ایران و خاورمیانه عاری از سلاحهای هستهای
کنفرانس مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، در سالِجاری در شرایطی بسیار متفاوت در مقرّ سازمانِ ملل متحد در نیویوک آغاز شد. اعضای این معاهده هر پنجسال یکبار در کنفرانسی کارکرد و اجرای معاهده در زمینههای مختلف را بررسی میکنند. همه کامیابیها یا شکستها در اجرای معاهده، در این کنفرانس توسط نمایندگان کشورهای عضو، بررسی میشود و راهکارهای اجرای مؤثرتر معاهده نیز ارائه میشود. یکی از موضوعات عمدهای که همیشه در کنفرانسهای مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای بررسی میشود و از خواستههای اساسی کشورهای عربی و ایران بوده است، موضوع ایجاد خاورمیانهای عاری از سلاحهای هستهای است؛ اندیشه ایجاد منطقه عاری از سلاحهای هستهای، اولینبار از سوی ایران در سال 1974 میلادی، مطرح شد و بهتدریج کشورهای منطقه از آن استقبال کردند. در چند دهه اخیر و به فراخور تحولات منطقهای، ایران و مصر بهطور مشترک یا در مقاطعی هر کدام به تنهایی، نقش رهبری را در پیشبرد این اندیشه در چارچوب نظام بینالمللی، برعهده داشتهاند. با اینکه همه کشورهای خاورمیانه به معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای پیوستند و تأسیسات اتمی خود را تحت نظارت آژانس بینِالمللی انرژی اتمی قرار دادند، اما خودداری رژیم اسرائیل از پیوستن به معاهده و داشتن فعالیتهای هستهای گسترده و خارج از پادمان آن، بهعنوان تهدیدی دائمی برای کشورهای منطقه و مانعی اصلی برای عاریسازی خاورمیانه از سلاح اتمی محسوب میشود. این رژیم در سایه سیاست موسومبه «سیاست ابهام»، برخورداری از زرادخانه قابلِ توجهی از سلاح اتمی را نیز نفی نکرده است. کشورهای عضو منطقه خاورمیانه راهکارهای مختلفی برای تحققبخشیدن به هدف عاریسازی این منطقه از سلاح هستهای دنبال کردهاند. در سال 1995، که اعتبار معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای برای همیشه تمدید شد، یک قطعنامه جداگانه، که قدرتهای هستهای بانی آن بودند، به تصویب رسید که بر تعهد به عاریسازی خاورمیانه از سلاح هستهای تأکید میکرد. در سال 2010، کنفرانس مرور معاهده مصوبهای را گذراند که به موجب آن باید کنفرانسی مخصوص موضوع عاریسازی خاورمیانه از سلاح هستهای شکل میگرفت و گزارش خود را به کنفرانس سال 2015، ارائه میداد. این کنفرانس با مخالفت رژیم اسرائیل، هرگز شکل نگرفت، در این زمینه آمریکا، بهعنوان بزرگترین حامی رژیم اسرائیل، نقش مخربی بازی کرده است. در کنفرانس سال 2010، آمریکا تلاش زیادی کرد از تصویب چنین موضوعی جلوگیری کند، اما در مقابل پافشاری کشورهای منطقه خاورمیانه و حمایت سایر گروههای جغرافیایی از این دیدگاه، آمریکا نتوانست از تصویب این خواسته کشورهای منطقه جلوگیری کند. ازآنجاکه، برای آمریکا ایستادن در مقابل این مصوبه پرهزینه بود، این کشور به اکراه و با ابراز نارضایتی، در جلسه عمومی کنفرانس با آن موافقت کرد. این موافقت آمریکا، نارضایتی و خشم لابیهای صهیونیستی را بهدنبال داشت.
