چرا راه سومی در قبال ایران وجود ندارد؟
میثم بهروش- دانشجوی دکترای علوم سیاسی لوند سوئد
شاید به راحتی بتوان گفت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر راستگرای اسرائیل، تا به حال سرسختترین منتقد برنامه جامع اقدام مشترک «برجام» بوده است. او چه حین مذاکرات فشرده هستهای بین ایران و قدرتهای جهانی برای رسیدن به توافق موقت و چه بعد از اعلام آن در لوزان سوئیس، با مفاد توافقنامه بهشدت مخالفت کرد و آن را یک «توافق بسیار بد» نامید که نهتنها جلوی هستهایشدن ایران را نمیگیرد؛ بلکه راه آن را نیز هموار میکند. در ادامه همین مخالفت، نتانیاهو چند روز بعد در مصاحبه با شبکه خبری سیانان با اشاره به تهدیدآمیزبودن چنین توافقی از یکسو و نامطلوب بودن جنگ از سوی دیگر، راه سومی پیشنهاد کرد مبنی بر «افزایش فشار» بر ایران تا زمانی که ایران به آنچه از نظر وی «توافق خوب» محسوب میشود، تن دهد.
آشکارا، چنین پیشنهادی بر این فرض استوار است که تشدید و تمدید تحریمهای اقتصادی علیه ایران خطر نارضایتیها و ناآرامی داخلی را افزایش داده و در نهایت ایران را مجبور خواهد کرد برای پیشگیری از چنین وضعیتی امتیازات هستهای بیشتری به طرف غربی بدهد تا یک «توافق خوب» حاصل شود. به نظر میرسد این راهحل، مغالطهای بیش نیست ازاینرو که گزینه نظامی را در پوششی دیپلماتیک و صلحآمیز مطرح میکند ولی در نهایت ناگزیر به همان نتیجه یعنی جنگ میانجامد. به بیان دیگر، راه سومی در قبال برنامه هستهای ایران غیراز جنگ و آنچه نتانیاهو و همفکرانش در اسرائیل و آمریکا «توافق بد» مینامند، متصور نیست.
واکاوی رویکرد نتانیاهو
برای درک بهتر موضع نتانیاهو در مورد مذاکرات هستهای با ایران و بهویژه راه سومی که وی ترسیم میکند، باید کمی به گذشته برگشت و روند کلی مخالفت او با تعامل دیپلماتیک با جمهوری اسلامی و حلوفصل صلحآمیز مناقشه هستهای ایران را واکاوی کرد. در کل، رویکرد دولت راستگرای اسرائیل به نحوه برخورد با مناقشه هستهای ایران را میتوان به دو بخش عمده تقسیم کرد. تا پیش از رویکارآمدن دولت اعتدالگرای روحانی در ایران و حتی مدتها بعد از شروع مذاکرات بین دولت جدید و قدرتهای جهانی، رویکرد نهادینهشده دولت اسرائیل برای خنثیکردن «تهدید» هستهای ایران، عمدتا رویکردی تهاجمی و قهرآمیز بوده است. طرفداران این رهیافت، از جمله نتانیاهو و همسنگران نومحافظهکارش در کنگره آمریکا، استفاده از ابزار نظامی را در اولویت قرار داده و با تأکید بر تهدید فزاینده ایران برای امنیت منطقه و بهویژه موجودیت اسرائیل میکوشیدند مشروعیت توسل به جنگ را در افکار عمومی ارتقا دهند. بخش عمدهای از سخنرانیهای نخستوزیر اسرائیل در این دوره حاکی از نگرش مبتنی بر ضرورت «تضعیف و تهاجم» است. اوج این نگرش را میتوان در سخنرانی نتانیاهو خطاب به مجمع عمومی
سازمانملل در اکتبر 2013 مشاهده کرد که طی آن وی رئیسجمهور میانهرو ایران را «گرگی در لباس میش» خواند و رهبران جهان را از هرگونه تعامل با جمهوری اسلامی برحذر داشت.
