بررسی مشکلات و چالشهای دوران سالمندی
پیری در ایران رو به افزایش است
شیما رئیسی .رزیدنت طب سالمندان، دانشگاه علوم پزشکی تهران
دستاوردهای علمی بهویژه در علم پزشکی، با کاهش مرگومیر، بهبود کیفیت زندگی و افزایش طولعمر همراه بوده است، بهگونهای که طی 100سال اخیر، میانگین عمر انسان در کشورهای پیشرفته، تا 30سال افزایش یافته است. طبق آمار سازمان جهانی بهداشت، در فاصله سالهای 2000 و 2050، درصد افراد بالای 60سال، دو برابر میشود و از 605میلیون نفر به دومیلیارد نفر افزایش مییابد. طبق بررسیهای سازمان جهانی بهداشت، بیشتر این سالمندان در کشورهای درحالتوسعه زندگی خواهند کرد و این کشورها در سالهای آتی با سرعت بیشتری شاهد پیرشدن جامعه خود نسبت به کشورهای توسعهیافته خواهند بود. مطالعات ملی بهعملآمده در کشور ما نیز بیانگر این موضوع است که پیری در ایران رو به افزایش است. طبق مطالعات جمعیتشناختی انجامشده، نسبت جمعیت سالمندان از 22/7 درصد در سال 2006 میلادی به 8/20 درصد در سال 2011میلادی افزایش یافته است و پیشبینی میشود که به 10/5 درصد در سال 2025 و 21/7 درصد در سال 2050 میلادی برسد. تمامی آمارها حاکی از آن هستند که جمعیت جهان بهسرعت در حال پیرشدن است و جامعه کنونی، پیرترین جامعه انسانی، در طول تاریخ حیات بشر بر کرهزمین است.
سالمندی، یکی از دورههای مهم زندگی است؛ دورهای که طبق تعاریف زیستشناختی، بر اساس سن تقویمی، از 60سالگی (و در جوامع پیشرفته، از 65سالگی) آغاز میشود؛ گرچه از دیدگاه علوم اجتماعی، بازنشستگی یا کنارهگیری از فعالیتهای اجتماعی، معیار ورود فرد به دوره سالمندی است. ظرفیتهای بیولوژیک بدن انسان طی سالهای اولیه زندگی بهتدریج افزایش مییابد و در سنین بلوغ و بزرگسالی به حداکثر خود رسیده و بعد از آن، بهتدریج رو به کاهش میرود. در دوره سالمندی بهعلت بروز تغییرات فیزیولوژیک در ساختار بدن، فرد با تغییرات عملکردی در سیستمهای مختلف مواجه میشود و این تغییرات، دوره سالمندی را به دورهای کاملا متفاوت از زندگی هر فرد تبدیل میکند. همه انسانها سالمندی را از بدو تولد آغاز میکنند و با اینکه نمیتوان روند سالخوردگی را متوقف یا معکوس کرد اما با داشتن سبک زندگی سالم و انجام مراقبتهای صحیح و اصولی، میتوان ناتوانیهای ناشی از آن را کاهش داد یا به تأخیر انداخت.
