|

سعید معیدفر در گفت‌وگو با «شرق»:

تقویت وجدان جمعی راهکار مقابله با ناهنجاری‌هاست

اسماعیل آزادی/عكس: آیدین رهبر، شرق

جهان هستی بر تغییر استوار است و همه پدیده‌ها همواره در حال تغییرند و گویی؛ هر دم از این باغ بری می‌رسد، تازه‌تر از تازه‌تری می‌رسد. در وادی فلسفه این سخن از «هراکلیت» فیلسوف عصر باستان یونان نقل شده است که «در یک رودخانه بیش از یک‌بار نمی‌توان فرو رفت چرا که برای بار دوم، آن آب رفته و رودخانه نیز تغییر کرده است.» این معنا در مفاهیم حکیمان کهن ما نیز به عنوان «حرکت جوهری» یاد شده و ملاصدرا که اندیشه‌هایش برگرفته از آموزه‌های اصیل و ایرانی شیخ اشراق سهروردی است آن را برخاسته از پویایی و حرکت در هستی می‌داند. در وادی زمینی ما آدم‌ها، این حرکت و تغییر به ویژه در روزگار مدرن و فرامدرن، سرعت شگفت‌انگیزی دارد و طبعا تغییر در حوزه‌های تمدنی که خود بر اساس تغییر در تفکر و اندیشه حادث شده‌اند تغییرات گسترده‌ای را در فرهنگ و مناسبات بدنه اجتماعی ایجاد کرده و طبعا تحولات اجتماعی عصر حاضر را موجب شده است. ما در این صفحه هر بار تغییر و تحولاتی را که در یکی از این حوزه‌ها اتفاق افتاده با رویکردی فکری و با شیوه گفت‌وگو با یکی از متخصصان مورد ارزیابی قرار می‌دهیم. در دومین بخش از سلسله مباحث تغییر، گفت‌وگویی داریم با دکتر سعید معیدفر استاد جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و رییس قبلی انجمن جامعه‌شناسی ایران. با دکتر «معیدفر» درباره «تغییر» با رویکردی جامعه‌شناسانه به گفت‌وگونشستیم، او متعهدانه به تحلیل ریشه ناهنجاری‌های اجتماعی در سه دوره سازندگی، اصلاحات و روزگار اکنون پرداخت. معیدفر در این گفت‌وگو سست شدن وجدان جمعی در ایران را در زمره بزرگ‌ترین آسیب‌های اجتماعی جامعه امروز ایران برشمرد. این گفت‌وگو را با هم می‌خوانیم.

آقای دکتر همان‌طور که می‌دانید جوامع بشری همواره در حال تغییرند هرچند جهت کلی جوامع رو به جلوست، اما در مقاطعی از زمان پدیده‌هایی در جوامع به وجود می‌آید که موجب نگرانی می‌شود. حال برای ورود به بحث اگر قرار باشد عنصر تغییر را در جوامع مورد توجه قرار دهیم، جامعه‌شناسی چه تعریفی از تغییر به دست می‌دهد؟
جامعه‌شناسی دو بخش دارد؛ یک بخش به مطالعه استاتیک جامعه می‌پردازد یا به عبارتی مطالعه مقطعی از جامعه و بخش دوم مطالعه روند یا خط‌سیر است. البته اگر بخواهیم جایگاه اصلی جامعه‌شناسی را در نظر بگیریم، جامعه‌شناسی عمدتا مطالعه روند است و منظور از روند هم تحولاتی است که یک جامعه طی زمان انجام می‌دهد و این تحولات در همه عرصه‌های آن اتفاق می‌افتد. بنابراین به یک عبارت جامعه‌شناسی وقتی صحبت از تغییر می‌کند، منظور تغییری است که همه بخش‌های نظام اجتماعی را دربرمی‌گیرد. مثلا تغییر گاهی در محیط یک نظام اجتماعی اتفاق می‌افتد؛ مثل افزایش جمعیت آن جامعه یا تحولات فنی و تکنولوژیک یا مواجهه یک جامعه با جامعه دیگر. این اتفاقات ممکن است منشاء تغییر باشند ولی در جامعه‌شناسی وقتی ما می‌توانیم بگوییم تغییر رخ داده که در همه بخش‌های نظام اجتماعی و در همه ابعاد آن وارد شود. یعنی اگر جامعه در مسیر یک تغییر تکنولوژیک یا تغییر جمعیتی است یا در تبادل با جامعه دیگر قرار می‌گیرد، این به تنهایی موجب تغییر نمی‌شود بلکه زمانی تغییر به صورت درست و اصولی انجام می‌گیرد که بقیه نهادها و سازمان‌های اجتماعی و بخش‌های جامعه را از سطوح مادی تا غیرمادی تحت‌تاثیر قرار دهد مثلا باعث شود دگرگونی‌هایی در حوزه معیشتی آن جامعه ایجاد شود و به‌تدریج نظام سلسله‌مراتبی، نظام ارتقای اجتماعی یا نظام سیاسی آن جامعه تغییر پیدا کند و بعد به تدریج در چارچوب آن هنجارهای اجتماعی دچار تحول شوند و نهایتا این تغییر تا بخش ارزش‌ها و جنبه‌های نمادین جامعه استمرار پیدا ‌کند. بنابراین تغییر در جامعه‌شناسی به عنوان پدیده‌ای بنیادین است که وقتی به معنای واقعی رخ داده بتواند ابعاد مادی و غیرمادی کنش را تحت‌تاثیر قرار دهد. به عبارت دیگر هم رفتارها را دگرگون کند و هم بتواند اندیشه‌ها، عقاید، باورها و نگرش آدم‌ها را تغییر بدهد. بنابراین تغییر از نظر جامعه‌شناسان فرآیندی است اصولی که در دستگاه نظریه‌پردازانی چون پارسونز هم با چنین رویکردی به مساله تغییر روبه‌رو هستیم.
اگر بخواهیم به بحث پدیده‌ها و تغییرات اجتماعی بپردازیم ترجیح می‌دهم با یک اتفاق که خود شاهد آن بودم شروع کنیم؛ صبح یک روز کاری در چهارراه پارک‌وی دو نفر با همدیگر درگیر شده بودند و آدم‌ها بی‌تفاوت از کنارشان می‌گذشتند و طرفین نزاع آن‌قدر یکدیگر را زده بودند که دیگر رمقی نداشتند و با چشمانشان از رهگذران می‌خواستند که آنها را از هم جدا کنند! چه اتفاقی افتاده است که آدم‌های جامعه ما تحمل یکدیگر را ندارند و چنین اتفاق‌هایی می‌افتد؟
واقعه‌ای که شما اشاره کردید می‌تواند وجه دیگری هم داشته باشد و آن اینکه چرا افراد از کنار این حوادث صرفا با نگاه کردن و عدم مداخله می‌گذرند. درصورتی‌که در گذشته ممکن بود مداخله کنند و نگذارند کار خشونت بالا بگیرد. به عبارت دیگر افراد سعی می‌کردند ریش‌سفیدی و کدخداگری کنند ولی امروزه از کنار این قضیه با بی‌تفاوتی می‌گذرند، این تحولی است که می‌توان به عنوان امری مدنی به آن نگاه کرد. اگر متوجه این معنا باشیم که جامعه تغییر کرده و بسیاری از مداخله‌های شخصی جنبه نهادین و سازمانی پیدا کرده‌اند تصور ما این است که این نوع منازعات و خشونت‌ها نبایستی در جامعه تحول‌یافته اتفاق بیفتد و ممکن است آثار بخش‌های دیگر از جامعه ما باشد که هنوز شهرهای بزرگ ما را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند. بنابراین چنین اتفاقاتی نباید به طور معمول رخ دهند و از سوی دیگر نهادهای رسمی و سازمان‌یافته باید مسوولیت مواجهه با چنین اتفاقاتی را عهده‌دار شوند. چون ممکن است با درگیر شدن افراد، نهادهای حقوقی آنها را برای مداخله مورد مواخذه قرار دهند. از نظر جامعه‌شناسی عدم مداخله افراد در چنین منازعاتی کنش عقلانی است چون اگر مداخله کنند از نظر حقوقی مواخذه می‌شوند و حتی ممکن است آسیب ببینند. این مداخله با زمانی که افراد با طرفین درگیر منازعه آشنا بودند و می‌توانستند مداخله و میانجی‌گری کنند فرق می‌کند.
در حادثه میدان کاج نیز دقیقا همین اتفاق افتاد... .
در حادثه میدان کاج نیز نظر من بر این بود که مردم و حتی پلیسی که آنجا ایستاده بودند درست رفتار کردند. این واکنش عقلانی مربوط به جامعه جدید است. بعد دیگر قضیه این است که ما در جامعه با عدم تحمل و به نوعی خشونت در روابط اجتماعی مواجهیم...