اما این رویکرد با تداوم سیاست خارجی اعتدالمحور دولت روحانی- که به توافق هستهای موقت ژنو در نوامبر 2013 انجامید- و شاید مهمتر از آن با پیشرویهای بهتانگیز (داعش) در عراق در ژوئن 2014 بهتدریج شروع به تغییر کرد و جای خود را به گفتمانی ملایمتر داد که عمدتا به «مهار و تضعیف» ایران تأکید میورزید. طبیعتا با تشدید و گسترش جنگ و تنازع در خاورمیانه بر اثر قدرتگرفتن گروههای شبهنظامی در سوریه و عراق، گزینه نظامی در قبال ایران رفتهرفته محبوبیت خود را در میان سیاستمداران و افکار عمومی غرب از دست میداد و نیاز به ارائه رویکردی بود که آشکارا بر طبل جنگ نمیکوبید و به راهحلهای مسالمتآمیز بهای بیشتری میداد. در واقع از این میان، راه سوم «تشدید فشار» بهمثابه راهحلی میانه و بدیل (alternative) سر برآورد، راهحلی که بهجای استقبال مستقیم از گزینه نظامی، بر استفاده هر چه بیشتر از اهرمهای فشار «غیرنظامی»، یعنی تحریمهای اقتصادی تأکید داشت. این نگرش برای نخستینبار بهعنوان یک استراتژی محوری برای مقابله با برنامه هستهای ایران و در قالب تلاش برای پیشگیری از یک «توافق بد» در سخنرانی بحثبرانگیز نتانیاهو خطاب به
کنگره آمریکا در مارس 2015 مطرح شد.
خوانش مغالطهآمیز
مزیت هنجاری یا تبلیغاتی چنین رویکردی برای دولتمردان راستگرای اسرائیل- که اغلب از سوی افکار عمومی در غرب به نظامیگری و جنگافروزی متهم میشوند- این است که همان راهحل نهایی قابل اتکا برای مقابله با تهدید ایران، یعنی توسل به زور را بدون تأکید بر گزینه نظامی پیگیری میکند و در واقع از طریق بهظاهر «صلح» راهی به سوی «جنگ» میگشاید.
بااینحال باید دانست این استراتژی، آگاهانه یا ناآگاهانه، از یکسو بر درکی نادرست از روانشناسی سیاسی رهبران ایران و از سوی دیگر بر خوانشی تحریفآمیز از تارخ پیشگیری از تکثیر تسلیحات هستهای استوار است. نگاهی روانشناختی به رفتار سیاسی تصمیمگیران کلیدی در ایران و بهویژه آیتالله خامنهای بهوضوح نشان میدهد که برای او مقاومت افتخارآمیز هرچند پرهزینه در برابر «زور» و «بیعدالتی» بر مصالحه منفعتآمیز، اما رذالتبار در مقابل «زورگویان» و «مستکبران» اولویت دارد، تاجاییکه حاکمیت جمهوری اسلامی ایران حاضر است برای حفظ غرور و اثبات «حقانیت» خود هزینه بسیار بالایی بپردازد؛ فشار بیشتر بر ایران به خاطر برنامه هستهایاش سرسختی بیشتر به دنبال خواهد داشت، نه آن نوع از سازشی که نتانیاهو و همفکرانش «توافق خوب» میخوانند و این یعنی تشدید تنشها و گشودهشدن راهی به سوی جنگ.
در همین راستا، مطالعه رفتار هستهای کره شمالی در دهههای اخیر ـ هر چند این کشور از لحاظ موقعیت ژئوپلیتیک و فرهنگ استراتژیک با ایران متفاوت است- نیز حکایت از آن دارد که توقف مذاکرات و افزایش تحریمها علیه آن در دوره ریاستجمهوری جورج بوش، پیونگیانگ را به سوی نظامیکردن برنامه هستهایاش سوق داد تاآنجاکه اولین آزمایش هستهای کرهشمالی در سال 2006 بسیاری از سیاستمداران غربی را غافلگیر کرد. به نظر میرسد نخستوزیر راستگرای اسرائیل با تأکید بر چنین شیوههایی ـ مانند پیشنهاد بهرسمیتشناختن اسرائیل از سوی حکومت ایران که عملا میتواند هر نوع توافق هستهای را ناممکن کند ـ میراث شخصی و تاریخی خود را در جنگ با ایران جستوجو میکند. این میل به لحاظ روانشناختی شاید از آنجا نشئت میگیرد که نتانیاهو خود را در رده رهبران بزرگ و تاریخساز قوم یهود، مانند تئودور هرتزل و خائیم وایزمن میبیند که وظیفه تاریخیاش نجات سرزمین اسرائیل از چنگال دشمنانش است، حتی اگر چنین میراثی مستلزم ورود به جنگی اجتنابپذیر باشد.
