مانور دولتهای خاورمیانه در بازی قدرت منطقهای
الکس کالینیکوس* ترجمه: احسان پورخیری
چهار سال پس از خیزشهای تونس و مصر، اینک جهان عرب در منطقهای که دامنه آن از لیبی تا سوریه و عراق کشیده میشود، گرفتار جنگ شده است. اکنون جبهه جدیدی شکل گرفته است؛ ائتلافی از دولتهای عرب و پاکستان به سرکردگی عربستانسعودی. آنها شروع به مداخله در جنگ داخلی یمن کردهاند؛ جنگی میان حامیان رئیسجمهور «عبدربه منصورهادی» و حوثیها که بهشدت در حال پیشرویاند. وبسایت فارین پالیسی در گزارشی نوشته بود: «نکته حیرتانگیز «عملیات توفان قاطعیت» (نام این عملیات که به رهبری عربستان در یمن انجام میگیرد) تعداد و اندازه متعهدان گزارششده در این ائتلاف است. سعودیها صد جت جنگنده، 150 هزار سرباز و تعدادی ناو تدارک دیدهاند... مصر واحدهای نیروی دریایی و هوایی نامشخصی را گسیل و اعلام کرده «اگر لازم باشد» نیروهای زمینیاش نیز وارد میدان خواهند شد». برای اینکه بفهمیم چه میگذرد، باید به پیشینه منطقهای نگاهی بیندازیم. تمامی جنگها ترکیبی از ستیزهای درونی و نبردهای غیرمستقیم قدرتهای منطقهای هستند. چنانکه لیبی، ترکیه و قطر در یکسو قرار گرفتهاند و مصر و اماراتمتحدهعربی در سوی دیگر. دولتها مدعیاند که بزرگترین عامل تقابل
عربستانسعودی و ایران، در واقع نمایانگر [تقابل] میان سنی و شیعه است. یمن واجد جایگاه بسیار استراتژیکی در مرز جنوبی عربستانسعودی و آستانه دریای سرخ است. خیزش سال 2011 نهایتا به برکناری مورد توافق رئیسجمهور «علیعبدالله صالح» منجر شد؛ اما نیروهای وفادار به او با نیروهای حوثی، که اینک کنترل صنعا و بندر عدن را در دست دارند، متحد شدهاند. از سوی دیگر، ارتش آمریکا مجبور به ترک پایگاه یمنیاش در شبهجزیره عرب که در آنجا علیه القاعده عملیات انجام میداد، شده است. «ملک سلمان»، پادشاه جدید و پیر سعودیها و وزیر دفاع و پسر محبوب او، «محمد»، آشکارا از پیروزی حوثیها وحشت کردهاند. آنان از گسترش نفوذ ایرانیها در یمن -و بهطور بالقوه در سرحداتشان- میترسند. این جدال، بُعد دیگری هم دارد. یمن همانقدر که برای عربستان مهم است، برای مصر نیز اهمیت دارد. «جمال عبدالناصر»، رهبر ناسیونالیست مصری در 1960 جنگی را در یمن و بهطور غیرمستقیم علیه عربستان سعودی آغاز کرد که حاصل آن، تلاش ناموفقی بود در راستای برانداختن حکومت مطلقه در آنجا. در وبسایت فارین پالیسی آمده بود که این مداخله یمنی احتمالا به معنای این است که «مصر
میخواهد بهعنوان رهبر منطقهای خاورمیانه به میدان بازگردد. چنانکه «حسنی مبارک»، رئیسجمهوری سابق این کشور در این راه پیر شد و اقتصادش را در این راه گذاشت. عربستان سعودی قباله رهبری جهان عرب را علاوهبر رهبری جهان اسلام -که خود ادعایش را میکرد- به نام خود ثبت کرد. این جایگاه در دورانی که «محمد مرسی»، رئیسجمهوری سابق مصر، در قدرت بود، تسریع و تقویت شد؛ اما از زمان ظهور رئیسجمهور «عبدالفتاح السیسی» و انتقال سلسلهوار قدرت در عربستان، ادعای مصر مبنیبر اینکه باید دست بالا را داشته باشد، پررنگتر شده است».این نوع از مانورها بین قدرتهای منطقهای با عقبنشینی ایالاتمتحده از مداخله مستقیم در عراق افزایش یافته است. «باراک اوباما»، رئیسجمهور ایالاتمتحده، بهطور همزمان دولتهایی مانند ترکیه و عربستانسعودی را تشویق میکند تا نقش پررنگتری [در منطقه] بازی کنند و نیز آنها را به جان همدیگر میاندازند. برقراری رابطه با ایران که سعودیها و اسرائیل را بسیار خشمگین میکند، آنها را برای این نقشه مناسب میکند.
اما همانطور که «جرج فریدمن» در وبسایت خبری استراتفور (Stratfor) اشاره کرده است: «این قسم رویکرد همواره آشفته است... ایالاتمتحده برای ائتلاف سعودی اطلاعات و برنامه مأموریت فراهم میکند. در عراق، ایالاتمتحده با بمباران تأسیسات داعش از شیعیان حمایت میکند. استراتژی این کشور در سوریه نیز به قدری پیچیده است که از چنگ هر تبیین آشکاری میگریزد». خطر امپریالیسم غربی این است که این آشوب از کنترل خارج شود؛ چراکه بینظمی جهانی در حال گسترش و شیوع است.
