راه طولانی برای رسیدن به سرپناه
الهه خسروییگانه
گفت: «پدرم وقتی شنید توی هویزه به هموطنانمان تعرض میکنند، همه ما را گذاشت و رفت جبهه. بیلحظهای درنگ و تامل. رفت و آنقدر جنگید تا شهید شد. من هم مثل بابام. تحمل ندارم بشنوم زنان کارتنخواب گوشهوکنار شهر بیسرپناه موندن.»
اکبر رجبی یکی از دستاندرکاران موسسه طلوع بینشانهاست؛ موسسهای که بهدنبال سروسامان دادن آدمهای کارتنخواب است. اسفند سال گذشته، این موسسه با دعوت از چهرههای سینمایی، مراسم گلریزانی برای کارتنخوابها برگزار کرد. قرار بود آنجا آدمها هزینهای بابت کمک به این افراد پرداخت کنند. یکی از میهمانان مراسم، رخشان بنیاعتماد بود اما: «با خودم گفتم مگه ماها چقدر میتونیم کمک کنیم؟ بالاخره هرکس یه محدودیتی داره؟ واسه همین به فکر یه راه بهتر افتادم. تا میکروفن بچرخه و بیاد برسه به من راهحلرو پیدا کردم.»راهحل رخشان بنیاعتماد اهدای جایزه بینالمللی آخرین فیلمش؛ «قصهها» بود؛ ایدهای که بعدها توسط دیگران دنبال شد و حالا به نام «سین هشتم» معروف شده است.
ایده «سین هشتم» اما از بازدیدی شکل گرفت که رضا کیانیان و رخشان بنیاعتماد از موسسه طلوع بینشانها و «سرای امید» داشتند؛ مرکزی که در آن مردهای کارتنخواب نگهداری میشوند؛ ساختمانی چندطبقه با اتاقهای کوچک و بزرگ. هر اتاق کاربری خاص خودش را دارد، یکی انباری است، یکی دفتر فرهنگی. یکی پذیرش است، یکی محل نگهداری لباسهایی که مردم تهران به کارتنخوابها هدیه کردهاند: «اینجا اینقدر لباس داریم که بعضیوقتها نمیدونیم باهاش چیکار کنیم.» سرای امید یک کارگاه هنری هم دارد و البته یک نانوایی. تمام کارها را خود کارتنخوابها میکنند. کسانی که عمدتا بهخاطر اعتیاد یکروز چشمهایشان را باز کردهاند و دیدهاند و سقفی بهجز آسمان ندارند.
روایتهایشان از روزهای کارتنخوابی دردناک است. از روزهایی که آشپزخانهشان سطل آشغالهای گوشه خیابان بوده: «سرمونرو میکردیم توی سطل آشغال و هرچی دستمون میاومد میخوردیم. دیگه برامون مهم نبود اینی که داریم میخوریم سالمه، فاسده...»
اما حالا سروسامان گرفتهاند. اینجا در سرای امید هرکس کاری میکند. هم اعتیاد را ترک کردهاند، هم موسسه ارتباط با خانوادههایشان را دوباره برقرار کرده است. حرفههای مختلف را هم آموزش میدهند. خلاصه هرکاری که از دستشان بربیاید میکنند تا آدمها وقتی از اینجا بیرون میروند دیگر بهانهای برای بازگشت به روزهای گذشته را نداشته باشند.
در خوابگاه اما همه منتظرند تا رضا کیانیان و رخشان بنیاعتماد به دیدارشان بروند. چهرهها در عین غریبگی، آشنا به نظر میرسند؛ چهرههایی که انگار توفانی بزرگ را پشتسر گذاشتهاند و وحشت آن را هرگز از یاد نمیبرند. وارد خوابگاه که میشویم، همه کوچه را باز میکنند و رضا کیانیان ناخواسته به صدر مجلس مینشیند. همه روبهرویش زانو میزنند و این مطلوب کیانیان نیست: «من چی بگم؟ یه جوری نشستین انگار قراره من حرف بزنم. ما اومدیم اینجا حرفای شما رو بشنویم.»