در همه جوامع حدی از نزاع و خشونت وجود دارد و این امری اجتناب‌ناپذیر است. حتی در بهترین شرایط هم خشونت وجود دارد و امری عادی است اما زمانی در جامعه جرم و نابهنجاری از حالت عادی خارج می‌شود. در حالت عادی فرض بر این است که آدم‌ها نتوانند با همدیگر براساس شیوه‌های معمول رفتار کنند و دچار هیجان شده و دست به اعمال خشونت‌آمیز بزنند. ولی اکنون پرسش این است که چرا در جامعه، نه در موارد اندک بلکه به‌طور پیوسته شاهد خشونت هستیم و آمار نیز نشان‌دهنده افزایش میزان خشونت است. ما در اینجا با یک مساله اجتماعی مواجهیم یعنی وقتی که پدیده‌ای بیش از حد نرمال اتفاق بیفتد یک پدیده اجتماعی اتفاق افتاده است البته گاهی بر سر همین مساله اجتماعی مناقشه است و بسیاری معتقدند که صرف افزایش میزان یک پدیده نمی‌تواند مساله اجتماعی باشد بلکه باید در ارتباط با آن واکنش اجتماعی هم وجود داشته باشد که متاسفانه در جامعه ما وجود ندارد.
در اینجا منظور از واکنش اجتماعی چیست؟
یعنی ما در جامعه با میزان‌ لجام‌گسیخته‌ای از جرایم، خشونت‌ها و آسیب‌ها به‌لحاظ کمی و کیفی مواجه باشیم ولی در جامعه شاهد هیچ‌گونه واکنش اجتماعی نسبت به آن نباشیم. براساس باور جامعه‌شناسان که معتقدند آنچه جای نگرانی دارد صرف وقوع خشونت نیست بلکه فقدان واکنش اجتماعی نسبت به آن است این با بحث پیشین متفاوت است، در هر جامعه‌ای که سرقت، اعتیاد، خشونت، روسپی‌گری، انواع قتل‌ها، کلاهبرداری، فساد و رشوه فراوان است ولی اگر واکنش سازمان‌یافته‌ای به این نوع جرایم نمی‌بینید زنگ خطر به صدا درآمده است. در این جامعه هر روز به دلیل عدم وجود واکنش‌سازمان‌یافته نسبت به جرایم، خشونت و ناهنجاری‌ها افزایش پیدا می‌کند و این امری طبیعی است. در حالی که وجدان جمعی باید نسبت به جرم از خودش واکنش نشان دهد، اگر واکنش نشان داده شود خودبه‌خود رابطه‌ای منطقی بین وجدان جمعی و جرم ایجاد می‌شود. ولی اگر وجدان جمعی نسبت به جرم و ناهنجاری واکنش نشان ندهد آنگاه کفه ترازو تغییر می‌کند. همیشه باید بین وجدان جمعی و جرم و ناهنجاری تعادلی وجود داشته باشد. ولی وقتی در یک جامعه کفه وجدان جمعی کم‌وزن می‌شود کفه جرم در آن جامعه شدت می‌یابد و گاهی این رابطه برعکس است یعنی وقتی واکنش وجدان جمعی خیلی غلیظ باشد آنگاه میزان آزادی و فردگرایی در جامعه به‌شدت کاهش می‌یابد. هر دو موقعیت از نظر یک جامعه‌شناس مناسب نیست بلکه همیشه باید تعادلی میان جرم و وجدان جمعی وجود داشته باشد
حال سوال این است که چرا در جامعه ما نسبت به این ناهنجاری‌ها واکنش جمعی اتفاق نمی‌افتد؟
در جامعه ما وجدان جمعی تا حدودی کاهش یافته و هر روز سست‌شده‌تر و بی‌رمق‌تر می‌شود و متقابلا جرایم، ناهنجاری‌ها و آسیب‌ها افزایش پیدا می‌کند. این مساله یکی از دلایل افزایش جرایم و ناهنجاری‌هاست.
البته پلیس سعی می‌کند با این ناهنجاری‌ها مقابله کند اما به نظر می‌رسد جواب نمی‌دهد... .
بله! پلیس واکنش و شدت عمل نشان می‌دهد و شاهد صحنه‌های عملی اعدام و قطع دست هم هستیم. اما با این وجود و به‌رغم واکنشی که نیروهای انتظامی و امنیتی نشان می‌دهند همچنان خشونت‌ها در جامعه ما افزایش پیدا می‌کند. ممکن است چند زورگیر را اعدام کنند و زورگیری به مدت یک ماه کم شود ولی بعد از آن به اشکال دیگر افزوده می‌شود. زیرا در این شکل که احساس خطر می‌کنند یک شکل دیگری از سرقت افزایش می‌یابد. بنابراین اینجا دو مشکل داریم؛ یکی اینکه وجدان جمعی که محصول خود جامعه است و دچار مشکل شده که باید ترمیم شود و دوم زمینه‌های بسیار گسترده اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که برای وقوع جرایم وجود دارد.
منشا این وجدان جمعی که شما اشاره کردید کجاست و در جوامع در حال‌گذار چه کارکردی دارد؟
بخش عمده مواجهه وجدان جمعی مربوط به خود جامعه است. وجدان جمعی واکنش و عکس‌العمل مردم نسبت به خشونت‌ها و ناهنجاری‌ها است. در گذشته واکنش نسبت به جرایم و خشونت‌ها به طور مستقیم صورت می‌گرفت مثلا اگر دعوایی درمی‌گرفت یک عده میانجی‌گری می‌کردند. بین زن و شوهر مشکلی پیش می‌آمده عده‌ای مداخله و مشکل را حل می‌کردند. ریش‌سفیدان، جوانمردان و اهل مروتی بودند که می‌آمدند و مرافعه‌ای را حل می‌کردند. اما در جوامع پیچیده و گسترده امروز نمی‌توانیم از شیوه‌های گذشته استفاده کنیم. چون افراد دیگر آشنا نیستند. اگر نزاعی در خیابان رخ دهد من رهگذر شناخته‌شده نیستم و طرفین دعوا حرمت مرا هم می‌شکنند بنابراین ورود من به دعوا کارساز نیست. اینجا نیاز به یک‌سری نهادهای مدنی است، نهادهایی که از دل جامعه جوشیده و به صورت سازمان‌یافته وجدان جمعی را تقویت می‌کنند. مطبوعات یکی از آن نهادها است. وجود زنده مطبوعات و تزریق خودآگاهی به جامعه و ایجاد رابطه قوی بین نخبگان جامعه و توده‌های مردم یکی از این عرصه‌ها است.
در جامعه ما متاسفانه آن‌قدر مشکلات بر سر رسانه‌ها داریم که نمی‌توانند وظایف خود را به‌خوبی انجام دهند.
بله! مضاف بر اینکه همیشه نوعی دیوار بی‌اعتمادی بین رسانه‌ها و مردم ایجاد می‌کنند. مثلا با این بحث که رسانه‌ها عامل بیگانه هستند و.... از سوی دیگر در چنین جوامعی میان وجدان جمعی جدید و استقرار نهادهای مدنی نو مانع ایجاد می‌شود که می‌توانند با همکاری و همدلی نخبگان اجتماعی از یک‌سو و مردم از سوی دیگر کنشگری با سازمان‌ها و نهادهای مدنی ایجاد کرد. در غرب دولت به تنهایی با جرایم و ناهنجاری‌ها مواجه نمی‌شود بلکه هزاران نهاد خیریه، دانشگاهی و حتی افرادی که زمانی قربانی یک جرم بوده‌اند برای حل و کنترل جرم نهادی تاسیس کرده‌اند؛ مثلا مادرانی که فرزندشان را در تصادف با راننده‌ای مست از دست داده‌اند، نهادی تشکیل داده‌ و به لحاظ حقوقی پشتوانه یافته‌ و کار و تبلیغ می‌کنند و به این وسیله، وجدان جمعی نو را در جامعه تقویت و تاسیس می‌کنند. دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، انجمن‌های مردمی، احزاب، گروه‌های سیاسی و اجتماعی انواع نهادهایی هستند که می‌توانند جایگزین وجدان جمعی پیشین شوند برای اینکه وزنه وجدان جمعی در جامعه را تقویت کنند تا خودبه‌خود تعادلی میان جرایم و وجدان جمعی ایجاد شود.
وقتی متولیان در معنای عام از این واکنش جمعی نگران باشند و آمادگی پذیرش آن را نداشته باشند، تکلیف چیست؟
در اینجاست که عملا متوجه می‌شوید که تنها مکانیسمی که آن جامعه برای مواجهه با جرایم دارد فقط شدت‌عمل نیروهای انتظامی و امنیتی است. در جامعه‌ای که جرایم لجام‌گسیخته است مواجهه‌ای که پلیس و نیروهای انتظامی با این جرایم صورت می‌دهند نه تنها جرایم را کاهش نمی‌دهد بلکه به بازتولید خشونت و جرم می‌انجامد. مثلا پلیس با اعدام علنی در جامعه می‌خواهد تنبه حاصل شود تا میزان جرایم و تمایل به آن کاهش یابد اما منِ نوعی که گرایش به جرم ندارم تمایلی هم به دیدن چنین صحنه‌هایی ندارم، کسانی به مشاهده چنین صحنه‌هایی گرایش دارند که تا حدودی زمینه‌های جرم‌خیزی در آنها وجود دارد و با مشاهده چنین صحنه‌هایی است که قبح آن خودبه‌خود در ذهنشان از بین می‌رودو به تدریج مردن و کشتن یک آدم برای اینها عادی می‌شود.
