|

بهترین معیار، خود شعارهای انقلاب است

احسان شریعتی در گفت‌وگوی مفصلی با ایسکانیوز تحلیلی نظری-تجربی از روزهای قبل و بعد از انقلاب و خواسته‌های آن دوران ارائه داده. او در این گفت‌وگو از تبار نیروهای انقلاب و شعارها و آرمان‌های انقلابی و میزان تحقق آنها می‌گوید.

بهترین معیار، خود شعارهای انقلاب است: از‌این‌میان «استقلال»، یکی از شعارهای اساسی بود که به‌طور نسبی به آن رسیده‌ایم، آرمانی است که از بقیه آرمان‌ها بهتر تحقق‌یافته است. آرمان دوم «آزادی» است که هنوز (آن‌طور که باید) به آن نرسیده‌ایم. هرچند در خیلی از جنبه‌ها با گذشته قابل مقایسه نیست. بخش سوم که انقلاب از همه کمتر در تحقق آن موفق بوده است، ایجاد «عدالت اجتماعی» است. این موضوع هنوز هم مسئله اول مردم است. نیروهای نواندیش دینی سوسیال‌دموکرات نوعی نظام مبتنی‌بر سوسیال‌دموکراسی می‌خواستند. نظام‌های سوسیال‌دموکرات مانند کشورهای اسکاندیناوی، حداقل‌ها را برای سطح زندگی قابل قبولی فراهم می‌کنند که نوعی نظام تخیلی نیست.
به نظر من، آرمان‌های تحقق‌نیافته همچنان در دستور کارند: برای مردم تحقق «عدالت» اجتماعی، همراه با توسعه و شکوفایی، از سویی و رسیدن به آزادی‌ها و حقوق بشر، که از سوی دیگر همچنان مطرح است؛ هم در ایران و هم در سطح منطقه و در جهان، این دو مطالبه همچنان مهم و مطرح‌اند. در سطح جهان تبعیضی که در «نظم» جهانی وجود دارد، موجب شده نیروهایی خواستار «جهانی دگرگونه» (آلتر-موندیال) شوند. آنها می‌خواهند نظم نوین عادلانه‌ای وجود داشته باشد و همه ملت‌ها و فرهنگ‌ها از آزادی و استقلال برخوردار باشند. بنابراین عدالت و آزادی همچنان در دستور کار جهانیان و ایرانیان قرار دارد، اما تفاوتی که وجود دارد این ‌است که آن ‌زمان کسانی بر این باور بودند که ما می‌توانیم این‌را تحقق ببخشیم البته نتوانستند. حالا عصر گفتمان‌های ایدئولوژیک به پایان رسیده و این دعوی مدرنیته که عقل انسان می‌تواند دنیای بی‌عیب و نقصی را بسازد، زیرسؤال رفته است و بیش‌ازپیش معلوم شده آنچه بشر ساخته، نه معقول بوده و نه آزادی و کرامت انسانی به ارمغان آورده و حتی هستی را تهدید می‌کند. به‌لحاظ محیط ‌زیستی، ضایعاتی که بشر به ‌وجود آورده هم هستی و هم خود انسان را تهدید می‌کند. بنابراین، ایدئولوژی‌ها و مجموعه پروژه مدرنیته نیز زیرسؤال است.
امروزه خود این عقل‌گرایی، علم‌گرایی و انسان‌گرایی نیز زیرسؤال رفته است، اما نه به این معنا که خود عقل و انسان و آزادی بی‌اعتبار شده باشد، بلکه به‌عکس، آن «ایسم»های پسوندشان، که ادیان و مذاهب جدید بودند و آنها را از موضع خود خارج می‌کردند، زیر سؤال رفته است.
اینکه چه گفتمانی می‌تواند خواست عدالت و آزادی را که خواست بشر است، درست تبیین کند، نه کار آن ایدئولوژی‌های قبلی، بلکه نیازمند گفتمان جدیدی است که چندوجهی و چندصدایی باشد و در آن حساسیت‌های حقوق‌بشری، محیط‌ زیستی، فمنیستی، جهان‌روا (با پذیرش تنوع هویتی) و غیره لحاظ شده باشد. اینکه سانترالیزم و خودمرکزپنداری (مانند اروپامحوری سابق) در دنیا از بین برود، دیگری را بپذیریم و به او گوش فرا دهیم. کوچک‌گرایی و نوعی عمل‌گرایی و مصلحت‌اندیشی (پراگماتیسم به‌معنای غیربورژوایی مفهوم) هم در این گفتمان وجود دارد که هر کار کوچک عملی‌ای بتوانیم انجام دهیم، بهتر از هزار ادعا و شعار و وعده شفاهی و فراروایی است.