لزوم حفظ سلامت و استقلال سالمندان
سالمندان بهدلیل تحلیل قوای جسمی و ذهنی، ابتلا به بیماریهای متعدد، عوامل اجتماعی (مانند بازنشستگی، تنهایی، دوری از فرزندان و...)، در معرض آسیبها و مشکلات مختلفی هستند و یکی از مهمترین جنبههای برنامهریزی برای سالمندان، توجه به حفظ سلامت و عملکرد آنان در این دوره است. سازمان جهانی بهداشت این موضوع را تحت عنوان «پیرشدن فعال» مورد توجه قرار داده است. مقصود از «پیرشدن فعال» فرایندی است که با ایجاد و توسعه فرصتهایی برای حفظ سلامت، مشارکت و امنیت افراد طی روند پیرشدن، به افزایش کیفیت زندگی کمک کند. به بیانی دیگر، این فرایند به افراد کمک میکند تا طی پیرشدن، با حفظ سلامت جسمی و ذهنی و اجتماعی خود، در حالیکه از حمایتها و مراقبتهای کافی برخوردار هستند، به مشارکت خود در فعالیتهای خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ادامه دهند و امید به زندگی سالم و باکیفیت در آنها افزایش یابد. هدف اصلی در این کار، حفظ استقلال سالمندان است. این فرایند خود تحتتأثیر عوامل متعددی از جمله ویژگیهای فردی و خانوادگی، سبک زندگی، سطح دسترسی به خدمات سلامت، مسائل اجتماعی و اقتصادی قرار دارد. سالمندان ذخایری بسیار ارزشمند برای
خانواده و جامعه و منبع تجربه و دانش هستند. این «ریشسفیدان» به ما کمک میکنند تا بتوانیم با استفاده از تجربیاتشان، بدون تکرار اشتباهات گذشته، در مسیر صحیح گام برداریم. بنابراین، اگر بتوان با استفاده از الگوی پیرشدن فعال، کمک کرد که افراد سالمند علاوه بر افزایش طولعمر، سالمتر نیز زندگی کنند، این سالهای افزایشیافته عمر، مفید و مولد بوده و خانواده و جامعه از این امر سود خواهند برد. لازمه این امر، آن است که سالمندان با تغییرات پیچیده جسمی، روحی، روانی و اجتماعی که همراه با فرایند پیری حادث میشود، آشنا و سازگار شوند. تطابق موفقیتآمیز با سالمندی منوط به توانایی شخص برای ادامه و استمرار روشهای مناسب زندگی در طول حیات، داشتن شیوه زندگی فعال و یافتن جانشینهای مناسب برای فعالیتها در دوران میانسالی است. باید به این نکته توجه داشت که نیازهای عملکردی، عاطفی و فیزیولوژیک سالمندان با افراد جوان و میانسال، متفاوت است و آنان بهدلیل بیماری یا ناتوانی ممکن است برای انجام امور روزمره خود نیز به کمک نیاز داشته باشند. اما درعینحال، سالمندی یک فرایند زیستشناختی و جزئی از روند معمول عمر است، نه یک بیماری و میتوان
با شناخت و مدیریت صحیح و داشتن سبک زندگی مناسب، آن را به تأخیر انداخت یا ناتوانی ناشی از آن را به کمترین میزان، کاهش داد.
ظرافتهای پرستاری از سالمندان
یکی از مهمترین چالشهای دوران سالمندی، بیماریهای جسمیای است که سالمندان به علل مختلفی از جمله تغییرات فیزیولوژیک، عوامل محیطی، سبک زندگی و تغذیه نامناسب به آن مبتلا میشوند؛ بیماریهایی مانند مشکلات قلبی و عروقی، بدخیمیها، دیابت، عفونتها، نقایص حافظه، آسیبهای ناشی از زمینخوردن، آرتروز، اختلال بینایی و شنوایی و مشکلات ادراری مانند بیاختیاری، از جمله شایعترین مشکلاتی هستند که سالمندان با آنها دستبهگریبانند. اغلب این مشکلات ماهیت مزمن دارند و در بسیاری از موارد سالمندان، همزمان به چندین مشکل مبتلا هستند که رسیدگی به آنها نیازمند ظرافتهای خاصی است.
تشخیص دشوار نشانهها
نکته قابلتأمل دیگر این است که در بسیاری از موارد، علائم و نشانههای بیماری در سالمندان، گمراهکننده هستند و تشخیص آنها دشوار است. شروع علائم معمولا تدریجی است و در ابتدای سیر بیماری، ممکن است بهعنوان جزئی از روند معمول سالمندی در نظر گرفته شود. به این دلایل، عدم تشخیص یا تشخیص نادرست بیماریها در سالمندان شایع است و بسیاری از آنان، از این جهت در خطر دریافت درمان نامناسب قرار دارند. بهعنواننمونه، طبق آمارهای سازمان جهانی بهداشت، حدود ششدرصد از سالمندان در کشورهای توسعهیافته در خطر بددرمانشدن در منزل قرار دارند.