این رویه در طول تاریخ برای ایجاد تنبه بوده و در آن روزگار جواب هم می‌داده، چرا اکنون جواب نمی‌دهد؟
بله، در قدیم تنبه حاصل می‌شد چون وجدان جمعی قوی پشت آن بود و مردم به‌شدت از این نوع رفتار برافروخته می‌شدند و وقتی صحنه اعدام علنی می‌شد خودبه‌خود تاثیر می‌گذاشت. ولی در جامعه‌ای که اولا‌ جرایم لجام‌گسیخته است و ناهنجاری‌ها زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی فراوان دارد علنی کردن این صحنه‌ها بدون پشتوانه‌های وجدان جمعی به تقویت خشونت می‌انجامد. من بارها گفته‌ام کسانی که برای تماشا به پای چوبه ‌دار می‌روند قربانیان بعدی خشونت هستند. من تردیدی ندارم که بسیاری از قربانیان بعدی خشونت در همین طیف قرار می‌گیرند.
شما از تعبیر لجام‌گسیخته برای جرایم و ناهنجاری‌ها استفاده کردید...
ببینید! در جامعه‌ای که میزان جرایم کم است و وجدان جمعی در درون جامعه هم قوی است؛ مثلا‌ در یک جامعه 10هزار نفری یک نفر جرمی مرتکب می‌شود و همه مردم هم نسبت به او از خود عکس‌العمل نشان می‌دهند و وضعیت اقتصادی، اجتماعی جامعه هم معتدل است چون یک جرم اتفاق افتاده بنابراین آن آدم باید خیلی خبیث باشد که آن جرم را مرتکب شده و وجدان جمعی هم علیه اوست، اعدام او می‌تواند تنبه ایجاد کند. ولی در جامعه‌ای که در میان همان10هزار نفر تعداد مجرمین فراوان است جواب نمی‌دهد، چون یکی بیکار است، یکی در فقر بزرگ شده، دیگری در خانواده‌ای با پدر و مادر معتاد و بزهکار بزرگ شده و...


تغییرات اجتماعی اعم از هنجار و ناهنجار در یک جامعه یک شبه اتفاق نمی‌افتد و طبعا باید به ریشه‌های آن نیز توجه داشت، اگر بخواهیم نگاهی تاریخی و کلی به ریشه‌های این تغییرات اجتماعی در ایران داشته باشیم به چه عواملی می‌توانیم اشاره کنیم؟
از اوایل دهه 70 تاکنون جامعه ما در مسیر تغییرات پرشتابی قرار گرفته است. بعد از جنگ به دلیل به‌‌هم ریخته شدن زیرساخت‌های اقتصادی جامعه‌ و از بین رفتن بنیان‌های دیگری که برای بقای جامعه لازم بود ناچار شدیم دست به تصمیم‌گیری‌های بزرگی بزنیم. یکی از این تصمیم‌گیری‌های بزرگ در دوره سازندگی، تحولات اقتصادی بود که برای توسعه کشور، انجام دادیم و تصمیم مهمی بود که باید انجام می‌شد در حالی که می‌توانست پیامدهای سنگینی برای جامعه ایجاد کند که ما آن را ندیدیم. زیرا هرچه تغییرات در درون جامعه‌ای شدیدتر و گسترده‌تر باشد باعث می‌شود که ساختارهای اجتماعی دگرگون شده و توازن آن به‌هم بخورد. براساس همان تعریف اولیه‌ای که داشتیم تغییر در یک حوزه آغازمی‌شود اما همان‌جا متوقف نمی‌شود و به سرعت به حوزه‌های دیگر در ساختار اجتماعی، هنجارها و ارزش‌های اجتماعی تسری پیدا می‌کند. اگر تغییرات تدریجی باشد بقیه بخش‌های جامعه تا حدی با این تغییرات سازش می‌یابند ولی وقتی تغییرات در جامعه شدید باشد جامعه فرصت تطبیق با آن را نمی‌یابد. یکی از دلایلی که در دنیای معاصر وقتی تحولات و انقلاب صنعتی اتفاق افتاد، انقلاب‌های اجتماعی را نیز به دنبال داشت همین امر بود. چون تحولات فنی آن‌قدر عمیق بودند که ساختارهای اجتماعی، قدرت تطبیق با آنها را نداشتند در نتیجه جامعه درگیر تندبادها و تعارضات و ناهنجاری‌های ارزشی و اجتماعی شد و انقلاب‌های اجتماعی پدید آمدند. در ایران هم در دوره سازندگی تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و فنی گرفته شد که برای توسعه جامعه باید انجام می‌گرفت اما دگرگونی‌های جدی برای جامعه در برداشت. خصوصا که جامعه ما جامعه‌ای بود که قبل از آن درگیر جنگ بود، در بحث ایثار و گذشت، گذشتن از سر و جان بود، نه ثروت‌اندوزی. همان‌طور که آقای رفیع‌پور هم در کتابش اشاره کرده وقتی ما خواستیم زیرساخت‌های فنی و اقتصادی کشور را درست کنیم مجبور بودیم به آدم‌ها بگوییم آن ایده‌های قبلی را کنار بگذارید از حالا به بعد باید به فکر سودآوری و مال‌اندوزی باشید، تا به‌تدریج زمینه‌های توسعه ایجاد شود. در این جا بود که خودبه‌خود عرصه و هنجارهای اجتماعی دستخوش تغییر شدند تا جامعه خودش را با این تغییر تطبیق دهد و در نهایت تغییر به حوزه سیاسی کشیده شد...
در واقع آدم‌ها درگیر رقابت و مسابقه‌ای شدند برای پولدارتر شدن و حضور در عرصه سیاسی. این را برخاسته از همین فرآیند می‌دانید؟
همین‌طور است وقتی در جامعه‌ای ایثار و از خودگذشتگی گسترش می‌یابد گرایشات فردگرایانه و توجه به خود کالای کمیاب می‌شود. ما همیشه می‌گوییم که وقتی چیزی کمیاب می‌شود تقاضا برای آن بیشتر می‌شود. به همین دلیل است که بعد از هر انقلابی تمنیات دنیوی سربرمی‌آورد و برگشت به تمایلات مادی قوت می‌گیرد. زیرا در دوره‌ای از انقلاب مادیت کالای کمیاب بوده است بنابراین وقتی این دوره تمام می‌شود با شتاب بیشتری گرایش به سمت مادیات و فردگرایی و تمول و... متمایل می‌شود.
به زبان دیگر اشرافیت اقتصادی جای خود را به اشرافیت فرهنگی و ارزشی می‌دهد... .
بله! ظاهرا ‌این است که بلافاصله در دوره سازندگی گرایش‌های اقتصادی افزایش پیدا می‌کند ولی خودبه‌خود این تغییر به حوزه سیاسی کشیده می‌شود. تقاضا برای مشارکت سیاسی افزایش می‌یابد و تا حدی هم اصلاح‌طلبان بر طبل مشارکت و آزادی‌های فردی و نهادهای مدنی کوبیدند ولی در این دوره هم تغییرات شتاب‌آلود بود. به عبارتی آن‌قدر تغییرات غلیظ اتفاق افتاد که جامعه فرصت سازگاری نیافت. تقاضای مدنی، فعالیت در عرصه اجتماعی و سیاسی و مشارکت مدنی آن‌قدر بالا رفت که خودبه‌خود با آستانه تحمل جریانات دیگر برخورد پیدا کرد.
و از طرف دیگر برای نهادینگی آن نیز اقدامی صورت نگرفت.
بله! تقاضاها تغییر پیدا می‌کنند اما واقعیت‌های سیاسی جامعه تغییر چندانی نمی‌کند و این دو با هم برخورد پیدا می‌کند و حاصل این برخورد انسداد سیاسی است؛ در دوره بعد، اصلاحات و مطالبات برای مشارکت یکباره به عقب رانده می‌شود. به عبارت دیگر می‌توان گفت که بالا رفتن انتظارات و عدم پاسخگویی به آنها هر روز وضعیت جامعه را دچار تنش‌ها و چالش‌های عمیق‌تری می‌کند. مثل این است که سطح انتظارات شما بالا برود و تقاضایتان برای امری زیاد باشد ولی مورد تقاضا به هیچ‌وجه در اختیار شما قرار نگیرد. درنتیجه شما از درون ناآرام هستید و یک نهاد ناآرام پیدا می‌کنید. در جامعه ما نیز ناآرامی از دوره اول به دوره دوم رفت و با محدودیت سیاسی مواجه شد.
به نظر می‌رسد در دوره کنونی روند این تغییرات سمت و سوی دیگری داشته است... .
در دوره آقای احمدی‌نژاد، این دگرگونی از حوزه شهرهای بزرگ و کلانشهرها به دورترین مناطق کشور برده شد. یعنی اگر قبلا طلب مشارکت سیاسی و تقاضاهای اقتصادی در شهرهای بزرگ و کلانشهرها اهمیت داشت آقای احمدی‌نژاد این تقاضاها را از طریق تزریق پول به مناطق محروم برد و با ایجاد فضایی که به جهت‌گیری طبقات محروم علیه طبقات متوسط و بالا و کلانشهرها با عنوان عدالت اجتماعی و اقتصادی شکل گرفت و از سوی دیگر با بی‌برنامگی در حوزه اقتصادی و تزریق پول زیاد در جامعه، باعث شد تغییرات و مطالبات تازه‌ای در سطوح مختلف جامعه رخ دهد.