*سرپرست مرکز مطالعات اروپایی در دانشکده «کینگ» لندن
چهار سال پس از خیزشهای تونس و مصر، اینک جهان عرب در منطقهای که دامنه آن از لیبی تا سوریه و عراق کشیده میشود، گرفتار جنگ شده است. اکنون جبهه جدیدی شکل گرفته است؛ ائتلافی از دولتهای عرب و پاکستان به سرکردگی عربستانسعودی. آنها شروع به مداخله در جنگ داخلی یمن کردهاند؛ جنگی میان حامیان رئیسجمهور «عبدربه منصورهادی» و حوثیها که بهشدت در حال پیشرویاند. وبسایت فارین پالیسی در گزارشی نوشته بود: «نکته حیرتانگیز «عملیات توفان قاطعیت» (نام این عملیات که به رهبری عربستان در یمن انجام میگیرد) تعداد و اندازه متعهدان گزارششده در این ائتلاف است. سعودیها صد جت جنگنده، 150 هزار سرباز و تعدادی ناو تدارک دیدهاند... مصر واحدهای نیروی دریایی و هوایی نامشخصی را گسیل و اعلام کرده «اگر لازم باشد» نیروهای زمینیاش نیز وارد میدان خواهند شد». برای اینکه بفهمیم چه میگذرد، باید به پیشینه منطقهای نگاهی بیندازیم. تمامی جنگها ترکیبی از ستیزهای درونی و نبردهای غیرمستقیم قدرتهای منطقهای هستند. چنانکه لیبی، ترکیه و قطر در یکسو قرار گرفتهاند و مصر و اماراتمتحدهعربی در سوی دیگر. دولتها مدعیاند که بزرگترین عامل تقابل
عربستانسعودی و ایران، در واقع نمایانگر [تقابل] میان سنی و شیعه است. یمن واجد جایگاه بسیار استراتژیکی در مرز جنوبی عربستانسعودی و آستانه دریای سرخ است. خیزش سال 2011 نهایتا به برکناری مورد توافق رئیسجمهور «علیعبدالله صالح» منجر شد؛ اما نیروهای وفادار به او با نیروهای حوثی، که اینک کنترل صنعا و بندر عدن را در دست دارند، متحد شدهاند. از سوی دیگر، ارتش آمریکا مجبور به ترک پایگاه یمنیاش در شبهجزیره عرب که در آنجا علیه القاعده عملیات انجام میداد، شده است. «ملک سلمان»، پادشاه جدید و پیر سعودیها و وزیر دفاع و پسر محبوب او، «محمد»، آشکارا از پیروزی حوثیها وحشت کردهاند. آنان از گسترش نفوذ ایرانیها در یمن -و بهطور بالقوه در سرحداتشان- میترسند. این جدال، بُعد دیگری هم دارد. یمن همانقدر که برای عربستان مهم است، برای مصر نیز اهمیت دارد. «جمال عبدالناصر»، رهبر ناسیونالیست مصری در 1960 جنگی را در یمن و بهطور غیرمستقیم علیه عربستان سعودی آغاز کرد که حاصل آن، تلاش ناموفقی بود در راستای برانداختن حکومت مطلقه در آنجا. در وبسایت فارین پالیسی آمده بود که این مداخله یمنی احتمالا به معنای این است که «مصر
میخواهد بهعنوان رهبر منطقهای خاورمیانه به میدان بازگردد. چنانکه «حسنی مبارک»، رئیسجمهوری سابق این کشور در این راه پیر شد و اقتصادش را در این راه گذاشت. عربستان سعودی قباله رهبری جهان عرب را علاوهبر رهبری جهان اسلام -که خود ادعایش را میکرد- به نام خود ثبت کرد. این جایگاه در دورانی که «محمد مرسی»، رئیسجمهوری سابق مصر، در قدرت بود، تسریع و تقویت شد؛ اما از زمان ظهور رئیسجمهور «عبدالفتاح السیسی» و انتقال سلسلهوار قدرت در عربستان، ادعای مصر مبنیبر اینکه باید دست بالا را داشته باشد، پررنگتر شده است».این نوع از مانورها بین قدرتهای منطقهای با عقبنشینی ایالاتمتحده از مداخله مستقیم در عراق افزایش یافته است. «باراک اوباما»، رئیسجمهور ایالاتمتحده، بهطور همزمان دولتهایی مانند ترکیه و عربستانسعودی را تشویق میکند تا نقش پررنگتری [در منطقه] بازی کنند و نیز آنها را به جان همدیگر میاندازند. برقراری رابطه با ایران که سعودیها و اسرائیل را بسیار خشمگین میکند، آنها را برای این نقشه مناسب میکند.
اما همانطور که «جرج فریدمن» در وبسایت خبری استراتفور (Stratfor) اشاره کرده است: «این قسم رویکرد همواره آشفته است... ایالاتمتحده برای ائتلاف سعودی اطلاعات و برنامه مأموریت فراهم میکند. در عراق، ایالاتمتحده با بمباران تأسیسات داعش از شیعیان حمایت میکند. استراتژی این کشور در سوریه نیز به قدری پیچیده است که از چنگ هر تبیین آشکاری میگریزد». خطر امپریالیسم غربی این است که این آشوب از کنترل خارج شود؛ چراکه بینظمی جهانی در حال گسترش و شیوع است.
*سرپرست مرکز مطالعات اروپایی در دانشکده «کینگ» لندن
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.