|

نابسامانی زنان افغان و دوران دشوار پیش‌ رو

سمیرا فرخ‌منش

غلبه نظام مردسالارانه در تمامی کشورهای خاورمیانه از اصلی‌ترین مشخصه‌های اجتماعی به‌شمار می‌رود. گرچه با درآمیختگی دومقوله سنت و مدرنیته، این کشورها نیز تمایل خود را به رشد فرهنگی و پیشرفت‌های مدنی نشان دادند، اما مقوله زنان در اغلب آنها هنوز از الگوهای سنتی پیروی می‌کند. افغانستان در این‌میان از پرآشوب‌ترین کشورهای خاورمیانه به‌شمار می‌رود؛ کشوری که سال‌های سال زیر سیطره سنگین طالبان و تفکرات متحجرانه آنها، تمام روزنه‌ها را به‌سوی تنفس زنان بسته بود. پس از آن نیز با وجود بازشدن دریچه‌های امید برای بهبود اوضاع زنان، هنوز این کشور به اوضاع مطلوبی در این حوزه نرسیده است.
این امر نشان‌دهنده آن است که عوامل محدود‌کننده برای زنان افغان، جدا از وضعیتی که طالبان در این کشور ایجاد کرده بود، ارتباط مستقیمی با ساختار فرهنگی این کشور دارد و برای تحول در تغییر وضعیت زنان افغان باید به امید تغییر این ساختار نشست. آنچه بیش از بقیه عوامل به چشم می‌خورد، وضعیت زنان و اوضاع نامطلوب آنها در دودوره طالبان و پساطالبان است، یعنی جدا از اینکه اوضاع نابسامان زنان در زمان حکمرانی طالبان وجود داشت، پس از آن نیز به شکل و نوعی دیگر شاهد آشفتگی و محدودیت چشمگیر این قشر در افغانستان بودیم.
به عبارت دیگر در زمانی که زنان در موقعیت اسفناک در سیطره طالبانیسم متحجرانه قرار داشتند، هرنوع خشونت، نادیده‌انگاری و آسیب‌های جسمی و روانی و اجتماعی، امری طبیعی به نظر می‌رسید که از سوی خود زنان مورد اعتراض واقع نمی‌شد. به گفته تحلیلگران شاید علت رواج هرچه بیشتر این خشونت‌ها به قشر زنان در آن زمان فقدان آگاهی و عدم‌ایستادگی خود این طیف بود.
اما پس از عبور جامعه افغانستان از طالبان نیز ما شاهد ادامه تعدی‌ها و نادیده‌گرفتن حقوق زنان افغان بودیم. اما این‌بار این رویکرد می‌توانست علت دیگری داشته باشد و آن آگاهی این طیف بود! به زبانی دیگر زمانی که به سبب تغییر در ساختار آموزشی-اجتماعی افغانستان در سال‌های اخیر بخشی از زنان بر حقوق خود آگاهی بیشتری پیدا کردند و توان مقابله با مردسالاری نهادینه‌شده در جامعه را یافتند و متعاقبا جنبش‌ها و حرکت‌هایی نیز در این راستا دیده شد، حساسیت جامعه سنتی این کشور برانگیخته شد و این تقابل شدت یافت. تا جایی که طی سال‌های ریاست‌جمهوری حامد کرزی (در سال2009) قانونی تصویب شد که نه‌تنها به موجب آن، حقوق زنان افغان به‌شدت مورد آسیب قرار می‌گرفت، بلکه طالبان بارها خشنودی خود را از تصویب چنین قانونی اعلام کرد!
اجبار زنان به تامین جنسی نیازهای همسر در هرزمان، کاهش سن ازدواج از 18 به 16سال، اجازه به مرد در جلوگیری از اشتغال زن و ممنوعیت ترک خانه بدون اجازه همسر از جمله این قوانین بود که نه‌تنها خشم بسیاری از حامیان حقوق زنان در افغانستان و جهان را برانگیخت، بلکه نشان داد تضعیف جایگاه زنان در افغانستان عللی فراتر از حاکمیت تفکر طالبانی دارد.
پس در این‌میان باید به‌دنبال وجوه مشترکی گشت که جدا از نظام سیاسی حاکم، در بطن لایه‌های فرهنگی و فکری جامعه افغان ریشه دارد. یکی از مهم‌ترین این علت‌ها نهادینه‌بودن تفکر بنیادی طالبان در میان اقشار متوسط و پایین جامعه است. ساده‌انگاری است اگر تصور کنیم با کنارزدن طالبان از صحنه رسمی سیاست، ردپای اندیشه‌های طالبانیستی نیز از جامعه و هسته‌های خانوادگی این کشور نیز رخت برخواهد بست.
