز که در آن همه‌چیز تجسم جادویی بهشت هستی می‌شود. در آثار او، پرهیز از سایه‌پردازی و غیاب تاریخ از همین‌جا نشأت می‌گیرد. همچنین است تأکید بر ضیافت صور، که بوم نقاش را چنان‌ با بی‌زمانی بارور می‌سازد که همه‌چیزش گویی از گزند فرسودگی و ساییدگی زمان در امان است و دست‌آخر اینکه در آثار سعیدی نقوش چیزی نیستند مگر نشانه‌هایی مرئی از عالمی نامرئی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.