دشواریهای دارودرمانی در سالمندان
همچنین اغلب سالمندان، بهدلیل ابتلا به بیماریهای مزمن، داروهای متعددی را برای مدت طولانی و گاه بهصورت مادامالعمر مصرف میکنند. احتمال مصرف بیشازحد یا کمتر از میزان معمول دارو، بهدلیل اختلال بینایی و مشکلات حافظه، همچنین تداخلات دارویی باید در نظر گرفته شود. علاوهبرآن، بهدلیل تفاوتهای زیستشناختی سالمندان با افراد بالغ، دوز داروی مصرفی و داروهای مجاز در این گروه سنی، متفاوت است و باید با نظارت مستقیم پزشک تنظیم شود. از سوی دیگر، سالمندانی که در خانههای سالمندان زندگی میکنند، در معرض خطر بدرفتاریهایی از جمله محدودکردن فعالیت فیزیکی، مراقبت ناکافی و نیز کمبود ارائه خدمات بهداشت فردی در این مراکز، قرار دارند. بنابراین رسیدگی به سالمندانی که همزمان به بیماریهای جسمی متعددی مبتلا هستند، خود یک چالش مهم برای خانواده و جامعه به حساب میآید که باید برای آن برنامهریزی صحیح انجام داد. چالش دیگر دوران سالمندی آن است که افراد در این مرحله از زندگی، به مرور سالهای گذشته عمر میپردازند یا با احساس رضایت و کمال، زندگی را ادامه میدهند یا بهدلیل نارضایتی و عدم خشنودی نسبت به گذشته، احساس پوچی و بطالت کرده و
دچار افسردگی و حتی اضطراب میشوند. فوت همسر، دوستان و نزدیکان، مهاجرت و دوری از فرزندان نیز از جمله سایر تنشهایی است که سالمندان با آن مواجه هستند و نحوه سازگاری با آنها از اهمیت بسیاری برخوردار است.
لزوم آغاز زودهنگام برنامههای پیشگیری
اگر از جنبهای دیگر به موضوع بنگریم، بسیاری از مشکلات شایع دوران سالمندی قابل پیشگیری هستند. با توجه به این نکته که جوانان امروز، سالمندان فردا هستند، بهتر است برنامه مراقبتی و پیشگیریکننده از سنین جوانی و با اصلاح سبک زندگی آغاز شود و در دوران سالمندی ادامه یابد. بهعنواننمونه، اصلاح برخی عادتهای غلط مانند سبک زندگی ماشینی، برنامه غذایی نامناسب و استفاده از سیگار و دخانیات میتواند در بهبود کیفیت زندگی و پیشگیری از بیماریها مؤثر باشد.
سخن پایانی
در پایان، ذکر این نکته ضروری است که تنها رعایت نکات بهداشتی، برای مراقبت از سالمندان و حفظ سلامت آنان، کافی نیست. این مراقبتها زمانی میتواند تأثیرگذار باشد که در همه ابعاد و جوانب زندگی اعمال شود. برای مثال، باید توجه داشت که اغلب سالمندان از نظر اقتصادی وابسته به دیگران هستند و برای تأمین نیازهای اولیه نیاز به کمک دارند. محل زندگی سالمندان نیز از دیگر مواردی است که باید به آن توجه کرد. در کشورهای درحالتوسعه، بیشتر سالمندان در میان خانواده زندگی میکنند و باید برای آنها اتاقی راحت، با روشنایی کافی و تهویه مناسب و فضایی امن و با کمترین خطر فراهم شود. برخی از سالمندان نیز بهتنهایی قادر به انجام امور روزمره خود نیستند و به کمک و مراقبتهای ویژه نیاز دارند. این مشکل بهویژه در سالمندان بسیار پیر یا آنها که دچار دمانس (فراموشی) شدهاند، بارزتر است. در مجموع میتوان گفت تأمین نیازهای سالمندان، به مشارکت جامعه و فعالیتهای بینبخشی وابسته است. آگاهیبخشی به جامعه درخصوص اهمیت دوران سالمندی و مسائل و مشکلات آن (که با مشکلات سایر افراد بالغ کاملا متفاوت است)، میتواند در جلب حمایتهای گروههای مختلف مؤثر باشد.
تأکید میشود که سالمندی مترادف با ناتوانی و ازکارافتادگی نیست و با برنامهریزی دقیق و اقدامات مناسب میتوان این دوره از زندگی را نه با درد، ناتوانی و آرزوی مرگ، بلکه توانمند، پویا و فعال در امور خانوادگی و اجتماعی طی کرد.