خجالت میکشند. با شوخیهای کیانیان شرمزده میخندند و از او میخواهند خاطراتی از پشت صحنه فیلمهای معروفی که بازی کرده تعریف کند. اما بالاخره حرفها و خندهها کار خودشان را میکنند. سرود میخوانند. حتی خواننده رپ هم دارند. مردی با لهجه گیلکی و فرد کارتنخوابی که برایمان آواز لالهزاری میخواند. اما همهچیز همیشه به این خوبی و خوشی نیست. پروسهای که مسوولان این موسسه برای رسیدن به اینجا طی کردهاند پروسه طولانی و طاقتفرسایی بوده است. هنوز هم راه نکوبیده بسیار است. با این حال هر کمکی، هر همدلی و همیاریای آنها را به ادامهدادن امیدوار میکند. هر سهشنبهشب، موسسه طلوع بینشانها یک وعده غذای گرم بین کارتنخوابها پخش میکند و حین انجام این کار هربار از آنها میپرسند که دلشان میخواهد به سرای امید بیایند؟ «خیلیهایشان قبول نمیکنند. خیلیهایشان گارد میگیرند و مقاومت میکنند. بعضیها هم بعد از یکسال بالاخره تصمیم میگیرند که ساکن سرای امید شوند.» ساکن سرای امیدشدن یعنی ترک، یعنی کار، یعنی دوباره عضوی از خانوادهشدن اما گاهی اوقات اوضاع آنقدر پیچیده میشود که برای حلکردنش باید فکر دیگری کرد: «اینجا، آدمها
اول باید خودشون رو ببخشن، بعد هم دیگران رو. این خیلی مهمه. شرط اصلیه. ولی بعضیا نمیتونن.»
موسسه برای ردکردن آدمها از این مرحله هر کاری که از دستش بربیاید انجام میدهد. انگار که دانهدانه، دست آدمی که لب پرتگاه ایستاده و میخواهد خودش را پرت کند، بگیری و او را به کنار بکشی و بعد متقاعدش کنی که بیخیال پریدن شود، که ادامه دهد و همه آن چیزهایی که باعث شده او لب پرتگاه بایستد و به پریدن فکر کند را از یاد ببرد.
راه طولانیست. موسسه به فکر سروساماندادن به زنان بیسرپناه و بچههایشان هم هست. داستانی پرآبچشم که روایتش مجالی دیگر میخواهد.
اینبار رخشان بنیاعتماد و رضا کیانیان بودند که به سرای امید سر زدند. هرکدام هم بعد از این بازدید، پیگیر کار کمک و یاریرساندن به این آدمها شدند. کمک به مردان و زنانی زیادی که در گوشهوکنار این شهر هستند شاید منتظر شنیدن یک پرسشاند: «میخواهی از این وضعیت خلاص شوی؟» کسی چه میداند، شاید همه ما منتظر شنیدن این پرسش هستیم.
گفت: «پدرم وقتی شنید توی هویزه به هموطنانمان تعرض میکنند، همه ما را گذاشت و رفت جبهه. بیلحظهای درنگ و تامل. رفت و آنقدر جنگید تا شهید شد. من هم مثل بابام. تحمل ندارم بشنوم زنان کارتنخواب گوشهوکنار شهر بیسرپناه موندن.»
اکبر رجبی یکی از دستاندرکاران موسسه طلوع بینشانهاست؛ موسسهای که بهدنبال سروسامان دادن آدمهای کارتنخواب است. اسفند سال گذشته، این موسسه با دعوت از چهرههای سینمایی، مراسم گلریزانی برای کارتنخوابها برگزار کرد. قرار بود آنجا آدمها هزینهای بابت کمک به این افراد پرداخت کنند. یکی از میهمانان مراسم، رخشان بنیاعتماد بود اما: «با خودم گفتم مگه ماها چقدر میتونیم کمک کنیم؟ بالاخره هرکس یه محدودیتی داره؟ واسه همین به فکر یه راه بهتر افتادم. تا میکروفن بچرخه و بیاد برسه به من راهحلرو پیدا کردم.»راهحل رخشان بنیاعتماد اهدای جایزه بینالمللی آخرین فیلمش؛ «قصهها» بود؛ ایدهای که بعدها توسط دیگران دنبال شد و حالا به نام «سین هشتم» معروف شده است.
ایده «سین هشتم» اما از بازدیدی شکل گرفت که رضا کیانیان و رخشان بنیاعتماد از موسسه طلوع بینشانها و «سرای امید» داشتند؛ مرکزی که در آن مردهای کارتنخواب نگهداری میشوند؛ ساختمانی چندطبقه با اتاقهای کوچک و بزرگ. هر اتاق کاربری خاص خودش را دارد، یکی انباری است، یکی دفتر فرهنگی. یکی پذیرش است، یکی محل نگهداری لباسهایی که مردم تهران به کارتنخوابها هدیه کردهاند: «اینجا اینقدر لباس داریم که بعضیوقتها نمیدونیم باهاش چیکار کنیم.» سرای امید یک کارگاه هنری هم دارد و البته یک نانوایی. تمام کارها را خود کارتنخوابها میکنند. کسانی که عمدتا بهخاطر اعتیاد یکروز چشمهایشان را باز کردهاند و دیدهاند و سقفی بهجز آسمان ندارند.
