درباره برج ساعت مکه و ساختوسازهای اطراف کعبه
گرینویچ عربی
نیما توسلی
«آینده از آن جوانهاست. آنهایند که راه شخصی خود را مییابند و دیر یا زود راهی برای شکلدادن به ایدههایشان پیدا میکنند، اما درسهای مهمی برای باتجربهها هست که «دارالهندسه» به آنها پیشکش میکند». اینها چکیده نظرات کمالالشاعر، بنیانگذار گروه بزرگ معماری دارالهندسه است؛ معماری که در سال 2008 درگذشت و حالا پسران او میراثدار نگاه پدر به شهر، معماری و آینده شدهاند. بهواسطه این گروه معماری بزرگ که در بیروت مستقر است، سر و شکل شهرهای زیادی تغییر کرده. مکه از شهرهایی است که بهواسطه ساخت «برج ساعت» و دیگر برجها در یکی، دو سال گذشته از سوی این گروه، تغییرچهره داده است. زائران بیتاللهالحرام - که مسافران عمده و نهایی این شهر را شامل میشوند- این روزها با شهری در حال تحول روبهرویند. کعبه در محاصره جرثقیلهاست. مسجدالحرام در میان برجهای سربهفلککشیده محصور شده. زائران بر پلههای مسجدالحرام که مینشینند، در افق دیدشان برجهای بلندمرتبه و جرثقیلهای بیشمار را میبینند که بیصبرانه و شبانهروز مشغول کارند. همه اینها طرحهای توسعه مسجدالحرام است. این، تصویر امروز ِ مکه است که با برج ساعتش تکمیل میشود.
مسئولان سعودی میگویند هدف از نصب چنین ساعتی در مکه آن است تا 5/1 میلیارد مسلمان جهان از این پس بهجای استفاده از زمان بهوقت گرینویچ یا همان GMT، از زمان اسلامی یا Islamic Mean Time) IMT) استفاده کنند. ساعت جهانی یا ساعت گرینویچ (GMT) اصطلاحی است که به زمان در گرینویچ لندن اشاره دارد.
این زمان نباید با ساعت هماهنگ جهانی اشتباه گرفته شود. این دو ساعت میتوانند تا ۰٫۹ ثانیه با هم تفاوت داشته باشند و هردو به نحوی مبدأ ساعت زمانی کشورهای جهان هستند. اما چرا ساعت مکه باید جایگزین ساعت گرینویچ شود؟ پاسخ این سؤال را پنج سال پیش، شرکتکنندگان در همایش «مکه؛ مرکز زمین» در قطر دادند. آنها با اشاره به اینکه مکه مرکز زمین است، گفتند باید از زمان مکه بهعنوان زمان واحد جهانی بهجای گرینویچ لندن استفاده شود. استدلالشان این بود که ساعت گرینویچ براساس سیطره استعماری انگلیس بهعنوان معیار انتخاب شده که باید ساعت مکه جایگزین آن شود. این عده، علمای مسلمان ژئولوژی و شریعت بودند که خواستند از ساعت مکه بهعنوان زمان واحد جهانی بهجای گرینویچ لندن بهرهمند شوند، چراکه معتقدند تحقیقات علمی دقیق نشان داده مکه، مرکز زمین بهشمار میرود. بنابراین خواستار استفاده از ساعت اسلامی مکه بهجای گرینویچ شدند. این ساعت قبله را در هر مکانی در جهان مشخص میکند و عقربههای آن با حرکت طواف دور کعبه از چپ به راست و برعکس عقربههای ساعتهای موجود است. یوسف القرضاوی، رئیس اتحادیه جهانی علمای مسلمان، طی این همایش از علمای
مسلمان دعوت کرد زمان را به وقت مکه تغییر دهند؛ چراکه این شهر مرکز کرهزمین است. سازندگان ساعت مکه معتقدند این ساعت با توجه به دستاوردهای علمی، در مرکز زمین قرار دارد و اگر بهجای گرینویچ بهعنوان ساعت جهانی مورد استفاده قرار گیرد، کاملا درست است. این ساعت، قبله را از هر مکانی در جهان نشان میدهد و عقربههای آن برعکس ساعتهای فعلی است و مانند حرکت ستارهها و اجرام آسمانی بوده و حتی موافق گردش خون در بدن انسان است.