دستاوردهای علمی بهویژه در علم پزشکی، با کاهش مرگومیر، بهبود کیفیت زندگی و افزایش طولعمر همراه بوده است، بهگونهای که طی 100سال اخیر، میانگین عمر انسان در کشورهای پیشرفته، تا 30سال افزایش یافته است. طبق آمار سازمان جهانی بهداشت، در فاصله سالهای 2000 و 2050، درصد افراد بالای 60سال، دو برابر میشود و از 605میلیون نفر به دومیلیارد نفر افزایش مییابد. طبق بررسیهای سازمان جهانی بهداشت، بیشتر این سالمندان در کشورهای درحالتوسعه زندگی خواهند کرد و این کشورها در سالهای آتی با سرعت بیشتری شاهد پیرشدن جامعه خود نسبت به کشورهای توسعهیافته خواهند بود. مطالعات ملی بهعملآمده در کشور ما نیز بیانگر این موضوع است که پیری در ایران رو به افزایش است. طبق مطالعات جمعیتشناختی انجامشده، نسبت جمعیت سالمندان از 22/7 درصد در سال 2006 میلادی به 8/20 درصد در سال 2011میلادی افزایش یافته است و پیشبینی میشود که به 10/5 درصد در سال 2025 و 21/7 درصد در سال 2050 میلادی برسد. تمامی آمارها حاکی از آن هستند که جمعیت جهان بهسرعت در حال پیرشدن است و جامعه کنونی، پیرترین جامعه انسانی، در طول تاریخ حیات بشر بر کرهزمین است.
سالمندی، یکی از دورههای مهم زندگی است؛ دورهای که طبق تعاریف زیستشناختی، بر اساس سن تقویمی، از 60سالگی (و در جوامع پیشرفته، از 65سالگی) آغاز میشود؛ گرچه از دیدگاه علوم اجتماعی، بازنشستگی یا کنارهگیری از فعالیتهای اجتماعی، معیار ورود فرد به دوره سالمندی است. ظرفیتهای بیولوژیک بدن انسان طی سالهای اولیه زندگی بهتدریج افزایش مییابد و در سنین بلوغ و بزرگسالی به حداکثر خود رسیده و بعد از آن، بهتدریج رو به کاهش میرود. در دوره سالمندی بهعلت بروز تغییرات فیزیولوژیک در ساختار بدن، فرد با تغییرات عملکردی در سیستمهای مختلف مواجه میشود و این تغییرات، دوره سالمندی را به دورهای کاملا متفاوت از زندگی هر فرد تبدیل میکند. همه انسانها سالمندی را از بدو تولد آغاز میکنند و با اینکه نمیتوان روند سالخوردگی را متوقف یا معکوس کرد اما با داشتن سبک زندگی سالم و انجام مراقبتهای صحیح و اصولی، میتوان ناتوانیهای ناشی از آن را کاهش داد یا به تأخیر انداخت.