آیا این سه دوره ارتباط و همپوشانی لازم را نسبت به تغییرات ایجاد شده داشتند؟
خیر! در مورد پیامدهای این تغییرات در هرکدام از این سه دوره کاری انجام نشد و ارتباطی با سیاست‌های اعمال شده دوره قبل نیز نداشت. به عبارت دیگر ما تغییرات را در دوره سازندگی ایجاد کردیم هزینه‌های آن را نیز پرداختیم ولی برای پیامدهای آن فرصت نداشته‌ایم. برنامه فقرزدایی تعریف و تدوین شد ولی به اجرا گذاشته نشد. در دوره اصلاحات سطح تقاضاهای سیاسی را به‌گونه‌ای انفجاری افزایش دادیم اما پیامدهای آن را نتوانسته‌ایم کنترل، تنظیم و آسیب‌شناسی کنیم. در دوره احمدی‌نژاد هم به جای اینکه پیامدهای دوره‌های قبلی را تنظیم کنیم تقاضاهای جدیدی ایجاد کرده‌ایم و این پیامدهای کنترل نشده را به مناطق مختلف کشور نیز بردیم و همه را به صورت طلبکارهای بزرگ در آوردیم. امروز می‌توانید یارانه‌ها را قطع کنید همه چیز به‌هم خواهد ریخت. خصوصا در مناطق دورافتاده که با شهری‌ها فرق دارند با آنومی مواجه خواهیم شد. در واقع ما اکنون شاهد سرریز مشکلات سه دوره تحولات عمیق و تصمیم‌گیری‌های عظیم در حوزه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جامعه هستیم که ناآرامی درونی، به‌هم‌خوردگی اقتصاد، تغییر هنجارها و ارزش‌های اجتماعی و تعارض‌های شدید هستیم.
آیا فرآیند کنونی در آینده قابل کنترل بوده و می‌توان سمت و سوی آن را اصلاح کرد؟
ظاهرا درست است که ما امروز نظمی داریم که بسیاری از جامعه‌شناسان معتقدند این نظم اساسا یک نظم الزامی و اجباری است یعنی با کنترل‌های انتظامی جامعه تنظیم می‌شود اما روند آن شدت می‌یابد که به‌تدریج به افزایش حوزه فعالیت نیروهای امنیتی و انتظامی گسترش می‌یابد. و از سویی انبوه مراجعات به حوزه‌های انتظامی و قضایی مشکلات این حوزه‌ها را به‌گونه‌ای روزافزون می‌کند که فرصت پرداختن به مشکلات کم‌اهمیت‌تر مردم فراهم نمی‌شود.
تمام این فشارها به خانواده‌ها منتقل می‌شود و یکی از نشانه‌های این شرایط اتفاقاتی است که در خانواده‌ها می‌افتد و فارغ از آمار طلاق ما شاهد افزایش خشونت در میان خانواده‌ها هستیم. این فرآیند را چگونه تحلیل می‌کنید؟
خانواده هم یک نهاد اجتماعی است که خواه‌ناخواه تحت‌تاثیر تحولات و تغییرات قرار می‌گیرد. روزی خانواده به دلیل اینکه می‌توانست از جامعه منتزع باشد یا فاصله‌اش را با شرایط اجتماعی حفظ کند ضربه‌گیر بحران‌های جامعه بود. زمانی من می‌گفتم که در جامعه ما چون خانواده همواره به عنوان یک نهاد قدرتمند به شمار می‌رود در نبود نهادهای مدنی قوی توانسته است ضربه‌گیر بحران‌های جامعه باشد، از این رو این جامعه دچار فروپاشی نمی‌شود. ولی امروز آن‌قدر مسایل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی شدت یافته که خانواده را هم تحت‌تاثیر قرار داده است. خانواده درگیر چالش‌های بین نسلی است. نسل‌هایی که به لحاظ فرهنگی، فکری و سیاسی با همدیگر متفاوتند و به لحاظ اقتصادی مشکلات فراوان دارند در یک خانواده با حضور سه نفر در سن کار، تنها یک نفر کار می‌کند و او به تنهایی جور همه را می‌کشد. در بسیاری از خانواده‌ها با پدر پیر و بازنشسته‌ای مواجهیم که کماکان برای تامین فرزندان در سن کار خود و برای پیشگیری از فرو افتادن آنها در ورطه‌های اعتیاد و بزهکاری، مسوولیت مالی آنها را عهده‌دار است. مجموعه این شرایط موجب می‌شود به جای اینکه خانواده مرکز همبستگی، انس، الفت، مهر و عطوفت باشد، مرکز چالش‌های اقتصادی، فکری، ایدئولوژیک، فرهنگی و نسلی بشود. به همین دلیل است که امروز حدود 70درصد خشونت‌ها در خانواده انجام می‌گیرد و این آمار تنها از خانواده‌هایی است که گزارش می‌کنند. خیلی از خانواده‌ها این خشونت‌ها را گزارش نمی‌کنند. کودک در خانواده‌ای بزرگ می‌شود که کانون خشونت و نزاع است، درنتیجه خود او یک قربانی است که می‌تواند در آینده برای جامعه مشکل‌ساز باشد. بنابراین خشونت‌ها و ناهنجاری‌ها به بیرون درز می‌کند و بر اساس این معیار است که گفته می‌شود بیشترین میزان خشونت‌ها در خانواده سرریز شده است مسایل اجتماعی در هیچ جایی فروکش نمی‌کند. مثل امواج اقیانوس و دریا که بالاخره وقتی به ساحل می‌رسد امن می‌شود و فروکش می‌کند. این ساحل که برای جامعه قبلا‌ خانواده بود در حال حاضر دیگر وجود ندارد و هر دم جریان امواج شدت بیشتری پیدا می‌کند.
برای برون‌رفت از این شرایط، چه باید کرد؟
شاید برای چه باید کرد خیلی دیر نباشد. همیشه یک عده کاری می‌کنند و وقتی سفارش بر مراقبت و توجه می‌کنید شنیده نمی‌شود و ممکن است کار به جایی برسد که روزی باید گفت نمی‌شود کاری کرد، می‌پرسید حال چه می‌توان کرد. به عنوان یک جامعه‌شناس شرایط امروز ایران را شرایط خاصی می‌دانم که مدیریت آن قدری سخت است. بخشی از مولفه‌هایی که برای مواجهه با این مشکلات می‌تواند به کمک ما بیایند آسیب دیده‌اند سرمایه‌هایی را از بین برده‌ایم. امروز مهم‌ترین رکن برای مواجهه با این مشکلات و مسایل اجتماعی نخبگان اجتماعی هستند اما مردم را به نخبگان اجتماعی بی‌اعتماد کرده‌ایم. بی‌اعتمادی یکی از اتفاقات خطرناک در جامعه ما است. اکنون اعتماد اجتماعی در جامعه ما پایین است. از آنجا که برای حل مساله نیازمند یک اقدام جمعی هستیم، نبود اعتماد اجتماعی مانع از این می‌شود که مساله حل شود چون افراد دنبال حل فردی هستند تا حل جمعی.
البته ما نمی‌توانیم و حق نداریم جامعه را ناامید کنیم، ترجیحا باید با رویکرد مثبتی به راه‌حل آن بیندیشیم.
صحبت‌های من به این معناست که ما در شرایطی هستیم که باید تا مدت‌ها تاوان بی‌برنامگی را نسبت به زمان‌هایی که باید تصمیم می‌گرفتیم و نگرفتیم، بدهیم. ولی این به این معنا نیست که هیچ کاری نمی‌شود کرد. همان‌گونه که اشاره کردم اگر به تقویت وجدان جمعی، تقویت نهادهای مدنی، بازگرداندن اعتماد به نخبگان اجتماعی، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و مراکزی که دل‌نگران جامعه هستند و می‌توانند هدایت‌گر و راهنمای مردم در زمینه مسایل اجتماعی باشند شروع کنیم، یک گام مهم و اساسی برداشته‌ایم. ولی اینکه تا چه اندازه به فوریت بتواند پاسخ دهد، محل تردید است. قطعا برای خروج از این وضعیت باید از دولت محوری که می‌خواهد به تنهایی مسایل را حل کند، خارج شویم و اعتقاد پیدا کنیم که بدون نخبگان سیاسی، اجتماعی نمی‌توانیم مشکلات را حل کنیم، ایجاد اعتماد، آشتی ملی، گفتن واقعیت‌ها در مورد شرایطی که در آن هستیم، گام‌های اول است. یکی از مشکلاتی که داریم این است که مشکل و بیان مشکل را کار دشمنان می‌دانیم و حتی حاضر به اعتراف به اینکه درگیر مساله‌ای هستیم نیستیم. در شرایطی هستیم که ما حتی حاضر به پذیرفتن اینکه با مساله و مشکل مواجهیم، نیستیم. نخستین راهکار خروج از این شرایط این است که بپذیریم که درگیر مساله‌ای هستیم و سپس از مردم کمک بگیریم. مسلما‌ جامعه هم کمک خواهد کرد. مردم ما مهربانند و باگذشت و دلشان می‌خواهد مشکلات حل شود. بنابراین اول، پذیرش مساله از جانب متولیان امور مردم. دوم، درخواست از مردم برای مواجهه با مشکلات و برگرداندن اعتماد میان نخبگان اجتماعی و مردم در زمره کارهای اساسی است که باید انجام بگیرد.