از این استدلالها که بگذریم، موضوع مهم درباره ساختوسازهای اخیر اطراف کعبه، تهدیدی است که هویت معمارانه قبله دوم مسلمانان را تهدید میکند. هرچند مجریان طرح توسعه بیتاللهالحرام عقیده دارند این ساختوسازها همسو با تحولات طبیعی مکه و امری ناگزیر است، بااینحال، منتقدان این اقدامات، کم نیستند. هویت مکه در حال تهدید است و منظره نازیبایی از مکه مقابل چشم زائران است. منتقدان بر این عقیدهاند که اماکن و محلات قدیمی مکه معظمه، با این طرحها بهکلی آسیب دیده است و البته پاسخ سازندگان این برجها به انتقادها این بوده که سالانه 9 میلیون زائر بیتاللهالحرام وارد مکه میشوند که این میزان در یکی، دو سال آتی به 10 میلیون نفر خواهد رسید. این شهر پاسخگوی اسکان و ارائه خدمات به این عده نیست و مکه نیازمند تغییراتی در سطح کلان معماری و شهرسازی است و راهی جز این طرحهای بزرگ وجود ندارد.
تا امروز شاهد مرگ 95 درصد از تاریخ شهر مکه بودهایم. درحالیکه تنها مدخلهای مجامع جهانی به موضوع افزایش تخریب آثار میراث فرهنگی در عربستان را میتوان در آمارهای مؤسسه گالف بهدست آورد.
این مرکز معتبر که رصد فعالیتهای ساختوسازی و عمرانی را در سطح جهان به عهده دارد، چندی پیش در گزارشی فاش کرد در 20 سال اخیر، سعودیها، حداقل 95 درصد از ساختمانهای باستانی شهر مکه را تخریب کردهاند که ستونهای دوره عثمانی و عباسی از مهمترین آنهاست، بهطوریکه حتی گزارش شده ستونی که مسلمانان معتقدند پیامبر اکرم(ص) از کنار آن معراج خود را آغاز کرده نیز از گزند بلدوزرها و ماشینهای تخریب به دور نمانده. حتی سال گذشته پرنس چارز که او را یکی از مدافعان آثار تاریخی جهان میدانند، به عربستان سفر کرده بود تا نگرانی خود را درباره وضعیت آثار باستانی مکه با مقامات سعودی در میان بگذارد، اما هنوز روشن نیست آیا این بریتانیایی، توانسته سعودیها را قانع کند با روشهای دیگری به جز تخریب، هتلهای پنجستاره خود را بالا ببرند یا نه؟
«آینده از آن جوانهاست. آنهایند که راه شخصی خود را مییابند و دیر یا زود راهی برای شکلدادن به ایدههایشان پیدا میکنند، اما درسهای مهمی برای باتجربهها هست که «دارالهندسه» به آنها پیشکش میکند». اینها چکیده نظرات کمالالشاعر، بنیانگذار گروه بزرگ معماری دارالهندسه است؛ معماری که در سال 2008 درگذشت و حالا پسران او میراثدار نگاه پدر به شهر، معماری و آینده شدهاند. بهواسطه این گروه معماری بزرگ که در بیروت مستقر است، سر و شکل شهرهای زیادی تغییر کرده. مکه از شهرهایی است که بهواسطه ساخت «برج ساعت» و دیگر برجها در یکی، دو سال گذشته از سوی این گروه، تغییرچهره داده است. زائران بیتاللهالحرام - که مسافران عمده و نهایی این شهر را شامل میشوند- این روزها با شهری در حال تحول روبهرویند. کعبه در محاصره جرثقیلهاست. مسجدالحرام در میان برجهای سربهفلککشیده محصور شده. زائران بر پلههای مسجدالحرام که مینشینند، در افق دیدشان برجهای بلندمرتبه و جرثقیلهای بیشمار را میبینند که بیصبرانه و شبانهروز مشغول کارند. همه اینها طرحهای توسعه مسجدالحرام است. این، تصویر امروز ِ مکه است که با برج ساعتش تکمیل میشود.
مسئولان سعودی میگویند هدف از نصب چنین ساعتی در مکه آن است تا 5/1 میلیارد مسلمان جهان از این پس بهجای استفاده از زمان بهوقت گرینویچ یا همان GMT، از زمان اسلامی یا Islamic Mean Time) IMT) استفاده کنند. ساعت جهانی یا ساعت گرینویچ (GMT) اصطلاحی است که به زمان در گرینویچ لندن اشاره دارد.