روایتهایشان از روزهای کارتنخوابی دردناک است. از روزهایی که آشپزخانهشان سطل آشغالهای گوشه خیابان بوده: «سرمونرو میکردیم توی سطل آشغال و هرچی دستمون میاومد میخوردیم. دیگه برامون مهم نبود اینی که داریم میخوریم سالمه، فاسده...»
اما حالا سروسامان گرفتهاند. اینجا در سرای امید هرکس کاری میکند. هم اعتیاد را ترک کردهاند، هم موسسه ارتباط با خانوادههایشان را دوباره برقرار کرده است. حرفههای مختلف را هم آموزش میدهند. خلاصه هرکاری که از دستشان بربیاید میکنند تا آدمها وقتی از اینجا بیرون میروند دیگر بهانهای برای بازگشت به روزهای گذشته را نداشته باشند.
در خوابگاه اما همه منتظرند تا رضا کیانیان و رخشان بنیاعتماد به دیدارشان بروند. چهرهها در عین غریبگی، آشنا به نظر میرسند؛ چهرههایی که انگار توفانی بزرگ را پشتسر گذاشتهاند و وحشت آن را هرگز از یاد نمیبرند. وارد خوابگاه که میشویم، همه کوچه را باز میکنند و رضا کیانیان ناخواسته به صدر مجلس مینشیند. همه روبهرویش زانو میزنند و این مطلوب کیانیان نیست: «من چی بگم؟ یه جوری نشستین انگار قراره من حرف بزنم. ما اومدیم اینجا حرفای شما رو بشنویم.»
خجالت میکشند. با شوخیهای کیانیان شرمزده میخندند و از او میخواهند خاطراتی از پشت صحنه فیلمهای معروفی که بازی کرده تعریف کند. اما بالاخره حرفها و خندهها کار خودشان را میکنند. سرود میخوانند. حتی خواننده رپ هم دارند. مردی با لهجه گیلکی و فرد کارتنخوابی که برایمان آواز لالهزاری میخواند. اما همهچیز همیشه به این خوبی و خوشی نیست. پروسهای که مسوولان این موسسه برای رسیدن به اینجا طی کردهاند پروسه طولانی و طاقتفرسایی بوده است. هنوز هم راه نکوبیده بسیار است. با این حال هر کمکی، هر همدلی و همیاریای آنها را به ادامهدادن امیدوار میکند. هر سهشنبهشب، موسسه طلوع بینشانها یک وعده غذای گرم بین کارتنخوابها پخش میکند و حین انجام این کار هربار از آنها میپرسند که دلشان میخواهد به سرای امید بیایند؟ «خیلیهایشان قبول نمیکنند. خیلیهایشان گارد میگیرند و مقاومت میکنند. بعضیها هم بعد از یکسال بالاخره تصمیم میگیرند که ساکن سرای امید شوند.» ساکن سرای امیدشدن یعنی ترک، یعنی کار، یعنی دوباره عضوی از خانوادهشدن اما گاهی اوقات اوضاع آنقدر پیچیده میشود که برای حلکردنش باید فکر دیگری کرد: «اینجا، آدمها
اول باید خودشون رو ببخشن، بعد هم دیگران رو. این خیلی مهمه. شرط اصلیه. ولی بعضیا نمیتونن.»
موسسه برای ردکردن آدمها از این مرحله هر کاری که از دستش بربیاید انجام میدهد. انگار که دانهدانه، دست آدمی که لب پرتگاه ایستاده و میخواهد خودش را پرت کند، بگیری و او را به کنار بکشی و بعد متقاعدش کنی که بیخیال پریدن شود، که ادامه دهد و همه آن چیزهایی که باعث شده او لب پرتگاه بایستد و به پریدن فکر کند را از یاد ببرد.
راه طولانیست. موسسه به فکر سروساماندادن به زنان بیسرپناه و بچههایشان هم هست. داستانی پرآبچشم که روایتش مجالی دیگر میخواهد.
اینبار رخشان بنیاعتماد و رضا کیانیان بودند که به سرای امید سر زدند. هرکدام هم بعد از این بازدید، پیگیر کار کمک و یاریرساندن به این آدمها شدند. کمک به مردان و زنانی زیادی که در گوشهوکنار این شهر هستند شاید منتظر شنیدن یک پرسشاند: «میخواهی از این وضعیت خلاص شوی؟» کسی چه میداند، شاید همه ما منتظر شنیدن این پرسش هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.