لزوم حفظ سلامت و استقلال سالمندان
سالمندان بهدلیل تحلیل قوای جسمی و ذهنی، ابتلا به بیماریهای متعدد، عوامل اجتماعی (مانند بازنشستگی، تنهایی، دوری از فرزندان و...)، در معرض آسیبها و مشکلات مختلفی هستند و یکی از مهمترین جنبههای برنامهریزی برای سالمندان، توجه به حفظ سلامت و عملکرد آنان در این دوره است. سازمان جهانی بهداشت این موضوع را تحت عنوان «پیرشدن فعال» مورد توجه قرار داده است. مقصود از «پیرشدن فعال» فرایندی است که با ایجاد و توسعه فرصتهایی برای حفظ سلامت، مشارکت و امنیت افراد طی روند پیرشدن، به افزایش کیفیت زندگی کمک کند. به بیانی دیگر، این فرایند به افراد کمک میکند تا طی پیرشدن، با حفظ سلامت جسمی و ذهنی و اجتماعی خود، در حالیکه از حمایتها و مراقبتهای کافی برخوردار هستند، به مشارکت خود در فعالیتهای خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ادامه دهند و امید به زندگی سالم و باکیفیت در آنها افزایش یابد. هدف اصلی در این کار، حفظ استقلال سالمندان است. این فرایند خود تحتتأثیر عوامل متعددی از جمله ویژگیهای فردی و خانوادگی، سبک زندگی، سطح دسترسی به خدمات سلامت، مسائل اجتماعی و اقتصادی قرار دارد. سالمندان ذخایری بسیار ارزشمند برای
خانواده و جامعه و منبع تجربه و دانش هستند. این «ریشسفیدان» به ما کمک میکنند تا بتوانیم با استفاده از تجربیاتشان، بدون تکرار اشتباهات گذشته، در مسیر صحیح گام برداریم. بنابراین، اگر بتوان با استفاده از الگوی پیرشدن فعال، کمک کرد که افراد سالمند علاوه بر افزایش طولعمر، سالمتر نیز زندگی کنند، این سالهای افزایشیافته عمر، مفید و مولد بوده و خانواده و جامعه از این امر سود خواهند برد. لازمه این امر، آن است که سالمندان با تغییرات پیچیده جسمی، روحی، روانی و اجتماعی که همراه با فرایند پیری حادث میشود، آشنا و سازگار شوند. تطابق موفقیتآمیز با سالمندی منوط به توانایی شخص برای ادامه و استمرار روشهای مناسب زندگی در طول حیات، داشتن شیوه زندگی فعال و یافتن جانشینهای مناسب برای فعالیتها در دوران میانسالی است. باید به این نکته توجه داشت که نیازهای عملکردی، عاطفی و فیزیولوژیک سالمندان با افراد جوان و میانسال، متفاوت است و آنان بهدلیل بیماری یا ناتوانی ممکن است برای انجام امور روزمره خود نیز به کمک نیاز داشته باشند. اما درعینحال، سالمندی یک فرایند زیستشناختی و جزئی از روند معمول عمر است، نه یک بیماری و میتوان
با شناخت و مدیریت صحیح و داشتن سبک زندگی مناسب، آن را به تأخیر انداخت یا ناتوانی ناشی از آن را به کمترین میزان، کاهش داد.
ظرافتهای پرستاری از سالمندان
یکی از مهمترین چالشهای دوران سالمندی، بیماریهای جسمیای است که سالمندان به علل مختلفی از جمله تغییرات فیزیولوژیک، عوامل محیطی، سبک زندگی و تغذیه نامناسب به آن مبتلا میشوند؛ بیماریهایی مانند مشکلات قلبی و عروقی، بدخیمیها، دیابت، عفونتها، نقایص حافظه، آسیبهای ناشی از زمینخوردن، آرتروز، اختلال بینایی و شنوایی و مشکلات ادراری مانند بیاختیاری، از جمله شایعترین مشکلاتی هستند که سالمندان با آنها دستبهگریبانند. اغلب این مشکلات ماهیت مزمن دارند و در بسیاری از موارد سالمندان، همزمان به چندین مشکل مبتلا هستند که رسیدگی به آنها نیازمند ظرافتهای خاصی است.
تشخیص دشوار نشانهها
نکته قابلتأمل دیگر این است که در بسیاری از موارد، علائم و نشانههای بیماری در سالمندان، گمراهکننده هستند و تشخیص آنها دشوار است. شروع علائم معمولا تدریجی است و در ابتدای سیر بیماری، ممکن است بهعنوان جزئی از روند معمول سالمندی در نظر گرفته شود. به این دلایل، عدم تشخیص یا تشخیص نادرست بیماریها در سالمندان شایع است و بسیاری از آنان، از این جهت در خطر دریافت درمان نامناسب قرار دارند. بهعنواننمونه، طبق آمارهای سازمان جهانی بهداشت، حدود ششدرصد از سالمندان در کشورهای توسعهیافته در خطر بددرمانشدن در منزل قرار دارند.