نکته تأسف‌آور اینجاست بخش‌های عمده‌ای از جامعه افغان که در سطح پایین و متوسط روبه‌پایین به‌سر می‌برند، موافقان اصلی این اندیشه به‌شمار می‌روند و آن را در نظام‌های خانوادگی خود پیاده می‌کنند. به همین دلیل جامعه افغان هنوز درگیر رفتن یا نرفتن کودکان دختر به مدرسه‌هاست و سن پایین ازدواج در میان دختران، معضلی حل‌نشده برای این قشر است.
همین تفکرات موجب می‌شود استقلال اقتصادی زنان، کسب جایگاه اجتماعی آنان، تلاش در مسیر ارتقای تحصیلات عالی، جلوگیری از اجبارهای جنسی و خانوادگی و خشونت‌های فیزیکی همه تحت‌الشعاع چنین رویکری قرار گیرد. به عبارتی دیگر گرچه در حال حاضر بخشی از زنان افغان در محیط‌های اجتماعی دارای شغل و سطحی نسبی از استقلال مالی هستند و حتی در فعالیت‌های سیاسی مشارکت دارند، اما اولا چنین اتفاقی برای قشر اندکی از این جامعه می‌افتد، دوما این موضوع نمی‌تواند برطرف‌کننده میراث کهن به‌جا مانده از تاریخ مردسالارانه افغانستان باشد. تاریخی که در تمام لایه‌های زندگی مردمان آن‌ جای دارد و ارزش‌های مردسالارانه به‌شدت از طرف بخش‌های عظیمی از جامعه حمایت می‌شود.
در چنین شرایطی تنها راه موجود برای غلبه بر باورها، ارزش‌ها و الگوهای مردسالارانه ریشه‌دار، گرایش هرچه بیشتر نخبگان به سمت مدرنیته و هویت‌یابی قشر زنان است. چون از مهم‌ترین ابزار سنت‌های مردسالارانه کمرنگ‌کردن هویت زنان است که به وسیله آن می‌توان هرگونه خشونت، تبعیض و محدودسازی را بدون مقابله اعمال کرد. به عبارت دیگر حاصل سنت‌گرایی‌های جامعه مردانه افغان انفعال‌های سنتی زنان است که می‌تواند موجب توزیع نابرابر امکانات اقتصادی، آموزشی، فرهنگی و حقوقی باشد که طی همه این‌سال‌ها حتی پس از طالبان، موجب ایجاد جامعه‌ای شده که به گفته مدیرعامل سازمان امداد و مدافع حقوق زنان «مدیکا موندیاله»: «سراسر افغانستان برای زنان همچون یک‌زندان بزرگ است.»

غلبه نظام مردسالارانه در تمامی کشورهای خاورمیانه از اصلی‌ترین مشخصه‌های اجتماعی به‌شمار می‌رود. گرچه با درآمیختگی دومقوله سنت و مدرنیته، این کشورها نیز تمایل خود را به رشد فرهنگی و پیشرفت‌های مدنی نشان دادند، اما مقوله زنان در اغلب آنها هنوز از الگوهای سنتی پیروی می‌کند. افغانستان در این‌میان از پرآشوب‌ترین کشورهای خاورمیانه به‌شمار می‌رود؛ کشوری که سال‌های سال زیر سیطره سنگین طالبان و تفکرات متحجرانه آنها، تمام روزنه‌ها را به‌سوی تنفس زنان بسته بود. پس از آن نیز با وجود بازشدن دریچه‌های امید برای بهبود اوضاع زنان، هنوز این کشور به اوضاع مطلوبی در این حوزه نرسیده است.
این امر نشان‌دهنده آن است که عوامل محدود‌کننده برای زنان افغان، جدا از وضعیتی که طالبان در این کشور ایجاد کرده بود، ارتباط مستقیمی با ساختار فرهنگی این کشور دارد و برای تحول در تغییر وضعیت زنان افغان باید به امید تغییر این ساختار نشست. آنچه بیش از بقیه عوامل به چشم می‌خورد، وضعیت زنان و اوضاع نامطلوب آنها در دودوره طالبان و پساطالبان است، یعنی جدا از اینکه اوضاع نابسامان زنان در زمان حکمرانی طالبان وجود داشت، پس از آن نیز به شکل و نوعی دیگر شاهد آشفتگی و محدودیت چشمگیر این قشر در افغانستان بودیم.
به عبارت دیگر در زمانی که زنان در موقعیت اسفناک در سیطره طالبانیسم متحجرانه قرار داشتند، هرنوع خشونت، نادیده‌انگاری و آسیب‌های جسمی و روانی و اجتماعی، امری طبیعی به نظر می‌رسید که از سوی خود زنان مورد اعتراض واقع نمی‌شد. به گفته تحلیلگران شاید علت رواج هرچه بیشتر این خشونت‌ها به قشر زنان در آن زمان فقدان آگاهی و عدم‌ایستادگی خود این طیف بود.