در سالجاری، اما شرایط دشوارتری پیشِروی کشورهای خاورمیانه، برای رسیدن به هدف عاریسازی این منطقه از سلاحهای هستهای، قرار دارد و همین شرایط موجب میشود رژیم اسرائیل و دولت آمریکا درصدد بهرهبرداری برای بهمحاق بردن این خواسته کشورهای خاورمیانه برآیند؛ ظهور گروههای تروریستی تکفیری در سوریه و عراق، که منجر به ویرانی این دو کشور و ایجاد جنگ خونین و پرهزینه داخلی شده است، موهبتی برای رژیم اسرئیل است. مصر پس از سرنگونی مبارک در 11 فوریه سال 2011 و متعاقب آن با ناکامی اخوانالمسلمین و مداخله نظامیان و برکناری محمد مرسی سوم جولای 2013 و درنهایت ایستادگی نظامیان، مقابل معترضان که به برخوردهای خونین منتهی شد، در وضعیت شکنندهای قرار گرفته که امکان مانور و جریانسازی این کشور را در جهان عرب گرفته یا به حداقل ممکن رسانده است. مصر اکنون فاقد جایگاهی است که در کنفرانس سال 2010، از آن برخوردار بود. دولت سوریه پس از مواجهشدن با اتهام کاربرد سلاحهای شیمیایی، که بهنظر میرسید ترفندی بود برای توجیه لشکرکشی غرب علیه حکومت بشار اسد، در موضع خطرناکی قرار گرفت و سرانجام ناچار شد در اکتبر 2013، بهطور رسمی به کنوانسیون
ممنوعیت سلاحهای شیمیایی بپیوندد، تا ازاینطریق خطر حمله غربیها را دفع کند. رژیم اسرائیل در کنفرانس مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، عضویت ندارد. اگر شرایطی مشابه سال 2010 بر کنفرانس مرور معاهده حاکم میبود، بیتردید آمریکا، بهعنوان حامی رژیم اسرائیل، در کنفرانس حاضر باید فشار و انزوای زیادی را تحمل میکرد، اما حوادث رخداده در خاورمیانه همهچیز را عوض کرده است.
اسرائیل از این منظر نیز از برندگان حوادث جاری در خاورمیانه بوده است. در چنین شرایطی بهنظر میرسد جمهوری اسلامی ایران در کنفرانس مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، وظیفه سنگینتری را برعهده دارد؛ جمهوری اسلامی ایران به دلایلی توان نقشآفرینی بالایی در این کنفرانس دارد. ایران، بهعنوان رئیس جنبش عدمتعهد، وظیفه سنگین هماهنگکنندگی مواضع عدم تعهد را به دوش میکشد. داشتن نمایندگی از جانب جنبش عدمتعهد و تبیین مواضع تعداد گستردهای از کشورهای عضو معاهده، موقعیتی است که ایران باید از آن نهایت استفاده را برای پیشبرد اهداف خلع سلاح هستهای بهعمل آورد. اتفاق دیگری که وزن ایران را افزایش داده است و بر کنفرانس حاضر تأثیر دارد، روند گفتوگوهای ایران و کشورهای 1+5 است؛ تفاهمهای بهدستآمده بین ایران و مجموعه یادشده، هرچند هنوز به سرانجام نرسیده است، اما برای ایران موقعیت متفاوتی فراهم کرده است. بنابراین در شرایط موجود، که ویژگی اصلی آن خلأ قدرت و آشفتگی در منطقه خاورمیانه است، تنها کشوری که میتواند نقشآفرینی کند و توازن لازم را در کنفرانس 2015 مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای بهوجود آورد و فشار
افکارِعمومی بینالمللی را بر سر رژیم اسرائیل در بحث عاریسازی خاورمیانه از سلاحهای هستهای زنده نگه دارد، ایران است، هرچند این موضوع برای ایران بدون دشواری نیست، اما ایران نشان داده در این زمینهها قابلیت و مهارتهای لازم را دارد. ضرورت دارد دستگاه دیپلماسی برای پیشبرد هدف عاریسازی خاورمیانه از سلاح هستهای در این کنفرانس نیز از همه توان خود استفاده کند، زیرا شرایط موجود منطقه مساعد آن است که رژیم اسرائیل و دولت آمریکا، بهعنوان بزرگترین حامی این رژیم، خود را از این موقعیت رها کنند و فشار سیاسی و اخلاقیای را که از این ناحیه در جامعه بینالمللی علیه آنها وجود دارد، دستِکم برای مدتی از خود دور کنند. اکنون بهخوبی قابلِ درک است که بار دیگر کشورهای خاورمیانه برای تحققیافتن آرزوی دیرینه خود مبنیبر عاریشدن منطقه از سلاح هستهای، که کمک مؤثری به ارتقای ثبات و ایمنی در این منطقه خواهد بود، در شرایطی قرار گرفتهاند که تنها ایران میتواند به آنها کمک کند.