شاید به راحتی بتوان گفت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر راستگرای اسرائیل، تا به حال سرسختترین منتقد برنامه جامع اقدام مشترک «برجام» بوده است. او چه حین مذاکرات فشرده هستهای بین ایران و قدرتهای جهانی برای رسیدن به توافق موقت و چه بعد از اعلام آن در لوزان سوئیس، با مفاد توافقنامه بهشدت مخالفت کرد و آن را یک «توافق بسیار بد» نامید که نهتنها جلوی هستهایشدن ایران را نمیگیرد؛ بلکه راه آن را نیز هموار میکند. در ادامه همین مخالفت، نتانیاهو چند روز بعد در مصاحبه با شبکه خبری سیانان با اشاره به تهدیدآمیزبودن چنین توافقی از یکسو و نامطلوب بودن جنگ از سوی دیگر، راه سومی پیشنهاد کرد مبنی بر «افزایش فشار» بر ایران تا زمانی که ایران به آنچه از نظر وی «توافق خوب» محسوب میشود، تن دهد.
آشکارا، چنین پیشنهادی بر این فرض استوار است که تشدید و تمدید تحریمهای اقتصادی علیه ایران خطر نارضایتیها و ناآرامی داخلی را افزایش داده و در نهایت ایران را مجبور خواهد کرد برای پیشگیری از چنین وضعیتی امتیازات هستهای بیشتری به طرف غربی بدهد تا یک «توافق خوب» حاصل شود. به نظر میرسد این راهحل، مغالطهای بیش نیست ازاینرو که گزینه نظامی را در پوششی دیپلماتیک و صلحآمیز مطرح میکند ولی در نهایت ناگزیر به همان نتیجه یعنی جنگ میانجامد. به بیان دیگر، راه سومی در قبال برنامه هستهای ایران غیراز جنگ و آنچه نتانیاهو و همفکرانش در اسرائیل و آمریکا «توافق بد» مینامند، متصور نیست.
واکاوی رویکرد نتانیاهو
برای درک بهتر موضع نتانیاهو در مورد مذاکرات هستهای با ایران و بهویژه راه سومی که وی ترسیم میکند، باید کمی به گذشته برگشت و روند کلی مخالفت او با تعامل دیپلماتیک با جمهوری اسلامی و حلوفصل صلحآمیز مناقشه هستهای ایران را واکاوی کرد. در کل، رویکرد دولت راستگرای اسرائیل به نحوه برخورد با مناقشه هستهای ایران را میتوان به دو بخش عمده تقسیم کرد. تا پیش از رویکارآمدن دولت اعتدالگرای روحانی در ایران و حتی مدتها بعد از شروع مذاکرات بین دولت جدید و قدرتهای جهانی، رویکرد نهادینهشده دولت اسرائیل برای خنثیکردن «تهدید» هستهای ایران، عمدتا رویکردی تهاجمی و قهرآمیز بوده است. طرفداران این رهیافت، از جمله نتانیاهو و همسنگران نومحافظهکارش در کنگره آمریکا، استفاده از ابزار نظامی را در اولویت قرار داده و با تأکید بر تهدید فزاینده ایران برای امنیت منطقه و بهویژه موجودیت اسرائیل میکوشیدند مشروعیت توسل به جنگ را در افکار عمومی ارتقا دهند. بخش عمدهای از سخنرانیهای نخستوزیر اسرائیل در این دوره حاکی از نگرش مبتنی بر ضرورت «تضعیف و تهاجم» است. اوج این نگرش را میتوان در سخنرانی نتانیاهو خطاب به مجمع عمومی
سازمانملل در اکتبر 2013 مشاهده کرد که طی آن وی رئیسجمهور میانهرو ایران را «گرگی در لباس میش» خواند و رهبران جهان را از هرگونه تعامل با جمهوری اسلامی برحذر داشت.