دشواریهای دارودرمانی در سالمندان
همچنین اغلب سالمندان، بهدلیل ابتلا به بیماریهای مزمن، داروهای متعددی را برای مدت طولانی و گاه بهصورت مادامالعمر مصرف میکنند. احتمال مصرف بیشازحد یا کمتر از میزان معمول دارو، بهدلیل اختلال بینایی و مشکلات حافظه، همچنین تداخلات دارویی باید در نظر گرفته شود. علاوهبرآن، بهدلیل تفاوتهای زیستشناختی سالمندان با افراد بالغ، دوز داروی مصرفی و داروهای مجاز در این گروه سنی، متفاوت است و باید با نظارت مستقیم پزشک تنظیم شود. از سوی دیگر، سالمندانی که در خانههای سالمندان زندگی میکنند، در معرض خطر بدرفتاریهایی از جمله محدودکردن فعالیت فیزیکی، مراقبت ناکافی و نیز کمبود ارائه خدمات بهداشت فردی در این مراکز، قرار دارند. بنابراین رسیدگی به سالمندانی که همزمان به بیماریهای جسمی متعددی مبتلا هستند، خود یک چالش مهم برای خانواده و جامعه به حساب میآید که باید برای آن برنامهریزی صحیح انجام داد. چالش دیگر دوران سالمندی آن است که افراد در این مرحله از زندگی، به مرور سالهای گذشته عمر میپردازند یا با احساس رضایت و کمال، زندگی را ادامه میدهند یا بهدلیل نارضایتی و عدم خشنودی نسبت به گذشته، احساس پوچی و بطالت کرده و
دچار افسردگی و حتی اضطراب میشوند. فوت همسر، دوستان و نزدیکان، مهاجرت و دوری از فرزندان نیز از جمله سایر تنشهایی است که سالمندان با آن مواجه هستند و نحوه سازگاری با آنها از اهمیت بسیاری برخوردار است.
لزوم آغاز زودهنگام برنامههای پیشگیری
اگر از جنبهای دیگر به موضوع بنگریم، بسیاری از مشکلات شایع دوران سالمندی قابل پیشگیری هستند. با توجه به این نکته که جوانان امروز، سالمندان فردا هستند، بهتر است برنامه مراقبتی و پیشگیریکننده از سنین جوانی و با اصلاح سبک زندگی آغاز شود و در دوران سالمندی ادامه یابد. بهعنواننمونه، اصلاح برخی عادتهای غلط مانند سبک زندگی ماشینی، برنامه غذایی نامناسب و استفاده از سیگار و دخانیات میتواند در بهبود کیفیت زندگی و پیشگیری از بیماریها مؤثر باشد.
سخن پایانی
در پایان، ذکر این نکته ضروری است که تنها رعایت نکات بهداشتی، برای مراقبت از سالمندان و حفظ سلامت آنان، کافی نیست. این مراقبتها زمانی میتواند تأثیرگذار باشد که در همه ابعاد و جوانب زندگی اعمال شود. برای مثال، باید توجه داشت که اغلب سالمندان از نظر اقتصادی وابسته به دیگران هستند و برای تأمین نیازهای اولیه نیاز به کمک دارند. محل زندگی سالمندان نیز از دیگر مواردی است که باید به آن توجه کرد. در کشورهای درحالتوسعه، بیشتر سالمندان در میان خانواده زندگی میکنند و باید برای آنها اتاقی راحت، با روشنایی کافی و تهویه مناسب و فضایی امن و با کمترین خطر فراهم شود. برخی از سالمندان نیز بهتنهایی قادر به انجام امور روزمره خود نیستند و به کمک و مراقبتهای ویژه نیاز دارند. این مشکل بهویژه در سالمندان بسیار پیر یا آنها که دچار دمانس (فراموشی) شدهاند، بارزتر است. در مجموع میتوان گفت تأمین نیازهای سالمندان، به مشارکت جامعه و فعالیتهای بینبخشی وابسته است. آگاهیبخشی به جامعه درخصوص اهمیت دوران سالمندی و مسائل و مشکلات آن (که با مشکلات سایر افراد بالغ کاملا متفاوت است)، میتواند در جلب حمایتهای گروههای مختلف مؤثر باشد.
تأکید میشود که سالمندی مترادف با ناتوانی و ازکارافتادگی نیست و با برنامهریزی دقیق و اقدامات مناسب میتوان این دوره از زندگی را نه با درد، ناتوانی و آرزوی مرگ، بلکه توانمند، پویا و فعال در امور خانوادگی و اجتماعی طی کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.