احسان شریعتی در گفت‌وگوی مفصلی با ایسکانیوز تحلیلی نظری-تجربی از روزهای قبل و بعد از انقلاب و خواسته‌های آن دوران ارائه داده. او در این گفت‌وگو از تبار نیروهای انقلاب و شعارها و آرمان‌های انقلابی و میزان تحقق آنها می‌گوید.

بهترین معیار، خود شعارهای انقلاب است: از‌این‌میان «استقلال»، یکی از شعارهای اساسی بود که به‌طور نسبی به آن رسیده‌ایم، آرمانی است که از بقیه آرمان‌ها بهتر تحقق‌یافته است. آرمان دوم «آزادی» است که هنوز (آن‌طور که باید) به آن نرسیده‌ایم. هرچند در خیلی از جنبه‌ها با گذشته قابل مقایسه نیست. بخش سوم که انقلاب از همه کمتر در تحقق آن موفق بوده است، ایجاد «عدالت اجتماعی» است. این موضوع هنوز هم مسئله اول مردم است. نیروهای نواندیش دینی سوسیال‌دموکرات نوعی نظام مبتنی‌بر سوسیال‌دموکراسی می‌خواستند. نظام‌های سوسیال‌دموکرات مانند کشورهای اسکاندیناوی، حداقل‌ها را برای سطح زندگی قابل قبولی فراهم می‌کنند که نوعی نظام تخیلی نیست.
به نظر من، آرمان‌های تحقق‌نیافته همچنان در دستور کارند: برای مردم تحقق «عدالت» اجتماعی، همراه با توسعه و شکوفایی، از سویی و رسیدن به آزادی‌ها و حقوق بشر، که از سوی دیگر همچنان مطرح است؛ هم در ایران و هم در سطح منطقه و در جهان، این دو مطالبه همچنان مهم و مطرح‌اند. در سطح جهان تبعیضی که در «نظم» جهانی وجود دارد، موجب شده نیروهایی خواستار «جهانی دگرگونه» (آلتر-موندیال) شوند. آنها می‌خواهند نظم نوین عادلانه‌ای وجود داشته باشد و همه ملت‌ها و فرهنگ‌ها از آزادی و استقلال برخوردار باشند. بنابراین عدالت و آزادی همچنان در دستور کار جهانیان و ایرانیان قرار دارد، اما تفاوتی که وجود دارد این ‌است که آن ‌زمان کسانی بر این باور بودند که ما می‌توانیم این‌را تحقق ببخشیم البته نتوانستند. حالا عصر گفتمان‌های ایدئولوژیک به پایان رسیده و این دعوی مدرنیته که عقل انسان می‌تواند دنیای بی‌عیب و نقصی را بسازد، زیرسؤال رفته است و بیش‌ازپیش معلوم شده آنچه بشر ساخته، نه معقول بوده و نه آزادی و کرامت انسانی به ارمغان آورده و حتی هستی را تهدید می‌کند. به‌لحاظ محیط ‌زیستی، ضایعاتی که بشر به ‌وجود آورده هم هستی و هم خود انسان را تهدید می‌کند. بنابراین، ایدئولوژی‌ها و مجموعه پروژه مدرنیته نیز زیرسؤال است.
امروزه خود این عقل‌گرایی، علم‌گرایی و انسان‌گرایی نیز زیرسؤال رفته است، اما نه به این معنا که خود عقل و انسان و آزادی بی‌اعتبار شده باشد، بلکه به‌عکس، آن «ایسم»های پسوندشان، که ادیان و مذاهب جدید بودند و آنها را از موضع خود خارج می‌کردند، زیر سؤال رفته است.
اینکه چه گفتمانی می‌تواند خواست عدالت و آزادی را که خواست بشر است، درست تبیین کند، نه کار آن ایدئولوژی‌های قبلی، بلکه نیازمند گفتمان جدیدی است که چندوجهی و چندصدایی باشد و در آن حساسیت‌های حقوق‌بشری، محیط‌ زیستی، فمنیستی، جهان‌روا (با پذیرش تنوع هویتی) و غیره لحاظ شده باشد. اینکه سانترالیزم و خودمرکزپنداری (مانند اروپامحوری سابق) در دنیا از بین برود، دیگری را بپذیریم و به او گوش فرا دهیم. کوچک‌گرایی و نوعی عمل‌گرایی و مصلحت‌اندیشی (پراگماتیسم به‌معنای غیربورژوایی مفهوم) هم در این گفتمان وجود دارد که هر کار کوچک عملی‌ای بتوانیم انجام دهیم، بهتر از هزار ادعا و شعار و وعده شفاهی و فراروایی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.