*عضو هیأت ایران در کنفرانس 2010 مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای
کنفرانس مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، در سالِجاری در شرایطی بسیار متفاوت در مقرّ سازمانِ ملل متحد در نیویوک آغاز شد. اعضای این معاهده هر پنجسال یکبار در کنفرانسی کارکرد و اجرای معاهده در زمینههای مختلف را بررسی میکنند. همه کامیابیها یا شکستها در اجرای معاهده، در این کنفرانس توسط نمایندگان کشورهای عضو، بررسی میشود و راهکارهای اجرای مؤثرتر معاهده نیز ارائه میشود. یکی از موضوعات عمدهای که همیشه در کنفرانسهای مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای بررسی میشود و از خواستههای اساسی کشورهای عربی و ایران بوده است، موضوع ایجاد خاورمیانهای عاری از سلاحهای هستهای است؛ اندیشه ایجاد منطقه عاری از سلاحهای هستهای، اولینبار از سوی ایران در سال 1974 میلادی، مطرح شد و بهتدریج کشورهای منطقه از آن استقبال کردند. در چند دهه اخیر و به فراخور تحولات منطقهای، ایران و مصر بهطور مشترک یا در مقاطعی هر کدام به تنهایی، نقش رهبری را در پیشبرد این اندیشه در چارچوب نظام بینالمللی، برعهده داشتهاند. با اینکه همه کشورهای خاورمیانه به معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای پیوستند و تأسیسات اتمی خود را تحت نظارت آژانس بینِالمللی انرژی اتمی قرار دادند، اما خودداری رژیم اسرائیل از پیوستن به معاهده و داشتن فعالیتهای هستهای گسترده و خارج از پادمان آن، بهعنوان تهدیدی دائمی برای کشورهای منطقه و مانعی اصلی برای عاریسازی خاورمیانه از سلاح اتمی محسوب میشود. این رژیم در سایه سیاست موسومبه «سیاست ابهام»، برخورداری از زرادخانه قابلِ توجهی از سلاح اتمی را نیز نفی نکرده است. کشورهای عضو منطقه خاورمیانه راهکارهای مختلفی برای تحققبخشیدن به هدف عاریسازی این منطقه از سلاح هستهای دنبال کردهاند. در سال 1995، که اعتبار معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای برای همیشه تمدید شد، یک قطعنامه جداگانه، که قدرتهای هستهای بانی آن بودند، به تصویب رسید که بر تعهد به عاریسازی خاورمیانه از سلاح هستهای تأکید میکرد. در سال 2010، کنفرانس مرور معاهده مصوبهای را گذراند که به موجب آن باید کنفرانسی مخصوص موضوع عاریسازی خاورمیانه از سلاح هستهای شکل میگرفت و گزارش خود را به کنفرانس سال 2015، ارائه میداد. این کنفرانس با مخالفت رژیم اسرائیل، هرگز شکل نگرفت، در این زمینه آمریکا، بهعنوان بزرگترین حامی رژیم اسرائیل، نقش مخربی بازی کرده است. در کنفرانس سال 2010، آمریکا تلاش زیادی کرد از تصویب چنین موضوعی جلوگیری کند، اما در مقابل پافشاری کشورهای منطقه خاورمیانه و حمایت سایر گروههای جغرافیایی از این دیدگاه، آمریکا نتوانست از تصویب این خواسته کشورهای منطقه جلوگیری کند. ازآنجاکه، برای آمریکا ایستادن در مقابل این مصوبه پرهزینه بود، این کشور به اکراه و با ابراز نارضایتی، در جلسه عمومی کنفرانس با آن موافقت کرد. این موافقت آمریکا، نارضایتی و خشم لابیهای صهیونیستی را بهدنبال داشت.