این زمان نباید با ساعت هماهنگ جهانی اشتباه گرفته شود. این دو ساعت میتوانند تا ۰٫۹ ثانیه با هم تفاوت داشته باشند و هردو به نحوی مبدأ ساعت زمانی کشورهای جهان هستند. اما چرا ساعت مکه باید جایگزین ساعت گرینویچ شود؟ پاسخ این سؤال را پنج سال پیش، شرکتکنندگان در همایش «مکه؛ مرکز زمین» در قطر دادند. آنها با اشاره به اینکه مکه مرکز زمین است، گفتند باید از زمان مکه بهعنوان زمان واحد جهانی بهجای گرینویچ لندن استفاده شود. استدلالشان این بود که ساعت گرینویچ براساس سیطره استعماری انگلیس بهعنوان معیار انتخاب شده که باید ساعت مکه جایگزین آن شود. این عده، علمای مسلمان ژئولوژی و شریعت بودند که خواستند از ساعت مکه بهعنوان زمان واحد جهانی بهجای گرینویچ لندن بهرهمند شوند، چراکه معتقدند تحقیقات علمی دقیق نشان داده مکه، مرکز زمین بهشمار میرود. بنابراین خواستار استفاده از ساعت اسلامی مکه بهجای گرینویچ شدند. این ساعت قبله را در هر مکانی در جهان مشخص میکند و عقربههای آن با حرکت طواف دور کعبه از چپ به راست و برعکس عقربههای ساعتهای موجود است. یوسف القرضاوی، رئیس اتحادیه جهانی علمای مسلمان، طی این همایش از علمای
مسلمان دعوت کرد زمان را به وقت مکه تغییر دهند؛ چراکه این شهر مرکز کرهزمین است. سازندگان ساعت مکه معتقدند این ساعت با توجه به دستاوردهای علمی، در مرکز زمین قرار دارد و اگر بهجای گرینویچ بهعنوان ساعت جهانی مورد استفاده قرار گیرد، کاملا درست است. این ساعت، قبله را از هر مکانی در جهان نشان میدهد و عقربههای آن برعکس ساعتهای فعلی است و مانند حرکت ستارهها و اجرام آسمانی بوده و حتی موافق گردش خون در بدن انسان است.
از این استدلالها که بگذریم، موضوع مهم درباره ساختوسازهای اخیر اطراف کعبه، تهدیدی است که هویت معمارانه قبله دوم مسلمانان را تهدید میکند. هرچند مجریان طرح توسعه بیتاللهالحرام عقیده دارند این ساختوسازها همسو با تحولات طبیعی مکه و امری ناگزیر است، بااینحال، منتقدان این اقدامات، کم نیستند. هویت مکه در حال تهدید است و منظره نازیبایی از مکه مقابل چشم زائران است. منتقدان بر این عقیدهاند که اماکن و محلات قدیمی مکه معظمه، با این طرحها بهکلی آسیب دیده است و البته پاسخ سازندگان این برجها به انتقادها این بوده که سالانه 9 میلیون زائر بیتاللهالحرام وارد مکه میشوند که این میزان در یکی، دو سال آتی به 10 میلیون نفر خواهد رسید. این شهر پاسخگوی اسکان و ارائه خدمات به این عده نیست و مکه نیازمند تغییراتی در سطح کلان معماری و شهرسازی است و راهی جز این طرحهای بزرگ وجود ندارد.
تا امروز شاهد مرگ 95 درصد از تاریخ شهر مکه بودهایم. درحالیکه تنها مدخلهای مجامع جهانی به موضوع افزایش تخریب آثار میراث فرهنگی در عربستان را میتوان در آمارهای مؤسسه گالف بهدست آورد.
این مرکز معتبر که رصد فعالیتهای ساختوسازی و عمرانی را در سطح جهان به عهده دارد، چندی پیش در گزارشی فاش کرد در 20 سال اخیر، سعودیها، حداقل 95 درصد از ساختمانهای باستانی شهر مکه را تخریب کردهاند که ستونهای دوره عثمانی و عباسی از مهمترین آنهاست، بهطوریکه حتی گزارش شده ستونی که مسلمانان معتقدند پیامبر اکرم(ص) از کنار آن معراج خود را آغاز کرده نیز از گزند بلدوزرها و ماشینهای تخریب به دور نمانده. حتی سال گذشته پرنس چارز که او را یکی از مدافعان آثار تاریخی جهان میدانند، به عربستان سفر کرده بود تا نگرانی خود را درباره وضعیت آثار باستانی مکه با مقامات سعودی در میان بگذارد، اما هنوز روشن نیست آیا این بریتانیایی، توانسته سعودیها را قانع کند با روشهای دیگری به جز تخریب، هتلهای پنجستاره خود را بالا ببرند یا نه؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.