جهان هستی بر تغییر استوار است و همه پدیده‌ها همواره در حال تغییرند و گویی؛ هر دم از این باغ بری می‌رسد، تازه‌تر از تازه‌تری می‌رسد. در وادی فلسفه این سخن از «هراکلیت» فیلسوف عصر باستان یونان نقل شده است که «در یک رودخانه بیش از یک‌بار نمی‌توان فرو رفت چرا که برای بار دوم، آن آب رفته و رودخانه نیز تغییر کرده است.» این معنا در مفاهیم حکیمان کهن ما نیز به عنوان «حرکت جوهری» یاد شده و ملاصدرا که اندیشه‌هایش برگرفته از آموزه‌های اصیل و ایرانی شیخ اشراق سهروردی است آن را برخاسته از پویایی و حرکت در هستی می‌داند. در وادی زمینی ما آدم‌ها، این حرکت و تغییر به ویژه در روزگار مدرن و فرامدرن، سرعت شگفت‌انگیزی دارد و طبعا تغییر در حوزه‌های تمدنی که خود بر اساس تغییر در تفکر و اندیشه حادث شده‌اند تغییرات گسترده‌ای را در فرهنگ و مناسبات بدنه اجتماعی ایجاد کرده و طبعا تحولات اجتماعی عصر حاضر را موجب شده است. ما در این صفحه هر بار تغییر و تحولاتی را که در یکی از این حوزه‌ها اتفاق افتاده با رویکردی فکری و با شیوه گفت‌وگو با یکی از متخصصان مورد ارزیابی قرار می‌دهیم. در دومین بخش از سلسله مباحث تغییر، گفت‌وگویی داریم با دکتر سعید معیدفر استاد جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و رییس قبلی انجمن جامعه‌شناسی ایران. با دکتر «معیدفر» درباره «تغییر» با رویکردی جامعه‌شناسانه به گفت‌وگونشستیم، او متعهدانه به تحلیل ریشه ناهنجاری‌های اجتماعی در سه دوره سازندگی، اصلاحات و روزگار اکنون پرداخت. معیدفر در این گفت‌وگو سست شدن وجدان جمعی در ایران را در زمره بزرگ‌ترین آسیب‌های اجتماعی جامعه امروز ایران برشمرد. این گفت‌وگو را با هم می‌خوانیم.

آقای دکتر همان‌طور که می‌دانید جوامع بشری همواره در حال تغییرند هرچند جهت کلی جوامع رو به جلوست، اما در مقاطعی از زمان پدیده‌هایی در جوامع به وجود می‌آید که موجب نگرانی می‌شود. حال برای ورود به بحث اگر قرار باشد عنصر تغییر را در جوامع مورد توجه قرار دهیم، جامعه‌شناسی چه تعریفی از تغییر به دست می‌دهد؟
جامعه‌شناسی دو بخش دارد؛ یک بخش به مطالعه استاتیک جامعه می‌پردازد یا به عبارتی مطالعه مقطعی از جامعه و بخش دوم مطالعه روند یا خط‌سیر است. البته اگر بخواهیم جایگاه اصلی جامعه‌شناسی را در نظر بگیریم، جامعه‌شناسی عمدتا مطالعه روند است و منظور از روند هم تحولاتی است که یک جامعه طی زمان انجام می‌دهد و این تحولات در همه عرصه‌های آن اتفاق می‌افتد. بنابراین به یک عبارت جامعه‌شناسی وقتی صحبت از تغییر می‌کند، منظور تغییری است که همه بخش‌های نظام اجتماعی را دربرمی‌گیرد. مثلا تغییر گاهی در محیط یک نظام اجتماعی اتفاق می‌افتد؛ مثل افزایش جمعیت آن جامعه یا تحولات فنی و تکنولوژیک یا مواجهه یک جامعه با جامعه دیگر. این اتفاقات ممکن است منشاء تغییر باشند ولی در جامعه‌شناسی وقتی ما می‌توانیم بگوییم تغییر رخ داده که در همه بخش‌های نظام اجتماعی و در همه ابعاد آن وارد شود. یعنی اگر جامعه در مسیر یک تغییر تکنولوژیک یا تغییر جمعیتی است یا در تبادل با جامعه دیگر قرار می‌گیرد، این به تنهایی موجب تغییر نمی‌شود بلکه زمانی تغییر به صورت درست و اصولی انجام می‌گیرد که بقیه نهادها و سازمان‌های اجتماعی و بخش‌های جامعه را از سطوح مادی تا غیرمادی تحت‌تاثیر قرار دهد مثلا باعث شود دگرگونی‌هایی در حوزه معیشتی آن جامعه ایجاد شود و به‌تدریج نظام سلسله‌مراتبی، نظام ارتقای اجتماعی یا نظام سیاسی آن جامعه تغییر پیدا کند و بعد به تدریج در چارچوب آن هنجارهای اجتماعی دچار تحول شوند و نهایتا این تغییر تا بخش ارزش‌ها و جنبه‌های نمادین جامعه استمرار پیدا ‌کند. بنابراین تغییر در جامعه‌شناسی به عنوان پدیده‌ای بنیادین است که وقتی به معنای واقعی رخ داده بتواند ابعاد مادی و غیرمادی کنش را تحت‌تاثیر قرار دهد. به عبارت دیگر هم رفتارها را دگرگون کند و هم بتواند اندیشه‌ها، عقاید، باورها و نگرش آدم‌ها را تغییر بدهد. بنابراین تغییر از نظر جامعه‌شناسان فرآیندی است اصولی که در دستگاه نظریه‌پردازانی چون پارسونز هم با چنین رویکردی به مساله تغییر روبه‌رو هستیم.
اگر بخواهیم به بحث پدیده‌ها و تغییرات اجتماعی بپردازیم ترجیح می‌دهم با یک اتفاق که خود شاهد آن بودم شروع کنیم؛ صبح یک روز کاری در چهارراه پارک‌وی دو نفر با همدیگر درگیر شده بودند و آدم‌ها بی‌تفاوت از کنارشان می‌گذشتند و طرفین نزاع آن‌قدر یکدیگر را زده بودند که دیگر رمقی نداشتند و با چشمانشان از رهگذران می‌خواستند که آنها را از هم جدا کنند! چه اتفاقی افتاده است که آدم‌های جامعه ما تحمل یکدیگر را ندارند و چنین اتفاق‌هایی می‌افتد؟
واقعه‌ای که شما اشاره کردید می‌تواند وجه دیگری هم داشته باشد و آن اینکه چرا افراد از کنار این حوادث صرفا با نگاه کردن و عدم مداخله می‌گذرند. درصورتی‌که در گذشته ممکن بود مداخله کنند و نگذارند کار خشونت بالا بگیرد. به عبارت دیگر افراد سعی می‌کردند ریش‌سفیدی و کدخداگری کنند ولی امروزه از کنار این قضیه با بی‌تفاوتی می‌گذرند، این تحولی است که می‌توان به عنوان امری مدنی به آن نگاه کرد. اگر متوجه این معنا باشیم که جامعه تغییر کرده و بسیاری از مداخله‌های شخصی جنبه نهادین و سازمانی پیدا کرده‌اند تصور ما این است که این نوع منازعات و خشونت‌ها نبایستی در جامعه تحول‌یافته اتفاق بیفتد و ممکن است آثار بخش‌های دیگر از جامعه ما باشد که هنوز شهرهای بزرگ ما را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند. بنابراین چنین اتفاقاتی نباید به طور معمول رخ دهند و از سوی دیگر نهادهای رسمی و سازمان‌یافته باید مسوولیت مواجهه با چنین اتفاقاتی را عهده‌دار شوند. چون ممکن است با درگیر شدن افراد، نهادهای حقوقی آنها را برای مداخله مورد مواخذه قرار دهند. از نظر جامعه‌شناسی عدم مداخله افراد در چنین منازعاتی کنش عقلانی است چون اگر مداخله کنند از نظر حقوقی مواخذه می‌شوند و حتی ممکن است آسیب ببینند. این مداخله با زمانی که افراد با طرفین درگیر منازعه آشنا بودند و می‌توانستند مداخله و میانجی‌گری کنند فرق می‌کند.
در حادثه میدان کاج نیز دقیقا همین اتفاق افتاد... .
در حادثه میدان کاج نیز نظر من بر این بود که مردم و حتی پلیسی که آنجا ایستاده بودند درست رفتار کردند. این واکنش عقلانی مربوط به جامعه جدید است. بعد دیگر قضیه این است که ما در جامعه با عدم تحمل و به نوعی خشونت در روابط اجتماعی مواجهیم...