در سالجاری، اما شرایط دشوارتری پیشِروی کشورهای خاورمیانه، برای رسیدن به هدف عاریسازی این منطقه از سلاحهای هستهای، قرار دارد و همین شرایط موجب میشود رژیم اسرائیل و دولت آمریکا درصدد بهرهبرداری برای بهمحاق بردن این خواسته کشورهای خاورمیانه برآیند؛ ظهور گروههای تروریستی تکفیری در سوریه و عراق، که منجر به ویرانی این دو کشور و ایجاد جنگ خونین و پرهزینه داخلی شده است، موهبتی برای رژیم اسرئیل است. مصر پس از سرنگونی مبارک در 11 فوریه سال 2011 و متعاقب آن با ناکامی اخوانالمسلمین و مداخله نظامیان و برکناری محمد مرسی سوم جولای 2013 و درنهایت ایستادگی نظامیان، مقابل معترضان که به برخوردهای خونین منتهی شد، در وضعیت شکنندهای قرار گرفته که امکان مانور و جریانسازی این کشور را در جهان عرب گرفته یا به حداقل ممکن رسانده است. مصر اکنون فاقد جایگاهی است که در کنفرانس سال 2010، از آن برخوردار بود. دولت سوریه پس از مواجهشدن با اتهام کاربرد سلاحهای شیمیایی، که بهنظر میرسید ترفندی بود برای توجیه لشکرکشی غرب علیه حکومت بشار اسد، در موضع خطرناکی قرار گرفت و سرانجام ناچار شد در اکتبر 2013، بهطور رسمی به کنوانسیون
ممنوعیت سلاحهای شیمیایی بپیوندد، تا ازاینطریق خطر حمله غربیها را دفع کند. رژیم اسرائیل در کنفرانس مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، عضویت ندارد. اگر شرایطی مشابه سال 2010 بر کنفرانس مرور معاهده حاکم میبود، بیتردید آمریکا، بهعنوان حامی رژیم اسرائیل، در کنفرانس حاضر باید فشار و انزوای زیادی را تحمل میکرد، اما حوادث رخداده در خاورمیانه همهچیز را عوض کرده است.
اسرائیل از این منظر نیز از برندگان حوادث جاری در خاورمیانه بوده است. در چنین شرایطی بهنظر میرسد جمهوری اسلامی ایران در کنفرانس مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، وظیفه سنگینتری را برعهده دارد؛ جمهوری اسلامی ایران به دلایلی توان نقشآفرینی بالایی در این کنفرانس دارد. ایران، بهعنوان رئیس جنبش عدمتعهد، وظیفه سنگین هماهنگکنندگی مواضع عدم تعهد را به دوش میکشد. داشتن نمایندگی از جانب جنبش عدمتعهد و تبیین مواضع تعداد گستردهای از کشورهای عضو معاهده، موقعیتی است که ایران باید از آن نهایت استفاده را برای پیشبرد اهداف خلع سلاح هستهای بهعمل آورد. اتفاق دیگری که وزن ایران را افزایش داده است و بر کنفرانس حاضر تأثیر دارد، روند گفتوگوهای ایران و کشورهای 1+5 است؛ تفاهمهای بهدستآمده بین ایران و مجموعه یادشده، هرچند هنوز به سرانجام نرسیده است، اما برای ایران موقعیت متفاوتی فراهم کرده است. بنابراین در شرایط موجود، که ویژگی اصلی آن خلأ قدرت و آشفتگی در منطقه خاورمیانه است، تنها کشوری که میتواند نقشآفرینی کند و توازن لازم را در کنفرانس 2015 مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای بهوجود آورد و فشار
افکارِعمومی بینالمللی را بر سر رژیم اسرائیل در بحث عاریسازی خاورمیانه از سلاحهای هستهای زنده نگه دارد، ایران است، هرچند این موضوع برای ایران بدون دشواری نیست، اما ایران نشان داده در این زمینهها قابلیت و مهارتهای لازم را دارد. ضرورت دارد دستگاه دیپلماسی برای پیشبرد هدف عاریسازی خاورمیانه از سلاح هستهای در این کنفرانس نیز از همه توان خود استفاده کند، زیرا شرایط موجود منطقه مساعد آن است که رژیم اسرائیل و دولت آمریکا، بهعنوان بزرگترین حامی این رژیم، خود را از این موقعیت رها کنند و فشار سیاسی و اخلاقیای را که از این ناحیه در جامعه بینالمللی علیه آنها وجود دارد، دستِکم برای مدتی از خود دور کنند. اکنون بهخوبی قابلِ درک است که بار دیگر کشورهای خاورمیانه برای تحققیافتن آرزوی دیرینه خود مبنیبر عاریشدن منطقه از سلاح هستهای، که کمک مؤثری به ارتقای ثبات و ایمنی در این منطقه خواهد بود، در شرایطی قرار گرفتهاند که تنها ایران میتواند به آنها کمک کند.
*عضو هیأت ایران در کنفرانس 2010 مرور معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.