اما پس از عبور جامعه افغانستان از طالبان نیز ما شاهد ادامه تعدی‌ها و نادیده‌گرفتن حقوق زنان افغان بودیم. اما این‌بار این رویکرد می‌توانست علت دیگری داشته باشد و آن آگاهی این طیف بود! به زبانی دیگر زمانی که به سبب تغییر در ساختار آموزشی-اجتماعی افغانستان در سال‌های اخیر بخشی از زنان بر حقوق خود آگاهی بیشتری پیدا کردند و توان مقابله با مردسالاری نهادینه‌شده در جامعه را یافتند و متعاقبا جنبش‌ها و حرکت‌هایی نیز در این راستا دیده شد، حساسیت جامعه سنتی این کشور برانگیخته شد و این تقابل شدت یافت. تا جایی که طی سال‌های ریاست‌جمهوری حامد کرزی (در سال2009) قانونی تصویب شد که نه‌تنها به موجب آن، حقوق زنان افغان به‌شدت مورد آسیب قرار می‌گرفت، بلکه طالبان بارها خشنودی خود را از تصویب چنین قانونی اعلام کرد!
اجبار زنان به تامین جنسی نیازهای همسر در هرزمان، کاهش سن ازدواج از 18 به 16سال، اجازه به مرد در جلوگیری از اشتغال زن و ممنوعیت ترک خانه بدون اجازه همسر از جمله این قوانین بود که نه‌تنها خشم بسیاری از حامیان حقوق زنان در افغانستان و جهان را برانگیخت، بلکه نشان داد تضعیف جایگاه زنان در افغانستان عللی فراتر از حاکمیت تفکر طالبانی دارد.
پس در این‌میان باید به‌دنبال وجوه مشترکی گشت که جدا از نظام سیاسی حاکم، در بطن لایه‌های فرهنگی و فکری جامعه افغان ریشه دارد. یکی از مهم‌ترین این علت‌ها نهادینه‌بودن تفکر بنیادی طالبان در میان اقشار متوسط و پایین جامعه است. ساده‌انگاری است اگر تصور کنیم با کنارزدن طالبان از صحنه رسمی سیاست، ردپای اندیشه‌های طالبانیستی نیز از جامعه و هسته‌های خانوادگی این کشور نیز رخت برخواهد بست.
نکته تأسف‌آور اینجاست بخش‌های عمده‌ای از جامعه افغان که در سطح پایین و متوسط روبه‌پایین به‌سر می‌برند، موافقان اصلی این اندیشه به‌شمار می‌روند و آن را در نظام‌های خانوادگی خود پیاده می‌کنند. به همین دلیل جامعه افغان هنوز درگیر رفتن یا نرفتن کودکان دختر به مدرسه‌هاست و سن پایین ازدواج در میان دختران، معضلی حل‌نشده برای این قشر است.
همین تفکرات موجب می‌شود استقلال اقتصادی زنان، کسب جایگاه اجتماعی آنان، تلاش در مسیر ارتقای تحصیلات عالی، جلوگیری از اجبارهای جنسی و خانوادگی و خشونت‌های فیزیکی همه تحت‌الشعاع چنین رویکری قرار گیرد. به عبارتی دیگر گرچه در حال حاضر بخشی از زنان افغان در محیط‌های اجتماعی دارای شغل و سطحی نسبی از استقلال مالی هستند و حتی در فعالیت‌های سیاسی مشارکت دارند، اما اولا چنین اتفاقی برای قشر اندکی از این جامعه می‌افتد، دوما این موضوع نمی‌تواند برطرف‌کننده میراث کهن به‌جا مانده از تاریخ مردسالارانه افغانستان باشد. تاریخی که در تمام لایه‌های زندگی مردمان آن‌ جای دارد و ارزش‌های مردسالارانه به‌شدت از طرف بخش‌های عظیمی از جامعه حمایت می‌شود.
در چنین شرایطی تنها راه موجود برای غلبه بر باورها، ارزش‌ها و الگوهای مردسالارانه ریشه‌دار، گرایش هرچه بیشتر نخبگان به سمت مدرنیته و هویت‌یابی قشر زنان است. چون از مهم‌ترین ابزار سنت‌های مردسالارانه کمرنگ‌کردن هویت زنان است که به وسیله آن می‌توان هرگونه خشونت، تبعیض و محدودسازی را بدون مقابله اعمال کرد. به عبارت دیگر حاصل سنت‌گرایی‌های جامعه مردانه افغان انفعال‌های سنتی زنان است که می‌تواند موجب توزیع نابرابر امکانات اقتصادی، آموزشی، فرهنگی و حقوقی باشد که طی همه این‌سال‌ها حتی پس از طالبان، موجب ایجاد جامعه‌ای شده که به گفته مدیرعامل سازمان امداد و مدافع حقوق زنان «مدیکا موندیاله»: «سراسر افغانستان برای زنان همچون یک‌زندان بزرگ است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.