در همه جوامع حدی از نزاع و خشونت وجود دارد و این امری اجتناب‌ناپذیر است. حتی در بهترین شرایط هم خشونت وجود دارد و امری عادی است اما زمانی در جامعه جرم و نابهنجاری از حالت عادی خارج می‌شود. در حالت عادی فرض بر این است که آدم‌ها نتوانند با همدیگر براساس شیوه‌های معمول رفتار کنند و دچار هیجان شده و دست به اعمال خشونت‌آمیز بزنند. ولی اکنون پرسش این است که چرا در جامعه، نه در موارد اندک بلکه به‌طور پیوسته شاهد خشونت هستیم و آمار نیز نشان‌دهنده افزایش میزان خشونت است. ما در اینجا با یک مساله اجتماعی مواجهیم یعنی وقتی که پدیده‌ای بیش از حد نرمال اتفاق بیفتد یک پدیده اجتماعی اتفاق افتاده است البته گاهی بر سر همین مساله اجتماعی مناقشه است و بسیاری معتقدند که صرف افزایش میزان یک پدیده نمی‌تواند مساله اجتماعی باشد بلکه باید در ارتباط با آن واکنش اجتماعی هم وجود داشته باشد که متاسفانه در جامعه ما وجود ندارد.
در اینجا منظور از واکنش اجتماعی چیست؟
یعنی ما در جامعه با میزان‌ لجام‌گسیخته‌ای از جرایم، خشونت‌ها و آسیب‌ها به‌لحاظ کمی و کیفی مواجه باشیم ولی در جامعه شاهد هیچ‌گونه واکنش اجتماعی نسبت به آن نباشیم. براساس باور جامعه‌شناسان که معتقدند آنچه جای نگرانی دارد صرف وقوع خشونت نیست بلکه فقدان واکنش اجتماعی نسبت به آن است این با بحث پیشین متفاوت است، در هر جامعه‌ای که سرقت، اعتیاد، خشونت، روسپی‌گری، انواع قتل‌ها، کلاهبرداری، فساد و رشوه فراوان است ولی اگر واکنش سازمان‌یافته‌ای به این نوع جرایم نمی‌بینید زنگ خطر به صدا درآمده است. در این جامعه هر روز به دلیل عدم وجود واکنش‌سازمان‌یافته نسبت به جرایم، خشونت و ناهنجاری‌ها افزایش پیدا می‌کند و این امری طبیعی است. در حالی که وجدان جمعی باید نسبت به جرم از خودش واکنش نشان دهد، اگر واکنش نشان داده شود خودبه‌خود رابطه‌ای منطقی بین وجدان جمعی و جرم ایجاد می‌شود. ولی اگر وجدان جمعی نسبت به جرم و ناهنجاری واکنش نشان ندهد آنگاه کفه ترازو تغییر می‌کند. همیشه باید بین وجدان جمعی و جرم و ناهنجاری تعادلی وجود داشته باشد. ولی وقتی در یک جامعه کفه وجدان جمعی کم‌وزن می‌شود کفه جرم در آن جامعه شدت می‌یابد و گاهی این رابطه برعکس است یعنی وقتی واکنش وجدان جمعی خیلی غلیظ باشد آنگاه میزان آزادی و فردگرایی در جامعه به‌شدت کاهش می‌یابد. هر دو موقعیت از نظر یک جامعه‌شناس مناسب نیست بلکه همیشه باید تعادلی میان جرم و وجدان جمعی وجود داشته باشد
حال سوال این است که چرا در جامعه ما نسبت به این ناهنجاری‌ها واکنش جمعی اتفاق نمی‌افتد؟
در جامعه ما وجدان جمعی تا حدودی کاهش یافته و هر روز سست‌شده‌تر و بی‌رمق‌تر می‌شود و متقابلا جرایم، ناهنجاری‌ها و آسیب‌ها افزایش پیدا می‌کند. این مساله یکی از دلایل افزایش جرایم و ناهنجاری‌هاست.
البته پلیس سعی می‌کند با این ناهنجاری‌ها مقابله کند اما به نظر می‌رسد جواب نمی‌دهد... .
بله! پلیس واکنش و شدت عمل نشان می‌دهد و شاهد صحنه‌های عملی اعدام و قطع دست هم هستیم. اما با این وجود و به‌رغم واکنشی که نیروهای انتظامی و امنیتی نشان می‌دهند همچنان خشونت‌ها در جامعه ما افزایش پیدا می‌کند. ممکن است چند زورگیر را اعدام کنند و زورگیری به مدت یک ماه کم شود ولی بعد از آن به اشکال دیگر افزوده می‌شود. زیرا در این شکل که احساس خطر می‌کنند یک شکل دیگری از سرقت افزایش می‌یابد. بنابراین اینجا دو مشکل داریم؛ یکی اینکه وجدان جمعی که محصول خود جامعه است و دچار مشکل شده که باید ترمیم شود و دوم زمینه‌های بسیار گسترده اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که برای وقوع جرایم وجود دارد.
منشا این وجدان جمعی که شما اشاره کردید کجاست و در جوامع در حال‌گذار چه کارکردی دارد؟
بخش عمده مواجهه وجدان جمعی مربوط به خود جامعه است. وجدان جمعی واکنش و عکس‌العمل مردم نسبت به خشونت‌ها و ناهنجاری‌ها است. در گذشته واکنش نسبت به جرایم و خشونت‌ها به طور مستقیم صورت می‌گرفت مثلا اگر دعوایی درمی‌گرفت یک عده میانجی‌گری می‌کردند. بین زن و شوهر مشکلی پیش می‌آمده عده‌ای مداخله و مشکل را حل می‌کردند. ریش‌سفیدان، جوانمردان و اهل مروتی بودند که می‌آمدند و مرافعه‌ای را حل می‌کردند. اما در جوامع پیچیده و گسترده امروز نمی‌توانیم از شیوه‌های گذشته استفاده کنیم. چون افراد دیگر آشنا نیستند. اگر نزاعی در خیابان رخ دهد من رهگذر شناخته‌شده نیستم و طرفین دعوا حرمت مرا هم می‌شکنند بنابراین ورود من به دعوا کارساز نیست. اینجا نیاز به یک‌سری نهادهای مدنی است، نهادهایی که از دل جامعه جوشیده و به صورت سازمان‌یافته وجدان جمعی را تقویت می‌کنند. مطبوعات یکی از آن نهادها است. وجود زنده مطبوعات و تزریق خودآگاهی به جامعه و ایجاد رابطه قوی بین نخبگان جامعه و توده‌های مردم یکی از این عرصه‌ها است.
در جامعه ما متاسفانه آن‌قدر مشکلات بر سر رسانه‌ها داریم که نمی‌توانند وظایف خود را به‌خوبی انجام دهند.
بله! مضاف بر اینکه همیشه نوعی دیوار بی‌اعتمادی بین رسانه‌ها و مردم ایجاد می‌کنند. مثلا با این بحث که رسانه‌ها عامل بیگانه هستند و.... از سوی دیگر در چنین جوامعی میان وجدان جمعی جدید و استقرار نهادهای مدنی نو مانع ایجاد می‌شود که می‌توانند با همکاری و همدلی نخبگان اجتماعی از یک‌سو و مردم از سوی دیگر کنشگری با سازمان‌ها و نهادهای مدنی ایجاد کرد. در غرب دولت به تنهایی با جرایم و ناهنجاری‌ها مواجه نمی‌شود بلکه هزاران نهاد خیریه، دانشگاهی و حتی افرادی که زمانی قربانی یک جرم بوده‌اند برای حل و کنترل جرم نهادی تاسیس کرده‌اند؛ مثلا مادرانی که فرزندشان را در تصادف با راننده‌ای مست از دست داده‌اند، نهادی تشکیل داده‌ و به لحاظ حقوقی پشتوانه یافته‌ و کار و تبلیغ می‌کنند و به این وسیله، وجدان جمعی نو را در جامعه تقویت و تاسیس می‌کنند. دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، انجمن‌های مردمی، احزاب، گروه‌های سیاسی و اجتماعی انواع نهادهایی هستند که می‌توانند جایگزین وجدان جمعی پیشین شوند برای اینکه وزنه وجدان جمعی در جامعه را تقویت کنند تا خودبه‌خود تعادلی میان جرایم و وجدان جمعی ایجاد شود.
وقتی متولیان در معنای عام از این واکنش جمعی نگران باشند و آمادگی پذیرش آن را نداشته باشند، تکلیف چیست؟
در اینجاست که عملا متوجه می‌شوید که تنها مکانیسمی که آن جامعه برای مواجهه با جرایم دارد فقط شدت‌عمل نیروهای انتظامی و امنیتی است. در جامعه‌ای که جرایم لجام‌گسیخته است مواجهه‌ای که پلیس و نیروهای انتظامی با این جرایم صورت می‌دهند نه تنها جرایم را کاهش نمی‌دهد بلکه به بازتولید خشونت و جرم می‌انجامد. مثلا پلیس با اعدام علنی در جامعه می‌خواهد تنبه حاصل شود تا میزان جرایم و تمایل به آن کاهش یابد اما منِ نوعی که گرایش به جرم ندارم تمایلی هم به دیدن چنین صحنه‌هایی ندارم، کسانی به مشاهده چنین صحنه‌هایی گرایش دارند که تا حدودی زمینه‌های جرم‌خیزی در آنها وجود دارد و با مشاهده چنین صحنه‌هایی است که قبح آن خودبه‌خود در ذهنشان از بین می‌رودو به تدریج مردن و کشتن یک آدم برای اینها عادی می‌شود.