اما این رویکرد با تداوم سیاست خارجی اعتدالمحور دولت روحانی- که به توافق هستهای موقت ژنو در نوامبر 2013 انجامید- و شاید مهمتر از آن با پیشرویهای بهتانگیز (داعش) در عراق در ژوئن 2014 بهتدریج شروع به تغییر کرد و جای خود را به گفتمانی ملایمتر داد که عمدتا به «مهار و تضعیف» ایران تأکید میورزید. طبیعتا با تشدید و گسترش جنگ و تنازع در خاورمیانه بر اثر قدرتگرفتن گروههای شبهنظامی در سوریه و عراق، گزینه نظامی در قبال ایران رفتهرفته محبوبیت خود را در میان سیاستمداران و افکار عمومی غرب از دست میداد و نیاز به ارائه رویکردی بود که آشکارا بر طبل جنگ نمیکوبید و به راهحلهای مسالمتآمیز بهای بیشتری میداد. در واقع از این میان، راه سوم «تشدید فشار» بهمثابه راهحلی میانه و بدیل (alternative) سر برآورد، راهحلی که بهجای استقبال مستقیم از گزینه نظامی، بر استفاده هر چه بیشتر از اهرمهای فشار «غیرنظامی»، یعنی تحریمهای اقتصادی تأکید داشت. این نگرش برای نخستینبار بهعنوان یک استراتژی محوری برای مقابله با برنامه هستهای ایران و در قالب تلاش برای پیشگیری از یک «توافق بد» در سخنرانی بحثبرانگیز نتانیاهو خطاب به
کنگره آمریکا در مارس 2015 مطرح شد.
خوانش مغالطهآمیز
مزیت هنجاری یا تبلیغاتی چنین رویکردی برای دولتمردان راستگرای اسرائیل- که اغلب از سوی افکار عمومی در غرب به نظامیگری و جنگافروزی متهم میشوند- این است که همان راهحل نهایی قابل اتکا برای مقابله با تهدید ایران، یعنی توسل به زور را بدون تأکید بر گزینه نظامی پیگیری میکند و در واقع از طریق بهظاهر «صلح» راهی به سوی «جنگ» میگشاید.
بااینحال باید دانست این استراتژی، آگاهانه یا ناآگاهانه، از یکسو بر درکی نادرست از روانشناسی سیاسی رهبران ایران و از سوی دیگر بر خوانشی تحریفآمیز از تارخ پیشگیری از تکثیر تسلیحات هستهای استوار است. نگاهی روانشناختی به رفتار سیاسی تصمیمگیران کلیدی در ایران و بهویژه آیتالله خامنهای بهوضوح نشان میدهد که برای او مقاومت افتخارآمیز هرچند پرهزینه در برابر «زور» و «بیعدالتی» بر مصالحه منفعتآمیز، اما رذالتبار در مقابل «زورگویان» و «مستکبران» اولویت دارد، تاجاییکه حاکمیت جمهوری اسلامی ایران حاضر است برای حفظ غرور و اثبات «حقانیت» خود هزینه بسیار بالایی بپردازد؛ فشار بیشتر بر ایران به خاطر برنامه هستهایاش سرسختی بیشتر به دنبال خواهد داشت، نه آن نوع از سازشی که نتانیاهو و همفکرانش «توافق خوب» میخوانند و این یعنی تشدید تنشها و گشودهشدن راهی به سوی جنگ.
در همین راستا، مطالعه رفتار هستهای کره شمالی در دهههای اخیر ـ هر چند این کشور از لحاظ موقعیت ژئوپلیتیک و فرهنگ استراتژیک با ایران متفاوت است- نیز حکایت از آن دارد که توقف مذاکرات و افزایش تحریمها علیه آن در دوره ریاستجمهوری جورج بوش، پیونگیانگ را به سوی نظامیکردن برنامه هستهایاش سوق داد تاآنجاکه اولین آزمایش هستهای کرهشمالی در سال 2006 بسیاری از سیاستمداران غربی را غافلگیر کرد. به نظر میرسد نخستوزیر راستگرای اسرائیل با تأکید بر چنین شیوههایی ـ مانند پیشنهاد بهرسمیتشناختن اسرائیل از سوی حکومت ایران که عملا میتواند هر نوع توافق هستهای را ناممکن کند ـ میراث شخصی و تاریخی خود را در جنگ با ایران جستوجو میکند. این میل به لحاظ روانشناختی شاید از آنجا نشئت میگیرد که نتانیاهو خود را در رده رهبران بزرگ و تاریخساز قوم یهود، مانند تئودور هرتزل و خائیم وایزمن میبیند که وظیفه تاریخیاش نجات سرزمین اسرائیل از چنگال دشمنانش است، حتی اگر چنین میراثی مستلزم ورود به جنگی اجتنابپذیر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.