این رویه در طول تاریخ برای ایجاد تنبه بوده و در آن روزگار جواب هم می‌داده، چرا اکنون جواب نمی‌دهد؟
بله، در قدیم تنبه حاصل می‌شد چون وجدان جمعی قوی پشت آن بود و مردم به‌شدت از این نوع رفتار برافروخته می‌شدند و وقتی صحنه اعدام علنی می‌شد خودبه‌خود تاثیر می‌گذاشت. ولی در جامعه‌ای که اولا‌ جرایم لجام‌گسیخته است و ناهنجاری‌ها زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی فراوان دارد علنی کردن این صحنه‌ها بدون پشتوانه‌های وجدان جمعی به تقویت خشونت می‌انجامد. من بارها گفته‌ام کسانی که برای تماشا به پای چوبه ‌دار می‌روند قربانیان بعدی خشونت هستند. من تردیدی ندارم که بسیاری از قربانیان بعدی خشونت در همین طیف قرار می‌گیرند.
شما از تعبیر لجام‌گسیخته برای جرایم و ناهنجاری‌ها استفاده کردید...
ببینید! در جامعه‌ای که میزان جرایم کم است و وجدان جمعی در درون جامعه هم قوی است؛ مثلا‌ در یک جامعه 10هزار نفری یک نفر جرمی مرتکب می‌شود و همه مردم هم نسبت به او از خود عکس‌العمل نشان می‌دهند و وضعیت اقتصادی، اجتماعی جامعه هم معتدل است چون یک جرم اتفاق افتاده بنابراین آن آدم باید خیلی خبیث باشد که آن جرم را مرتکب شده و وجدان جمعی هم علیه اوست، اعدام او می‌تواند تنبه ایجاد کند. ولی در جامعه‌ای که در میان همان10هزار نفر تعداد مجرمین فراوان است جواب نمی‌دهد، چون یکی بیکار است، یکی در فقر بزرگ شده، دیگری در خانواده‌ای با پدر و مادر معتاد و بزهکار بزرگ شده و...


تغییرات اجتماعی اعم از هنجار و ناهنجار در یک جامعه یک شبه اتفاق نمی‌افتد و طبعا باید به ریشه‌های آن نیز توجه داشت، اگر بخواهیم نگاهی تاریخی و کلی به ریشه‌های این تغییرات اجتماعی در ایران داشته باشیم به چه عواملی می‌توانیم اشاره کنیم؟
از اوایل دهه 70 تاکنون جامعه ما در مسیر تغییرات پرشتابی قرار گرفته است. بعد از جنگ به دلیل به‌‌هم ریخته شدن زیرساخت‌های اقتصادی جامعه‌ و از بین رفتن بنیان‌های دیگری که برای بقای جامعه لازم بود ناچار شدیم دست به تصمیم‌گیری‌های بزرگی بزنیم. یکی از این تصمیم‌گیری‌های بزرگ در دوره سازندگی، تحولات اقتصادی بود که برای توسعه کشور، انجام دادیم و تصمیم مهمی بود که باید انجام می‌شد در حالی که می‌توانست پیامدهای سنگینی برای جامعه ایجاد کند که ما آن را ندیدیم. زیرا هرچه تغییرات در درون جامعه‌ای شدیدتر و گسترده‌تر باشد باعث می‌شود که ساختارهای اجتماعی دگرگون شده و توازن آن به‌هم بخورد. براساس همان تعریف اولیه‌ای که داشتیم تغییر در یک حوزه آغازمی‌شود اما همان‌جا متوقف نمی‌شود و به سرعت به حوزه‌های دیگر در ساختار اجتماعی، هنجارها و ارزش‌های اجتماعی تسری پیدا می‌کند. اگر تغییرات تدریجی باشد بقیه بخش‌های جامعه تا حدی با این تغییرات سازش می‌یابند ولی وقتی تغییرات در جامعه شدید باشد جامعه فرصت تطبیق با آن را نمی‌یابد. یکی از دلایلی که در دنیای معاصر وقتی تحولات و انقلاب صنعتی اتفاق افتاد، انقلاب‌های اجتماعی را نیز به دنبال داشت همین امر بود. چون تحولات فنی آن‌قدر عمیق بودند که ساختارهای اجتماعی، قدرت تطبیق با آنها را نداشتند در نتیجه جامعه درگیر تندبادها و تعارضات و ناهنجاری‌های ارزشی و اجتماعی شد و انقلاب‌های اجتماعی پدید آمدند. در ایران هم در دوره سازندگی تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و فنی گرفته شد که برای توسعه جامعه باید انجام می‌گرفت اما دگرگونی‌های جدی برای جامعه در برداشت. خصوصا که جامعه ما جامعه‌ای بود که قبل از آن درگیر جنگ بود، در بحث ایثار و گذشت، گذشتن از سر و جان بود، نه ثروت‌اندوزی. همان‌طور که آقای رفیع‌پور هم در کتابش اشاره کرده وقتی ما خواستیم زیرساخت‌های فنی و اقتصادی کشور را درست کنیم مجبور بودیم به آدم‌ها بگوییم آن ایده‌های قبلی را کنار بگذارید از حالا به بعد باید به فکر سودآوری و مال‌اندوزی باشید، تا به‌تدریج زمینه‌های توسعه ایجاد شود. در این جا بود که خودبه‌خود عرصه و هنجارهای اجتماعی دستخوش تغییر شدند تا جامعه خودش را با این تغییر تطبیق دهد و در نهایت تغییر به حوزه سیاسی کشیده شد...
در واقع آدم‌ها درگیر رقابت و مسابقه‌ای شدند برای پولدارتر شدن و حضور در عرصه سیاسی. این را برخاسته از همین فرآیند می‌دانید؟
همین‌طور است وقتی در جامعه‌ای ایثار و از خودگذشتگی گسترش می‌یابد گرایشات فردگرایانه و توجه به خود کالای کمیاب می‌شود. ما همیشه می‌گوییم که وقتی چیزی کمیاب می‌شود تقاضا برای آن بیشتر می‌شود. به همین دلیل است که بعد از هر انقلابی تمنیات دنیوی سربرمی‌آورد و برگشت به تمایلات مادی قوت می‌گیرد. زیرا در دوره‌ای از انقلاب مادیت کالای کمیاب بوده است بنابراین وقتی این دوره تمام می‌شود با شتاب بیشتری گرایش به سمت مادیات و فردگرایی و تمول و... متمایل می‌شود.
به زبان دیگر اشرافیت اقتصادی جای خود را به اشرافیت فرهنگی و ارزشی می‌دهد... .
بله! ظاهرا ‌این است که بلافاصله در دوره سازندگی گرایش‌های اقتصادی افزایش پیدا می‌کند ولی خودبه‌خود این تغییر به حوزه سیاسی کشیده می‌شود. تقاضا برای مشارکت سیاسی افزایش می‌یابد و تا حدی هم اصلاح‌طلبان بر طبل مشارکت و آزادی‌های فردی و نهادهای مدنی کوبیدند ولی در این دوره هم تغییرات شتاب‌آلود بود. به عبارتی آن‌قدر تغییرات غلیظ اتفاق افتاد که جامعه فرصت سازگاری نیافت. تقاضای مدنی، فعالیت در عرصه اجتماعی و سیاسی و مشارکت مدنی آن‌قدر بالا رفت که خودبه‌خود با آستانه تحمل جریانات دیگر برخورد پیدا کرد.
و از طرف دیگر برای نهادینگی آن نیز اقدامی صورت نگرفت.
بله! تقاضاها تغییر پیدا می‌کنند اما واقعیت‌های سیاسی جامعه تغییر چندانی نمی‌کند و این دو با هم برخورد پیدا می‌کند و حاصل این برخورد انسداد سیاسی است؛ در دوره بعد، اصلاحات و مطالبات برای مشارکت یکباره به عقب رانده می‌شود. به عبارت دیگر می‌توان گفت که بالا رفتن انتظارات و عدم پاسخگویی به آنها هر روز وضعیت جامعه را دچار تنش‌ها و چالش‌های عمیق‌تری می‌کند. مثل این است که سطح انتظارات شما بالا برود و تقاضایتان برای امری زیاد باشد ولی مورد تقاضا به هیچ‌وجه در اختیار شما قرار نگیرد. درنتیجه شما از درون ناآرام هستید و یک نهاد ناآرام پیدا می‌کنید. در جامعه ما نیز ناآرامی از دوره اول به دوره دوم رفت و با محدودیت سیاسی مواجه شد.
به نظر می‌رسد در دوره کنونی روند این تغییرات سمت و سوی دیگری داشته است... .
در دوره آقای احمدی‌نژاد، این دگرگونی از حوزه شهرهای بزرگ و کلانشهرها به دورترین مناطق کشور برده شد. یعنی اگر قبلا طلب مشارکت سیاسی و تقاضاهای اقتصادی در شهرهای بزرگ و کلانشهرها اهمیت داشت آقای احمدی‌نژاد این تقاضاها را از طریق تزریق پول به مناطق محروم برد و با ایجاد فضایی که به جهت‌گیری طبقات محروم علیه طبقات متوسط و بالا و کلانشهرها با عنوان عدالت اجتماعی و اقتصادی شکل گرفت و از سوی دیگر با بی‌برنامگی در حوزه اقتصادی و تزریق پول زیاد در جامعه، باعث شد تغییرات و مطالبات تازه‌ای در سطوح مختلف جامعه رخ دهد.
آیا این سه دوره ارتباط و همپوشانی لازم را نسبت به تغییرات ایجاد شده داشتند؟
خیر! در مورد پیامدهای این تغییرات در هرکدام از این سه دوره کاری انجام نشد و ارتباطی با سیاست‌های اعمال شده دوره قبل نیز نداشت. به عبارت دیگر ما تغییرات را در دوره سازندگی ایجاد کردیم هزینه‌های آن را نیز پرداختیم ولی برای پیامدهای آن فرصت نداشته‌ایم. برنامه فقرزدایی تعریف و تدوین شد ولی به اجرا گذاشته نشد. در دوره اصلاحات سطح تقاضاهای سیاسی را به‌گونه‌ای انفجاری افزایش دادیم اما پیامدهای آن را نتوانسته‌ایم کنترل، تنظیم و آسیب‌شناسی کنیم. در دوره احمدی‌نژاد هم به جای اینکه پیامدهای دوره‌های قبلی را تنظیم کنیم تقاضاهای جدیدی ایجاد کرده‌ایم و این پیامدهای کنترل نشده را به مناطق مختلف کشور نیز بردیم و همه را به صورت طلبکارهای بزرگ در آوردیم. امروز می‌توانید یارانه‌ها را قطع کنید همه چیز به‌هم خواهد ریخت. خصوصا در مناطق دورافتاده که با شهری‌ها فرق دارند با آنومی مواجه خواهیم شد. در واقع ما اکنون شاهد سرریز مشکلات سه دوره تحولات عمیق و تصمیم‌گیری‌های عظیم در حوزه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جامعه هستیم که ناآرامی درونی، به‌هم‌خوردگی اقتصاد، تغییر هنجارها و ارزش‌های اجتماعی و تعارض‌های شدید هستیم.
آیا فرآیند کنونی در آینده قابل کنترل بوده و می‌توان سمت و سوی آن را اصلاح کرد؟
ظاهرا درست است که ما امروز نظمی داریم که بسیاری از جامعه‌شناسان معتقدند این نظم اساسا یک نظم الزامی و اجباری است یعنی با کنترل‌های انتظامی جامعه تنظیم می‌شود اما روند آن شدت می‌یابد که به‌تدریج به افزایش حوزه فعالیت نیروهای امنیتی و انتظامی گسترش می‌یابد. و از سویی انبوه مراجعات به حوزه‌های انتظامی و قضایی مشکلات این حوزه‌ها را به‌گونه‌ای روزافزون می‌کند که فرصت پرداختن به مشکلات کم‌اهمیت‌تر مردم فراهم نمی‌شود.
تمام این فشارها به خانواده‌ها منتقل می‌شود و یکی از نشانه‌های این شرایط اتفاقاتی است که در خانواده‌ها می‌افتد و فارغ از آمار طلاق ما شاهد افزایش خشونت در میان خانواده‌ها هستیم. این فرآیند را چگونه تحلیل می‌کنید؟
خانواده هم یک نهاد اجتماعی است که خواه‌ناخواه تحت‌تاثیر تحولات و تغییرات قرار می‌گیرد. روزی خانواده به دلیل اینکه می‌توانست از جامعه منتزع باشد یا فاصله‌اش را با شرایط اجتماعی حفظ کند ضربه‌گیر بحران‌های جامعه بود. زمانی من می‌گفتم که در جامعه ما چون خانواده همواره به عنوان یک نهاد قدرتمند به شمار می‌رود در نبود نهادهای مدنی قوی توانسته است ضربه‌گیر بحران‌های جامعه باشد، از این رو این جامعه دچار فروپاشی نمی‌شود. ولی امروز آن‌قدر مسایل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی شدت یافته که خانواده را هم تحت‌تاثیر قرار داده است. خانواده درگیر چالش‌های بین نسلی است. نسل‌هایی که به لحاظ فرهنگی، فکری و سیاسی با همدیگر متفاوتند و به لحاظ اقتصادی مشکلات فراوان دارند در یک خانواده با حضور سه نفر در سن کار، تنها یک نفر کار می‌کند و او به تنهایی جور همه را می‌کشد. در بسیاری از خانواده‌ها با پدر پیر و بازنشسته‌ای مواجهیم که کماکان برای تامین فرزندان در سن کار خود و برای پیشگیری از فرو افتادن آنها در ورطه‌های اعتیاد و بزهکاری، مسوولیت مالی آنها را عهده‌دار است. مجموعه این شرایط موجب می‌شود به جای اینکه خانواده مرکز همبستگی، انس، الفت، مهر و عطوفت باشد، مرکز چالش‌های اقتصادی، فکری، ایدئولوژیک، فرهنگی و نسلی بشود. به همین دلیل است که امروز حدود 70درصد خشونت‌ها در خانواده انجام می‌گیرد و این آمار تنها از خانواده‌هایی است که گزارش می‌کنند. خیلی از خانواده‌ها این خشونت‌ها را گزارش نمی‌کنند. کودک در خانواده‌ای بزرگ می‌شود که کانون خشونت و نزاع است، درنتیجه خود او یک قربانی است که می‌تواند در آینده برای جامعه مشکل‌ساز باشد. بنابراین خشونت‌ها و ناهنجاری‌ها به بیرون درز می‌کند و بر اساس این معیار است که گفته می‌شود بیشترین میزان خشونت‌ها در خانواده سرریز شده است مسایل اجتماعی در هیچ جایی فروکش نمی‌کند. مثل امواج اقیانوس و دریا که بالاخره وقتی به ساحل می‌رسد امن می‌شود و فروکش می‌کند. این ساحل که برای جامعه قبلا‌ خانواده بود در حال حاضر دیگر وجود ندارد و هر دم جریان امواج شدت بیشتری پیدا می‌کند.
برای برون‌رفت از این شرایط، چه باید کرد؟
شاید برای چه باید کرد خیلی دیر نباشد. همیشه یک عده کاری می‌کنند و وقتی سفارش بر مراقبت و توجه می‌کنید شنیده نمی‌شود و ممکن است کار به جایی برسد که روزی باید گفت نمی‌شود کاری کرد، می‌پرسید حال چه می‌توان کرد. به عنوان یک جامعه‌شناس شرایط امروز ایران را شرایط خاصی می‌دانم که مدیریت آن قدری سخت است. بخشی از مولفه‌هایی که برای مواجهه با این مشکلات می‌تواند به کمک ما بیایند آسیب دیده‌اند سرمایه‌هایی را از بین برده‌ایم. امروز مهم‌ترین رکن برای مواجهه با این مشکلات و مسایل اجتماعی نخبگان اجتماعی هستند اما مردم را به نخبگان اجتماعی بی‌اعتماد کرده‌ایم. بی‌اعتمادی یکی از اتفاقات خطرناک در جامعه ما است. اکنون اعتماد اجتماعی در جامعه ما پایین است. از آنجا که برای حل مساله نیازمند یک اقدام جمعی هستیم، نبود اعتماد اجتماعی مانع از این می‌شود که مساله حل شود چون افراد دنبال حل فردی هستند تا حل جمعی.
البته ما نمی‌توانیم و حق نداریم جامعه را ناامید کنیم، ترجیحا باید با رویکرد مثبتی به راه‌حل آن بیندیشیم.
صحبت‌های من به این معناست که ما در شرایطی هستیم که باید تا مدت‌ها تاوان بی‌برنامگی را نسبت به زمان‌هایی که باید تصمیم می‌گرفتیم و نگرفتیم، بدهیم. ولی این به این معنا نیست که هیچ کاری نمی‌شود کرد. همان‌گونه که اشاره کردم اگر به تقویت وجدان جمعی، تقویت نهادهای مدنی، بازگرداندن اعتماد به نخبگان اجتماعی، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و مراکزی که دل‌نگران جامعه هستند و می‌توانند هدایت‌گر و راهنمای مردم در زمینه مسایل اجتماعی باشند شروع کنیم، یک گام مهم و اساسی برداشته‌ایم. ولی اینکه تا چه اندازه به فوریت بتواند پاسخ دهد، محل تردید است. قطعا برای خروج از این وضعیت باید از دولت محوری که می‌خواهد به تنهایی مسایل را حل کند، خارج شویم و اعتقاد پیدا کنیم که بدون نخبگان سیاسی، اجتماعی نمی‌توانیم مشکلات را حل کنیم، ایجاد اعتماد، آشتی ملی، گفتن واقعیت‌ها در مورد شرایطی که در آن هستیم، گام‌های اول است. یکی از مشکلاتی که داریم این است که مشکل و بیان مشکل را کار دشمنان می‌دانیم و حتی حاضر به اعتراف به اینکه درگیر مساله‌ای هستیم نیستیم. در شرایطی هستیم که ما حتی حاضر به پذیرفتن اینکه با مساله و مشکل مواجهیم، نیستیم. نخستین راهکار خروج از این شرایط این است که بپذیریم که درگیر مساله‌ای هستیم و سپس از مردم کمک بگیریم. مسلما‌ جامعه هم کمک خواهد کرد. مردم ما مهربانند و باگذشت و دلشان می‌خواهد مشکلات حل شود. بنابراین اول، پذیرش مساله از جانب متولیان امور مردم. دوم، درخواست از مردم برای مواجهه با مشکلات و برگرداندن اعتماد میان نخبگان اجتماعی و مردم در زمره کارهای اساسی است که باید انجام بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.